Kỹ năng tự phục vụ là những việc trẻ tự chăm sóc bản thân: ăn, mặc, vệ sinh, cất dọn đồ. Ở tuổi mầm non, bé 2 tuổi đã có thể tự xúc ăn và cởi tất, bé 3 tuổi tự rửa tay và cởi quần áo đơn giản, bé 4 tuổi mặc được phần lớn quần áo, bé 5–6 tuổi tự chuẩn bị ba lô và gấp khăn. Đó là những việc bé làm được nếu người lớn chịu chờ và không làm hộ.
Bảng việc theo tuổi bên dưới để bạn biết nên bắt đầu dạy gì, không phải để chấm điểm hay so con với bạn. Mỗi bé có nhịp riêng; một bé 4 tuổi chưa tự cài cúc không có nghĩa là chậm, chỉ có thể là chưa được tập. Phần sau hướng dẫn cách chia nhỏ từng việc và những lỗi người lớn hay mắc khi dạy.
Bảng việc bé có thể làm theo tuổi
Các mốc dưới đây tổng hợp từ những việc trẻ thường làm được ở mỗi khoảng tuổi khi đã được hướng dẫn. Bé làm được sớm hơn hay muộn hơn vài tháng đều bình thường. Cột cuối là việc người lớn có thể bắt đầu cho bé tập, dù bé chưa làm trọn.
| Tuổi | Ăn uống | Mặc và vệ sinh | Cất dọn và tập bắt đầu |
|---|---|---|---|
| 2–3 | Tự xúc bằng thìa, uống bằng cốc không nắp | Cởi tất, cởi giày dán, cởi quần chun; rửa tay có người giúp | Bỏ đồ chơi vào thùng; tập ngồi bô, báo khi muốn đi vệ sinh |
| 3–4 | Xúc gọn hơn, tự rót nước từ bình nhỏ | Mặc quần chun, áo phông chui đầu, đi dép; tự rửa tay, lau tay | Treo khăn, cất giày lên kệ; tập đi vệ sinh tự lau phía trước |
| 4–5 | Dùng đũa tập, tự lấy thức ăn, dọn bát về bồn | Cài cúc to, kéo khoá có người lồng đầu khoá; tự đi vệ sinh, rửa tay sau đó | Gấp khăn mặt, xếp quần áo vào ngăn; tập buộc dây giày |
| 5–6 | Dùng đũa thường, bóc vỏ trái cây, mở hộp sữa | Mặc gần như trọn bộ, đi giày đúng chân, đánh răng có người kiểm lại | Chuẩn bị ba lô theo danh sách hình, dọn góc chơi; tập gấp quần áo |
Đánh răng là việc người lớn vẫn nên chải lại cho bé đến khoảng 6–7 tuổi, vì trẻ chưa đủ khéo để làm sạch mặt nhai và mặt trong. Cho bé tự chải trước rồi bạn chải lại là cách vừa tập tự lập vừa giữ răng sạch.
Cách dạy một kỹ năng: chia nhỏ thành từng bước
Hầu hết việc tự phục vụ gồm nhiều bước nối nhau. Người lớn làm quen nên không nhận ra, nhưng với trẻ, “mặc áo” là sáu bảy thao tác khác nhau. Lấy ví dụ dạy bé 3–4 tuổi mặc áo phông chui đầu:
- Đặt áo lên giường, mặt sau úp xuống, phần cổ áo hướng về phía bé. Chỉ cho bé dấu hiệu mặt sau như mác áo ở cổ, hoặc may một chiếc cúc nhỏ làm dấu.
- Bé luồn hai tay vào hai lỗ tay áo từ phía dưới thân áo.
- Bé nâng hai tay lên cao, chui đầu qua cổ áo.
- Bé kéo thân áo xuống phía trước và phía sau.
- Người lớn làm mẫu chậm toàn bộ một lần, sau đó làm cùng bé, cuối cùng chỉ nhắc bằng lời.
- Áp dụng cách “làm ngược”: người lớn làm các bước đầu, để bé làm bước cuối cùng là kéo áo xuống. Khi bé thành thạo, người lớn làm bớt một bước, bé làm thêm một bước. Bé luôn được trải nghiệm cảm giác “con làm xong rồi”.
- Khen cụ thể quá trình: “Con tìm đúng lỗ tay rồi đấy”, thay vì chỉ khen “giỏi”.
Cách chia nhỏ và làm ngược áp dụng được cho đi giày, rửa tay, cởi quần, gấp khăn. Với rửa tay, có thể dán hình minh hoạ các bước cạnh bồn rửa: làm ướt tay, xoa xà phòng lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, đầu ngón, rửa sạch, lau khô. Xoa xà phòng khoảng 20 giây, đủ hát hai lần bài Chúc mừng sinh nhật hoặc một đoạn đồng dao.
Chấp nhận chậm và chưa khéo
Dành dư thời gian. Bé tự mặc quần áo mất mười lăm phút thay vì hai phút. Buổi sáng vội đi làm là lúc người lớn dễ làm hộ nhất. Giải pháp thực tế là dậy sớm hơn mười phút, hoặc tập kỹ năng mới vào buổi tối và cuối tuần, buổi sáng chỉ để bé làm những việc đã thành thạo.
Chưa khéo vẫn là làm được. Áo hơi lệch, tất hai màu khác nhau, cơm rơi quanh bát là kết quả bình thường của người mới tập. Nếu người lớn sửa lại ngay trước mặt bé, bé hiểu rằng việc mình làm không đủ tốt. Chỉ chỉnh khi cần thiết, ví dụ giày đi ngược chân dễ ngã, và chỉnh nhẹ nhàng.
Chọn đồ dễ làm. Quần chun, áo cổ rộng, giày dán thay giày buộc dây, bát có đế chống trượt, cốc có tay cầm, móc treo thấp ngang tầm bé. Đồ phù hợp giúp bé thành công sớm hơn, từ đó muốn tự làm hơn.
Để bé chọn trong giới hạn. Cho bé chọn giữa hai bộ quần áo hợp thời tiết, chọn đôi dép màu nào. Được quyết định khiến trẻ hợp tác tốt hơn trong phần việc còn lại.
Thoái lui tạm thời là bình thường. Khi có em bé mới, chuyển nhà, mới vào lớp, bé có thể đòi bế, đòi đút dù trước đó đã tự làm. Đáp ứng nhu cầu được gần gũi nhưng giữ nếp tự làm ở mức nhẹ nhàng, thường vài tuần là bé quay lại.
Không so sánh, không chấm điểm trẻ
Câu “Bạn Na bằng tuổi con mà tự ăn hết bát rồi đấy” nghe như động viên, nhưng với trẻ mầm non nó thường gây xấu hổ hoặc chống đối. Trẻ chưa đủ trưởng thành để biến so sánh thành động lực; bé chỉ nhận được thông điệp rằng mình kém bạn. Nếu muốn so sánh, hãy so bé với chính bé hôm qua: “Tuần trước con cần mẹ giúp đi giày, hôm nay con tự đi được một chiếc rồi.”
Bảng sticker, bảng điểm tự lập cũng nên dùng cẩn thận. Một bảng ghi lại việc bé đã làm có thể giúp bé thấy tiến bộ, nhưng biến thành chấm điểm mỗi ngày, trừ sao khi chưa làm được, hoặc so bảng giữa anh em, thì phản tác dụng. Nhiều bé bắt đầu làm vì phần thưởng và dừng lại khi hết phần thưởng.
Ở trường, giáo viên mầm non đánh giá sự phát triển của trẻ để điều chỉnh cách chăm sóc, không phải để xếp loại. Nếu thấy lớp có bảng xếp hạng bé ngoan, bé tự lập công khai, phụ huynh có thể góp ý nhẹ nhàng với cô.
Điều trẻ cần nhất là cảm giác được tin tưởng: người lớn tin rằng con làm được, cho con thời gian và không chê cười khi con vụng. Niềm tin đó, lặp lại mỗi ngày qua những việc nhỏ như tự đi dép, tự cất cốc, là nền móng của sự tự lập thật sự.
Việc nhà nhỏ bé góp sức được
Ngoài tự chăm sóc bản thân, trẻ mầm non rất thích được giúp việc nhà, và đây là cách mở rộng kỹ năng tự phục vụ sang tinh thần trách nhiệm. Chọn việc vừa sức, an toàn, có kết quả nhìn thấy được:
- 2–3 tuổi: bỏ quần áo bẩn vào giỏ, mang tã mới cho em, lau chỗ nước đổ bằng khăn, tưới cây bằng bình nhỏ.
- 3–4 tuổi: xếp thìa đũa lên bàn ăn, ghép đôi tất sau khi giặt, cho thú cưng ăn khi có người lớn bên cạnh.
- 4–5 tuổi: nhặt rau, rửa củ quả trong chậu, lau bàn sau bữa ăn, gấp khăn mặt, khăn lau tay.
- 5–6 tuổi: dọn bát đĩa không vỡ về bồn rửa, phân loại rác tái chế, gấp quần áo của mình, chuẩn bị bình nước cho ngày mai.
Việc có dao, bếp lửa, nước sôi, hoá chất tẩy rửa thì không giao cho trẻ mầm non. Người lớn chấp nhận làm lại một phần nếu cần, nhưng làm lại lúc bé không nhìn thấy, để bé giữ được cảm giác mình đã góp sức thật sự cho gia đình.
Sắp xếp nhà để bé tự làm được
Nhiều bé không tự làm chỉ vì mọi thứ trong nhà đặt theo tầm người lớn. Một buổi chiều cuối tuần sắp xếp lại vài chỗ thường hiệu quả hơn hàng tuần nhắc nhở. Đi một vòng quanh nhà ở tầm mắt của bé, ngồi xổm xuống mà nhìn, rồi chỉnh những chỗ sau:
- Cửa ra vào: một kệ giày thấp hai tầng và một móc treo cao khoảng ngang vai bé cho ba lô, áo khoác. Về đến nhà, bé tự cởi giày, treo cặp mà không phải gọi ai.
- Nhà tắm: ghế bậc chống trượt để bé với tới bồn rửa, khăn lau tay treo ở móc thấp, xà phòng dạng bọt hoặc bình nhấn nhẹ tay.
- Tủ quần áo: dành riêng một ngăn dưới cùng, mỗi hộp một loại (áo, quần, tất), dán hình vẽ thay cho chữ. Mỗi tối bé tự chọn bộ cho ngày mai trong hai bộ người lớn đã để sẵn.
- Góc ăn: một ngăn tủ thấp đựng cốc, thìa, bát nhựa của bé; một bình nước nhỏ chỉ đổ nửa để bé tự rót mà không nặng tay.
- Góc chơi: ít đồ chơi bày ra cùng lúc, mỗi loại một giỏ có hình dán. Bé biết rõ mỗi món cất về đâu thì dọn dẹp mới thành việc làm được, không phải lời dặn chung chung.
- Khăn lau và chổi nhỏ: để ở chỗ bé lấy được, để bé tự lau khi làm đổ nước thay vì đứng chờ người lớn.
Không cần mua sắm nhiều: hộp giấy dán hình, móc dán tường, ghế đẩu sẵn có là đủ. Điều quan trọng là mỗi vật có chỗ cố định, và chỗ đó nằm trong tầm với của bé. Khi bé chuẩn bị đi học, những chỗ này giúp buổi sáng bớt cảnh người lớn vừa tìm giày vừa giục.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi vẫn đòi đút ăn có sao không?
Khá nhiều bé 3 tuổi vẫn đòi đút, thường vì quen hoặc vì người lớn sốt ruột đút cho nhanh. Bắt đầu bằng việc cho bé tự xúc vài thìa đầu, người lớn hỗ trợ phần còn lại, tăng dần phần bé tự làm. Bữa ăn nên gọn trong khoảng 30 phút, không đuổi theo đút.
Mấy tuổi trẻ tự đi vệ sinh được?
Phần lớn trẻ kiểm soát được việc đi vệ sinh ban ngày trong khoảng 2–3 tuổi, có bé muộn hơn. Tự lau sạch sau khi đi nặng thường cần đến 4–5 tuổi và người lớn vẫn nên kiểm tra. Chi tiết cách bỏ bỉm có trong chuyên mục nuôi dạy con.
Có nên thưởng tiền hoặc kẹo khi bé tự làm việc nhà?
Không nên dùng tiền hay kẹo cho những việc tự phục vụ hằng ngày, vì bé dễ hiểu đó là việc làm cho người lớn. Lời ghi nhận cụ thể, một cái ôm, hoặc được chọn truyện đọc tối nay thường đủ động viên.
Bé tự làm nhưng khóc khi không làm được thì sao?
Đó là dấu hiệu việc đang hơi khó so với bé. Gọi tên cảm xúc “Con bực vì cúc không vào được”, rồi giúp một phần như cầm sẵn khuyết áo để bé đẩy cúc vào. Chia nhỏ việc hơn để bé được trải nghiệm làm xong.
Ông bà hay làm hộ cháu thì nên nói thế nào?
Thay vì phê bình, nhờ ông bà cùng tham gia: “Bà ơi, cô giáo dặn cho cháu tự đi dép, bà nhắc giúp con nhé.” Chọn một hai việc cụ thể để cả nhà thống nhất trước, không đòi thay đổi mọi thứ cùng lúc.
