Ở phần lớn phòng xét nghiệm, ALT (còn gọi SGPT) và AST (SGOT) được coi là bình thường khi dưới khoảng 40 U/L; nhiều nơi để ngưỡng ALT thấp hơn ở nữ, khoảng 31–35 U/L. GGT bình thường thường dưới khoảng 50–60 U/L ở nam và 35–40 U/L ở nữ. Vượt ngưỡng dưới 5 lần được xem là tăng nhẹ, rất thường gặp và phần lớn liên quan tới gan nhiễm mỡ, rượu bia hoặc thuốc.
“Men gan cao” chỉ nói rằng tế bào gan (hoặc cơ, với AST) đang bị tổn thương ở mức nào đó, không nói nguyên nhân. Một người tăng ALT gấp đôi có thể chỉ cần bỏ bia và giảm cân, người khác cùng con số lại đang mang virus viêm gan B cần theo dõi suốt đời. Bài này giúp bạn đọc phiếu, đoán được hướng bác sĩ sẽ đi, và tránh mấy sai lầm hay gặp như uống thuốc “mát gan” tràn lan.
Các chỉ số gan trên phiếu xét nghiệm và ý nghĩa
Ngoài ba men chính, phiếu “chức năng gan” thường có thêm vài dòng. Khoảng tham chiếu dưới đây là mức hay gặp; hãy đối chiếu cột tham chiếu trên phiếu của bạn.
| Chỉ số | Khoảng thường gặp | Phản ánh điều gì |
|---|---|---|
| ALT (SGPT) | dưới 40 U/L (nữ có nơi dưới 31–35) | Tổn thương tế bào gan, đặc hiệu cho gan hơn AST |
| AST (SGOT) | dưới 40 U/L | Có ở gan, cơ tim, cơ xương; tăng cả khi tổn thương cơ |
| GGT | nam dưới 50–60 U/L; nữ dưới 35–40 U/L | Nhạy với rượu bia, ứ mật, một số thuốc |
| ALP (phosphatase kiềm) | khoảng 40–130 U/L | Ứ mật; cũng cao ở tuổi dậy thì, khi mang thai, bệnh xương |
| Bilirubin toàn phần | dưới khoảng 17–21 µmol/L | Vàng da; tăng do gan, đường mật hoặc vỡ hồng cầu |
| Albumin | khoảng 35–50 g/L | Khả năng tổng hợp của gan; giảm khi bệnh gan lâu ngày |
| PT/INR | INR khoảng 0,8–1,2 (không dùng thuốc chống đông) | Khả năng tạo yếu tố đông máu của gan |
Bác sĩ đọc men gan theo “kiểu hình”: ALT, AST tăng là chủ yếu thì nghĩ tới tổn thương tế bào gan; ALP, GGT, bilirubin tăng là chủ yếu thì nghĩ tới ứ mật như sỏi, tắc đường mật. Albumin thấp, INR kéo dài mới là dấu hiệu gan đã suy giảm chức năng thật sự, nặng hơn nhiều so với men tăng đơn thuần.
Tăng nhẹ, vừa hay nặng: cách tính theo bội số giới hạn trên
Người ta không đánh giá bằng con số tuyệt đối mà bằng số lần vượt giới hạn trên (ULN) của chính phòng xét nghiệm đó. Ví dụ ngưỡng ALT là 40 U/L, kết quả 120 U/L tức gấp 3 lần. Cách phân mức thường dùng:
- Ranh giới, dưới 2 lần (dưới khoảng 80 U/L): rất phổ biến, nhiều khi chỉ do gan nhiễm mỡ, vừa uống rượu, vừa tập nặng. Thường được thử lại sau vài tuần sau khi loại bỏ các yếu tố này.
- Nhẹ, 2–5 lần (khoảng 80–200 U/L): cần tìm nguyên nhân có hệ thống: viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, rượu, thuốc và thảo dược.
- Vừa, 5–15 lần (khoảng 200–600 U/L): thường có tổn thương gan đáng kể; nên khám chuyên khoa tiêu hoá – gan mật sớm, không chờ hết đợt.
- Nặng, trên 15 lần (trên khoảng 600 U/L) hoặc lên hàng nghìn: gợi ý viêm gan virus cấp, ngộ độc thuốc (điển hình là dùng quá liều thuốc giảm đau hạ sốt), thiếu máu nuôi gan. Đây là tình huống cần khám ngay trong ngày, nhất là khi kèm vàng da, nôn, mệt lả, lơ mơ.
Một chi tiết hữu ích: tỉ lệ AST/ALT lớn hơn 2 kèm GGT cao gợi ý nhiều tới tổn thương gan do rượu, trong khi gan nhiễm mỡ không do rượu thường có ALT cao hơn AST. Đây chỉ là gợi ý; bác sĩ còn dựa vào bệnh sử và các xét nghiệm khác.
Nguyên nhân men gan cao thường gặp ở người Việt
Gan nhiễm mỡ. Nguyên nhân hàng đầu ở người thừa cân, vòng bụng to, tiểu đường, mỡ máu cao. Hiện y văn gọi là bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hoá. Phần lớn chỉ tăng ALT nhẹ, siêu âm thấy gan sáng. Giảm 7–10% cân nặng thường làm men gan về gần bình thường.
Rượu bia. GGT tăng sớm và nhạy nhất. Một người uống đều đặn vài lon bia mỗi ngày có thể có GGT gấp đôi ngưỡng dù chưa thấy gì. Kiêng hẳn 4–8 tuần rồi thử lại, GGT giảm rõ là manh mối mạnh.
Viêm gan virus B và C. Việt Nam thuộc nhóm nước có tỉ lệ người mang virus viêm gan B cao. Nhiều người mang virus nhiều năm, men gan lúc bình thường lúc tăng. Vì thế khi men gan tăng, gần như bác sĩ nào cũng cho thử HBsAg và anti-HCV.
Thuốc, thảo dược, thực phẩm chức năng. Thuốc giảm đau hạ sốt dùng quá liều, một số kháng sinh, thuốc lao, thuốc chống nấm, thuốc hạ mỡ máu (thường tăng nhẹ), các bài thuốc nam, cao lá, thực phẩm chức năng giảm cân, tăng cơ đều có thể gây tổn thương gan. Hãy mang theo toàn bộ những gì bạn đang uống, kể cả loại “thiên nhiên”.
Vận động mạnh trước khi lấy máu. Tập tạ nặng, chạy đường dài, đá bóng trong 1–3 ngày trước có thể làm AST (và đôi khi ALT) tăng do men thoát ra từ cơ, kèm men cơ CK tăng. Nếu vừa tập nặng, hãy nói với bác sĩ; nghỉ tập 3–7 ngày rồi thử lại thường cho kết quả khác hẳn.
Nguyên nhân ít gặp hơn. Bệnh tuyến giáp, bệnh celiac, viêm gan tự miễn, rối loạn chuyển hoá sắt hoặc đồng. Bác sĩ sẽ nghĩ tới khi các nguyên nhân thường gặp đã được loại trừ mà men gan vẫn cao kéo dài trên 6 tháng.
Xét nghiệm bác sĩ thường cho làm thêm và việc bạn nên làm
Khi men gan tăng, bước tiếp theo hay gặp gồm: HBsAg (có đang nhiễm viêm gan B không), anti-HCV (đã từng nhiễm viêm gan C chưa), siêu âm bụng (gan nhiễm mỡ, gan thô, sỏi mật, khối u), công thức máu, đường huyết, mỡ máu, đôi khi albumin, bilirubin, INR. Nếu đã biết mang virus viêm gan B, bác sĩ sẽ làm thêm tải lượng virus và các dấu ấn khác để quyết định có cần điều trị. Người bị gan lâu năm có thể được đo độ đàn hồi gan để ước lượng mức xơ hoá, thay cho sinh thiết trong nhiều trường hợp.
Hãy đi khám ngay trong ngày, không chờ hẹn, nếu men gan tăng kèm một trong các dấu hiệu: vàng da, vàng mắt; nước tiểu sẫm như nước trà đặc; phân bạc màu; đau vùng hạ sườn phải nhiều; nôn liên tục; mệt lả, ngủ gà, lú lẫn; chảy máu chân răng, bầm tím dễ. Đặc biệt nguy hiểm là người vừa uống nhiều thuốc giảm đau hạ sốt trong vài ngày (cố ý hay vô tình do dùng nhiều loại thuốc cảm cùng chứa một hoạt chất), vì tổn thương gan do quá liều có thuốc giải nhưng hiệu quả nhất khi dùng sớm.
Trong lúc chờ khám: nên làm gì, tránh gì
Trong lúc chờ khám, việc bạn chủ động làm được là ngưng rượu bia, ngưng các loại thuốc bổ, thực phẩm chức năng và bài thuốc không thật cần thiết (thuốc bác sĩ đã kê cho bệnh mạn tính thì không tự ngưng, hãy hỏi trước), không tập nặng vài ngày trước lần thử lại, ăn uống điều độ.
Một sai lầm phổ biến là thấy men gan cao liền mua thuốc “hạ men gan”, “giải độc gan” uống kéo dài. Một số sản phẩm có thể kéo con số xuống nhưng không xử lý nguyên nhân, và nếu nguyên nhân là viêm gan B đang hoạt động thì việc con số đẹp giả tạo còn làm chậm điều trị. Việc cần làm trước tiên là cùng bác sĩ tìm ra lý do.
Cuối cùng, men gan bình thường không đồng nghĩa gan hoàn toàn khoẻ. Người xơ gan giai đoạn muộn có thể có men gan gần bình thường vì còn ít tế bào để tổn thương. Người mang virus viêm gan B nên tái khám định kỳ theo hẹn, thường 6 tháng một lần với siêu âm và xét nghiệm, kể cả khi men gan đẹp.
Thử lại men gan sao cho kết quả có ý nghĩa
Phần lớn trường hợp tăng nhẹ, bác sĩ sẽ hẹn thử lại sau 2–8 tuần. Lần thử lại chỉ có giá trị so sánh khi điều kiện được giữ “sạch”, nếu không bạn có thể lại nhận một con số khó hiểu.
- Kiêng hoàn toàn rượu bia ít nhất 2–4 tuần trước lần thử lại nếu muốn đánh giá vai trò của rượu; với GGT, càng lâu càng rõ.
- Không tập tạ nặng, chạy dài, chơi thể thao đối kháng trong 3–7 ngày trước; đi bộ nhẹ thì vẫn được.
- Ghi lại mọi thuốc, thực phẩm chức năng, thảo dược đã dùng trong 3 tháng qua, kèm thời điểm bắt đầu và ngưng.
- Làm ở cùng phòng xét nghiệm với lần trước, vì ngưỡng và cách hiệu chuẩn máy mỗi nơi khác nhau.
- Lấy máu buổi sáng, nhịn ăn nếu cùng lúc thử đường huyết, mỡ máu; bản thân men gan không bắt buộc nhịn.
- Mang theo phiếu cũ để bác sĩ thấy xu hướng: giảm dần, giữ nguyên hay tăng thêm là ba hướng xử lý khác nhau.
Nếu men gan tăng nhẹ kéo dài trên 6 tháng dù đã loại bỏ rượu bia, thuốc không cần thiết và đã giảm cân, bác sĩ chuyên khoa gan mật sẽ làm các xét nghiệm sâu hơn để tìm nguyên nhân ít gặp. Đừng để tình trạng “cao hoài quen rồi” trôi qua nhiều năm mà không ai tìm lý do.
Câu hỏi thường gặp
Men gan cao có lây không?
Bản thân men gan cao không lây. Nhưng nếu nguyên nhân là viêm gan virus B hoặc C thì virus có thể lây qua đường máu, quan hệ tình dục không an toàn và từ mẹ sang con. Viêm gan A, E lây qua đường ăn uống. Xét nghiệm virus sẽ cho biết bạn có cần lưu ý cho người thân không.
Bao lâu sau khi bỏ rượu thì men gan giảm?
Thông thường GGT bắt đầu giảm sau vài tuần kiêng rượu và có thể về gần bình thường sau khoảng 1–2 tháng nếu gan chưa tổn thương nặng. AST, ALT cũng giảm theo. Nếu kiêng hẳn mà men gan vẫn cao, cần tìm thêm nguyên nhân khác.
Uống nước lá, nhân trần có hạ men gan không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng các loại nước lá này điều trị được nguyên nhân làm men gan tăng, và một số thảo dược dùng liều cao, lâu ngày còn có thể gây hại gan. Tốt nhất hỏi bác sĩ trước khi dùng, nhất là khi đang mang virus viêm gan hoặc đã có xơ gan.
Men gan cao có được tiêm vắc xin viêm gan B không?
Cần biết trước bạn có đang nhiễm viêm gan B hay không. Nếu HBsAg âm tính và chưa có kháng thể bảo vệ, bác sĩ thường khuyên tiêm phòng. Nếu đã nhiễm, tiêm vắc xin không có tác dụng điều trị. Vì vậy thường làm HBsAg và anti-HBs trước khi tiêm.
Phụ nữ mang thai bị men gan cao có nguy hiểm không?
Men gan tăng khi mang thai cần được bác sĩ sản khoa xem sớm, vì ngoài các nguyên nhân thông thường còn có những bệnh gan riêng của thai kỳ như ứ mật thai kỳ, cần theo dõi chặt để bảo vệ mẹ và bé. Đặc biệt lưu ý nếu ngứa nhiều lòng bàn tay, chân hoặc vàng da.
Kết quả men gan cao một lần có cần lo lắng không?
Một lần tăng nhẹ sau bữa nhậu hay buổi tập nặng thường không đáng lo. Bác sĩ hay cho thử lại sau vài tuần trong điều kiện chuẩn. Nếu vẫn cao, hoặc tăng từ 5 lần ngưỡng trở lên, hoặc có vàng da, mệt nhiều thì cần đi khám sớm.
