Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, có bốn nhóm người vẫn được hưởng di sản dù di chúc không cho hoặc cho ít: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ hoặc chồng của người chết, và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động. Mỗi người trong nhóm này được nhận ít nhất bằng hai phần ba một suất mà họ lẽ ra được hưởng nếu di sản chia theo pháp luật.
Quy định này giới hạn quyền tự do lập di chúc. Người lập di chúc có quyền truất quyền thừa kế của bất kỳ ai, cho người ngoài toàn bộ tài sản, nhưng không thể gạt bỏ hoàn toàn những người mà luật coi là phụ thuộc gần nhất. Phần đảm bảo cho họ được lấy từ chính phần di sản đã định cho người khác theo di chúc.
Dưới đây là danh sách cụ thể, cách tính suất có số minh hoạ, những trường hợp mất quyền và các bước nên làm khi gia đình bắt đầu phân chia. Bài viết mang tính phổ biến kiến thức; khi có tranh chấp thật, bạn nên mang giấy tờ đến luật sư hoặc phòng công chứng để được tư vấn theo hồ sơ riêng.
Bốn nhóm người được Điều 644 bảo vệ
Con chưa thành niên. Là con dưới 18 tuổi tại thời điểm mở thừa kế, tức lúc người để lại di sản chết. Con đẻ và con nuôi được nhận nuôi hợp pháp đều thuộc nhóm này; con trong giá thú hay ngoài giá thú cũng như nhau, miễn quan hệ cha con, mẹ con được xác định.
Cha và mẹ. Gồm cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi của người chết. Luật không đặt điều kiện cha mẹ phải già yếu hay nghèo khó; chỉ cần còn sống vào thời điểm mở thừa kế là được bảo vệ.
Vợ hoặc chồng. Người có quan hệ hôn nhân hợp pháp với người chết vào thời điểm mở thừa kế. Vợ chồng đã ly hôn bằng bản án, quyết định có hiệu lực thì không còn là vợ chồng. Trường hợp đang làm thủ tục ly hôn mà một bên chết trước khi bản án có hiệu lực, người còn lại vẫn là vợ hoặc chồng về mặt pháp lý.
Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động. Đây là nhóm hay gây tranh cãi nhất vì luật không định nghĩa chi tiết. Thực tế, người ta thường cần chứng cứ như kết luận giám định mức suy giảm khả năng lao động, hồ sơ bệnh án dài hạn, giấy xác nhận khuyết tật. Một người con trưởng thành khoẻ mạnh, dù thu nhập thấp, không thuộc nhóm này.
Ai không có trong danh sách. Anh chị em ruột, ông bà, cháu nội ngoại, con dâu, con rể, con riêng của vợ hoặc chồng (chưa nhận nuôi hợp pháp) không được Điều 644 bảo vệ. Nếu di chúc không cho, họ không có phần, trừ khi phần di sản đó vì lý do nào khác phải chia theo pháp luật.
Cách tính hai phần ba suất: ví dụ có số cụ thể
Muốn tính đúng, phải đi theo thứ tự. Bỏ bước đầu tiên là sai cả bài toán.
- Xác định di sản thật. Ông An mất, để lại căn nhà và tiền tiết kiệm là tài sản chung với vợ, tổng trị giá 2,6 tỷ đồng. Phần của vợ là một nửa, tức 1,3 tỷ, không phải di sản. Di sản của ông An là 1,3 tỷ.
- Trừ nghĩa vụ và chi phí. Chi phí mai táng hợp lý và khoản nợ ông còn thiếu tổng cộng 100 triệu được thanh toán trước từ di sản. Còn lại 1,2 tỷ để chia.
- Đếm hàng thừa kế thứ nhất. Ông An có vợ, mẹ (cha đã mất), một con trai 30 tuổi khoẻ mạnh và một con gái 15 tuổi. Hàng thứ nhất có 4 người.
- Tính một suất theo pháp luật. 1,2 tỷ chia 4, mỗi suất 300 triệu.
- Tính phần bảo đảm. Hai phần ba của 300 triệu là 200 triệu. Vợ, mẹ và con gái 15 tuổi mỗi người được ít nhất 200 triệu, tổng 600 triệu.
- Áp vào di chúc. Di chúc để toàn bộ cho con trai. Ba người được bảo vệ lấy 600 triệu từ phần của con trai; con trai còn 600 triệu. Nếu di chúc đã cho vợ 250 triệu thì vợ không được bù thêm, vì đã vượt mức 200 triệu.
Cách đếm số người ở bước 3 còn có quan điểm khác nhau trong thực tiễn, nhất là khi trong hàng thừa kế có người từ chối hoặc không có quyền hưởng. Với khối tài sản lớn, bạn nên nhờ công chứng viên hoặc luật sư tính lại trước khi ký văn bản thoả thuận phân chia.
Hai ngoại lệ làm mất phần bảo đảm
Điều 644 nói rõ quy định này không áp dụng với người từ chối nhận di sản theo Điều 620 và người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621 của Bộ luật Dân sự 2015.
Từ chối nhận di sản phải lập thành văn bản và gửi cho người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao phân chia; việc từ chối phải thực hiện trước thời điểm phân chia di sản. Luật cấm từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản với người khác, ví dụ đang nợ ngân hàng nên từ chối để chủ nợ không lấy được phần thừa kế.
Người không có quyền hưởng di sản gồm: người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản; người có hành vi lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản người để lại di sản lập di chúc, giả mạo, sửa chữa, huỷ, che giấu di chúc.
Có một chi tiết ít người biết: những người trên vẫn được hưởng nếu người để lại di sản đã biết hành vi đó mà vẫn cho hưởng theo di chúc. Nói cách khác, sự tha thứ thể hiện bằng di chúc được luật tôn trọng.
Những hiểu lầm hay gặp khi chia di sản theo di chúc
Các tình huống sau xuất hiện rất thường trong gia đình, và phần lớn bắt nguồn từ việc đọc di chúc mà không đọc luật.
| Hiểu lầm | Thực tế theo luật |
|---|---|
| Di chúc ghi truất quyền thì người đó mất trắng | Nếu người bị truất thuộc bốn nhóm Điều 644 thì vẫn nhận ít nhất hai phần ba suất |
| Con lớn thu nhập thấp cũng được bảo vệ | Chỉ con thành niên không có khả năng lao động mới thuộc diện này |
| Phần bảo đảm tính trên cả căn nhà | Chỉ tính trên phần di sản của người chết, sau khi tách phần của vợ hoặc chồng và trừ nghĩa vụ |
| Con riêng của chồng sống chung lâu năm được bảo vệ | Chỉ khi đã nhận nuôi hợp pháp; quan hệ nuôi dưỡng thực tế có quy định riêng nhưng không tự động thuộc Điều 644 |
| Phần bảo đảm phải nhận bằng tiền mặt | Các bên có thể thoả thuận nhận bằng hiện vật hoặc quy đổi giá trị |
Nếu gia đình đã ký văn bản thoả thuận phân chia di sản tại phòng công chứng, mỗi người đều có cơ hội đọc và phản đối. Người được Điều 644 bảo vệ mà ký nhận ít hơn phần của mình một cách tự nguyện thì về nguyên tắc là định đoạt quyền của chính họ. Riêng con chưa thành niên phải có người đại diện, và người đại diện không được ký làm thiệt quyền lợi của con.
Gia đình nên làm gì khi mở di chúc
Một lá di chúc trao toàn bộ cho một người dễ khiến cả nhà căng thẳng. Các việc dưới đây giúp phân chia đúng luật và bớt va chạm.
- Kiểm tra di chúc có hợp pháp không: người lập minh mẫn, tự nguyện, nội dung không trái luật, hình thức đúng (viết tay, có người làm chứng, công chứng hoặc chứng thực). Di chúc không hợp pháp thì phần liên quan chia theo pháp luật.
- Lập danh sách hàng thừa kế thứ nhất kèm giấy tờ: giấy chứng tử, giấy khai sinh của các con, giấy chứng nhận kết hôn, quyết định nhận nuôi con nuôi.
- Tách tài sản chung vợ chồng ra trước, liệt kê nợ và chi phí mai táng để có con số di sản ròng.
- Đánh dấu những người thuộc diện Điều 644 và tính phần tối thiểu của từng người, ghi rõ trên giấy để mọi người cùng xem.
- Ngồi lại thoả thuận, sau đó lập văn bản phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng. Đây cũng là cơ sở để sang tên nhà đất.
- Lưu ý thời hiệu yêu cầu chia di sản theo Điều 623: 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế.
Nếu không thoả thuận được, một bên có thể khởi kiện tại toà án. Trước đó, bạn nên đối chiếu bộ luật bản hiện hành và nhờ luật sư xem hồ sơ, vì án lệ và hướng dẫn xét xử có thể cập nhật theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có thể lập di chúc truất quyền thừa kế của con được không?
Được. Người lập di chúc có quyền truất quyền của bất kỳ người thừa kế nào. Tuy nhiên nếu người con đó chưa thành niên hoặc đã thành niên mà không có khả năng lao động thì vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba một suất theo pháp luật.
Con dâu, con rể có được hưởng thừa kế khi bố mẹ chồng hoặc bố mẹ vợ mất không?
Không thuộc hàng thừa kế theo pháp luật và không được Điều 644 bảo vệ. Con dâu, con rể chỉ được hưởng nếu có tên trong di chúc, hoặc gián tiếp qua phần của vợ hoặc chồng mình nếu người đó mất sau.
Ông bà có được hưởng phần bảo đảm khi cháu mất không?
Không. Điều 644 chỉ bảo vệ cha, mẹ của người chết chứ không bảo vệ ông bà. Ông bà nội ngoại thuộc hàng thừa kế thứ hai và chỉ được hưởng theo pháp luật khi không còn ai ở hàng thứ nhất, hoặc có tên trong di chúc.
Con chưa thành niên được nhận phần thừa kế thì ai quản lý?
Người đại diện theo pháp luật, thường là cha hoặc mẹ còn lại, quản lý tài sản thay con. Người đại diện chỉ được định đoạt tài sản của con vì lợi ích của con; theo Luật Hôn nhân và gia đình, khi định đoạt tài sản riêng của con từ đủ 9 tuổi phải xem xét nguyện vọng của con.
Di chúc miệng có còn phải tính phần cho người thừa kế bắt buộc không?
Có. Dù di chúc bằng văn bản hay di chúc miệng hợp pháp, phần bảo đảm theo Điều 644 vẫn áp dụng. Di chúc miệng chỉ hợp pháp trong điều kiện khắt khe, như người lập bị đe doạ tính mạng và có ít nhất hai người làm chứng ghi lại.
Nếu đã chia xong mới phát hiện mình thuộc diện Điều 644 thì sao?
Bạn có thể yêu cầu những người đã nhận di sản hoàn trả phần thiếu, trước hết bằng thương lượng, sau đó khởi kiện nếu cần. Cần lưu ý thời hiệu chia di sản và mang theo giấy tờ chứng minh quan hệ cùng tình trạng khả năng lao động.
