Sóng thần là chuỗi sóng có bước sóng cực dài, sinh ra khi một khối nước biển khổng lồ bị dịch chuyển đột ngột, phổ biến nhất là do động đất dưới đáy biển làm đáy biển nâng lên hoặc sụt xuống vài mét trên một vùng rộng hàng trăm km. Ngoài ra sóng thần còn có thể do lở đất dưới biển, núi lửa phun hoặc sụp, và hiếm hơn là thiên thạch rơi.
Dấu hiệu quan trọng nhất cần nhớ: ở bờ biển mà cảm thấy động đất mạnh hoặc kéo dài, thấy nước biển rút xa bất thường, hoặc nghe tiếng gầm lớn từ biển thì phải lập tức chạy lên chỗ cao hoặc vào sâu trong đất liền, không đợi thông báo, không ra xem. Phần dưới giải thích vì sao sóng thần ngoài khơi gần như vô hình mà vào bờ lại tàn phá khủng khiếp, cùng cách tính đường thoát cho cả gia đình.
Từ cú giật dưới đáy biển tới bức tường nước
Ở các vùng hút chìm, một mảng đại dương chui xuống dưới mảng khác. Mép mảng phía trên bị kéo trì xuống và nén lại qua hàng trăm năm, rồi bất ngờ bật lên khi đứt gãy trượt. Toàn bộ cột nước phía trên, sâu vài km, bị đẩy lên theo. Mặt biển phồng lên một khối rồi sụp xuống, tạo thành sóng lan ra hai phía. Không giống sóng gió chỉ khuấy lớp nước trên mặt, sóng thần di chuyển cả khối nước từ đáy lên mặt.
Ngoài đại dương sâu, sóng thần chạy với tốc độ khoảng 700–800 km/h, ngang máy bay phản lực, nhưng chỉ cao vài chục cm tới khoảng một mét, còn khoảng cách giữa hai đỉnh sóng dài tới hàng trăm km. Tàu thuyền ngoài khơi xa có khi không hề nhận ra có sóng thần đi qua dưới mình. Vì vậy, gặp cảnh báo sóng thần, tàu đang ở cảng thường được khuyên ra vùng biển sâu nếu kịp.
Khi tới vùng nước nông gần bờ, phần đầu sóng chậm lại do ma sát đáy, phần sau vẫn ập tới, nước dồn lại và dâng cao lên rất nhanh, có thể tới hàng chục mét ở các vịnh hẹp hình phễu. Sóng thần vào bờ thường không cuộn đổ như sóng lướt ván mà giống một đợt nước dâng cuồn cuộn không ngừng, kéo theo gỗ, xe cộ, mảnh vỡ nhà cửa, rồi rút ra với sức kéo mạnh không kém. Nước cao chỉ nửa mét đã có thể quật ngã người lớn.
Những dấu hiệu tự nhiên báo sóng thần
Động đất mạnh hoặc kéo dài. Nếu ở gần biển mà rung đến mức khó đứng vững, hoặc rung kéo dài trên khoảng 20 giây, hãy coi như sóng thần có thể đang tới. Với nguồn sóng gần bờ, sóng có thể đến chỉ sau 10–30 phút, nhanh hơn mọi hệ thống báo tin.
Biển rút xa bất thường. Nếu bụng sóng đến trước, nước rút ra xa, để lộ đáy biển, rạn san hô, cá mắc cạn. Đây là cái bẫy chết người năm 2004: nhiều người tò mò ra nhặt cá, ngắm đáy biển, rồi không kịp chạy khi sóng ập vào sau vài phút. Thấy biển rút, chạy ngay.
Tiếng gầm từ biển. Nhiều người sống sót kể lại nghe tiếng ầm ầm như đoàn tàu hỏa hoặc máy bay phản lực trước khi sóng tới. Đó là âm thanh của khối nước khổng lồ đang dồn vào bờ.
Mực nước dâng lên nhanh bất thường. Không phải lúc nào biển cũng rút trước. Có khi nước chỉ dâng lên nhanh như thủy triều tăng tốc. Khi thấy nước biển thay đổi lạ mà không có gió bão, hãy rời bờ.
Không có dấu hiệu gì cả. Sóng thần do động đất ở rất xa có thể đến mà người ở bờ không cảm thấy rung chút nào. Lúc đó, chỉ hệ thống cảnh báo chính thức mới giúp được bạn, nên hãy nghiêm túc với mọi cảnh báo dù trời đang nắng đẹp.
Hai thảm họa sóng thần đã thay đổi cách thế giới phòng tránh
Những con số dưới đây là các giá trị được công bố rộng rãi; số liệu thương vong được làm tròn.
| Ấn Độ Dương 2004 | Đông Nhật Bản 2011 | |
|---|---|---|
| Ngày | 26/12/2004 | 11/3/2011 |
| Động đất gây sóng | Ngoài khơi Sumatra, Indonesia, độ lớn khoảng 9,1–9,3 | Ngoài khơi Tohoku, độ lớn khoảng 9,0–9,1 |
| Phạm vi ảnh hưởng | Hơn chục nước quanh Ấn Độ Dương, tới tận bờ châu Phi | Chủ yếu bờ đông bắc Nhật Bản |
| Thương vong | Khoảng 230.000 người chết và mất tích | Khoảng 18.500 người chết và mất tích |
| Bài học lớn | Khi đó Ấn Độ Dương chưa có hệ thống cảnh báo; sau thảm họa mới được xây dựng | Dù có cảnh báo và đê chắn tốt, sóng vẫn vượt đê ở nhiều nơi; người chạy lên cao sớm thì sống |
Ở Nhật, một số vùng có truyền thống được nhắc lại sau 2011 gọi là "tendenko": khi có động đất mạnh, mỗi người tự chạy lên cao ngay lập tức, không quay lại tìm người thân, vì tin rằng mỗi người đều đã được dạy làm như vậy. Nghe có vẻ lạnh lùng nhưng là cách giảm tối đa số người chết trong một gia đình. Điều này chỉ hiệu quả khi cả nhà đã thống nhất trước điểm hẹn ở chỗ cao.
Cách thoát sóng thần cho bạn và gia đình
Thời gian là tất cả. Các bước dưới đây cần nghĩ trước, nhất là khi bạn sống hoặc đi du lịch ở vùng biển.
- Đi ngay, đi bộ nếu có thể. Ô tô dễ kẹt cứng trên đường ven biển. Khi đường thông thoáng và chỗ cao ở xa thì xe máy, xe đạp là lựa chọn tốt.
- Lên cao hoặc vào sâu. Khuyến nghị thường gặp là lên chỗ cao ít nhất khoảng 30 m so với mực nước biển, hoặc đi sâu vào đất liền khoảng 3 km trở lên nếu địa hình bằng phẳng. Đi theo hướng vuông góc với bờ biển, không chạy dọc bờ.
- Không có đồi gần, hãy lên cao theo chiều đứng. Leo lên tầng 3 trở lên của tòa nhà bê tông cốt thép kiên cố. Nhà gỗ, nhà tạm, nhà cấp bốn không chịu được sóng.
- Tránh sông, kênh rạch, cửa sông. Sóng thần ngược dòng sông vào sâu trong đất liền rất xa và nhanh hơn trên mặt đất.
- Ở lại chỗ cao nhiều giờ. Sóng thần là một chuỗi sóng cách nhau từ vài phút tới hơn một giờ, và đợt đầu thường không phải là đợt lớn nhất. Chỉ quay xuống khi có thông báo an toàn chính thức.
- Bị cuốn vào nước: cố bám vào vật nổi như thân gỗ, thùng nhựa, cửa tủ, giữ đầu trên mặt nước và tránh mảnh vỡ.
- Chuẩn bị từ trước: khi tới nhận phòng ở khách sạn ven biển, dành hai phút xem lối thoát hiểm và chỗ cao gần nhất. Gia đình sống ở ven biển nên đi thử đường tới điểm cao, tính thời gian đi bộ có người già và trẻ nhỏ.
Nguy cơ sóng thần ở Việt Nam
Bờ biển Việt Nam dài hơn 3.000 km nên câu hỏi về sóng thần luôn được quan tâm. Theo các đánh giá của giới địa chấn, nguồn có khả năng gây sóng thần lớn nhất đối với Việt Nam là rãnh Manila, đới hút chìm nằm ngoài khơi phía tây Philippines trên Biển Đông. Các mô phỏng của giới nghiên cứu cho thấy nếu một trận động đất cỡ 8,5 – 9 xảy ra ở đó, sóng sẽ tới ven biển miền Trung sớm nhất sau khoảng hai giờ; với kịch bản cực đoan, các điểm như Tuy Hòa, Nha Trang, Quy Nhơn nhận sóng sau khoảng 2 giờ đến 2 giờ 35 phút, đoạn bờ Quảng Ngãi được tính là nơi sóng có thể cao nhất. Hai giờ là đủ để cảnh báo và sơ tán nếu hệ thống và người dân phản ứng nhanh.
Mức độ rủi ro được đánh giá là thấp hơn so với Nhật Bản hay Indonesia vì Việt Nam ở xa các vùng hút chìm hoạt động mạnh, nhưng không bằng không. Ngoài rãnh Manila, các nhà khoa học còn nhắc tới một số đứt gãy ở thềm lục địa và vùng biển phía nam như nguồn có thể gây sóng thần cục bộ. Các kịch bản sóng thần đã được xây dựng cho nhiều tỉnh, thành ven biển, kèm hệ thống trạm báo tin.
Bờ biển miền Trung có nhiều điểm cao gần kề như núi, đồi cát, các tòa nhà nhiều tầng, nên khi có cảnh báo, thời gian di chuyển lên cao thường chỉ vài phút tới vài chục phút nếu biết trước hướng đi. Ngược lại, vùng đồng bằng ven biển thấp và bằng phẳng như ở Nam Bộ khó tìm chỗ cao tự nhiên, khi đó các tòa nhà bê tông nhiều tầng như trường học, trụ sở, khách sạn là nơi lánh nạn theo chiều đứng. Mỗi gia đình ven biển nên tự xác định trước hai điểm: một điểm cao gần nhà và một điểm dự phòng phòng khi đường tới điểm thứ nhất bị chặn.
Với người dân và khách du lịch, điều thiết thực nhất là nhớ ba dấu hiệu tự nhiên đã nêu ở trên và theo dõi tin chính thức từ cơ quan báo tin động đất, cảnh báo sóng thần quốc gia cùng chính quyền địa phương khi có động đất lớn trong khu vực. Mỗi lần có tin "sóng thần sắp đổ bộ" lan truyền trên mạng xã hội, hãy kiểm tra nguồn trước khi chia sẻ để không gây hoảng loạn.
Câu hỏi thường gặp
Sóng thần và sóng lớn do bão khác nhau thế nào?
Sóng bão do gió tạo ra, chỉ khuấy lớp nước trên mặt, chu kỳ vài giây, vỡ trên bờ rồi rút. Sóng thần di chuyển cả khối nước từ đáy biển, chu kỳ từ vài phút tới hơn một giờ, dâng vào sâu đất liền rất xa. Nước dâng do bão là hiện tượng khác nữa, do gió và áp thấp đẩy nước lên.
Ở trên tàu ngoài khơi có nguy hiểm khi có sóng thần không?
Ở vùng biển sâu, thường từ vài trăm mét trở lên, sóng thần chỉ cao chừng một mét với bước sóng rất dài, tàu gần như không cảm nhận được. Nguy hiểm nằm ở cảng và vùng nước nông, nơi sóng dâng cao và dòng chảy rất mạnh, có thể giật đứt neo, nhấn chìm thuyền.
Sóng thần cao nhất từng ghi nhận là bao nhiêu?
Đợt sóng leo cao nhất được ghi nhận xảy ra năm 1958 ở vịnh Lituya, Alaska: một vụ lở núi lớn đổ xuống vịnh hẹp khiến nước tràn lên sườn núi đối diện tới độ cao khoảng 500 m. Đây là trường hợp đặc biệt do lở đất trong vịnh kín, không phải sóng thần đại dương thông thường.
Động đất trên đất liền có gây ra sóng thần không?
Thường là không, vì cần làm dịch chuyển một khối nước lớn. Tuy nhiên động đất trên đất liền gần bờ có thể gây lở đất xuống biển hoặc hồ, từ đó tạo sóng cục bộ. Những trận làm đáy biển dịch chuyển theo phương thẳng đứng mới là nguồn sóng thần chính.
Có nên quay lại bờ biển sau khi đợt sóng đầu tiên rút?
Không. Sóng thần là chuỗi nhiều đợt, khoảng cách giữa các đợt có thể từ vài phút tới hơn một giờ, và đợt sau có thể lớn hơn đợt đầu. Nhiều người thiệt mạng vì quay xuống nhặt đồ hoặc tìm người sau đợt đầu. Hãy chờ thông báo an toàn chính thức.
Trẻ em nên được dạy gì về sóng thần?
Dạy con ba dấu hiệu: đất rung mạnh, biển rút xa, tiếng gầm từ biển. Nhắc con rằng thấy một trong ba thì chạy ngay lên chỗ cao, không đứng lại xem, không đợi bố mẹ. Đi biển chơi, cùng con chỉ ra đồi hoặc tòa nhà cao gần nhất như một trò chơi.
