Sau ly hôn, việc ai trực tiếp nuôi con trước hết do cha mẹ thoả thuận. Không thoả thuận được thì toà quyết định dựa trên quyền lợi mọi mặt của con, theo Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trừ khi mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ thoả thuận khác; con từ đủ 7 tuổi trở lên phải được xem xét nguyện vọng.
Người không trực tiếp nuôi vẫn là cha, mẹ của con: có nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền thăm nom mà không ai được cản trở. Quyết định giao con cũng không phải vĩnh viễn; khi hoàn cảnh thay đổi, có thể yêu cầu đổi người nuôi.
Bài viết giải thích từng mốc tuổi, các yếu tố toà thường cân nhắc, cách xác định tiền cấp dưỡng và những việc nên làm để bảo vệ con trong suốt quá trình.
Ba mốc tuổi và cách toà xem xét
Luật không chia cứng theo tuổi, nhưng ba mốc dưới đây quyết định cách tiếp cận của toà.
| Độ tuổi của con | Nguyên tắc | Ngoại lệ hoặc lưu ý |
|---|---|---|
| Dưới 36 tháng | Giao cho mẹ trực tiếp nuôi | Mẹ không đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, giáo dục; hoặc cha mẹ thoả thuận khác phù hợp lợi ích của con |
| Từ 36 tháng đến dưới 7 tuổi | Toà đánh giá điều kiện của cả cha và mẹ | Không bên nào được ưu tiên mặc định |
| Từ đủ 7 tuổi trở lên | Phải xem xét nguyện vọng của con | Nguyện vọng quan trọng nhưng không quyết định tuyệt đối; toà vẫn xét lợi ích của con |
Việc hỏi ý kiến con thường do thẩm phán làm trong môi trường thân thiện, có thể không có mặt cha mẹ. Cha mẹ không nên "dạy" con nói, vì thẩm phán có kinh nghiệm nhận ra điều đó và việc này gây áp lực tâm lý lên trẻ.
Toà thực sự xem xét những gì
Điều kiện vật chất. Thu nhập ổn định, chỗ ở phù hợp, khả năng chi trả học hành, y tế. Người có thu nhập cao hơn không mặc nhiên thắng, vì người kia có thể được nhận tiền cấp dưỡng để bù.
Thời gian và sự chăm sóc thực tế. Ai là người đưa đón con đi học, đưa con đi khám, kèm con học bài trong thời gian qua. Toà rất coi trọng sự ổn định: đứa trẻ đang quen trường, quen nhà thì ít khi bị xáo trộn.
Điều kiện tinh thần và đạo đức. Lối sống, sức khoẻ, thói quen như nghiện rượu, sử dụng chất cấm, hành vi bạo lực. Người từng có hành vi bạo lực với con hoặc với người kia sẽ bất lợi lớn.
Người hỗ trợ. Ông bà, người thân sống gần có thể phụ giúp chăm sóc cũng là điểm cộng, nhất là khi cha hoặc mẹ đi làm xa.
Không tách anh chị em nếu có thể. Nhiều toà cân nhắc giữ các con ở cùng nhau, nhưng có những trường hợp mỗi người nuôi một con khi hai bên đều đủ điều kiện và nguyện vọng của các con khác nhau.
Tiền cấp dưỡng: ai trả, bao nhiêu, đến khi nào
Điều 82 buộc người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con chưa thành niên, hoặc con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Nghĩa vụ này kéo dài tới khi con đủ 18 tuổi và có khả năng lao động, trừ khi có thoả thuận khác có lợi hơn cho con.
Luật hiện hành không quy định một con số cố định. Theo Điều 116, mức cấp dưỡng do các bên thoả thuận căn cứ vào thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con; không thoả thuận được thì toà quyết định. Toà thường xem bảng lương, chi phí học tập, sinh hoạt ở nơi con sống. Khi cần, bạn nên lập bảng chi phí hằng tháng của con có hoá đơn để chứng minh.
Theo Điều 117, có thể cấp dưỡng định kỳ hằng tháng, hằng quý, nửa năm, hằng năm hoặc một lần. Cấp dưỡng một lần phù hợp khi người trả có tài sản nhưng thu nhập không ổn định hoặc sắp ra nước ngoài.
Mức cấp dưỡng có thể thay đổi khi có lý do chính đáng, ví dụ người trả mất việc hoặc chi phí học của con tăng mạnh khi lên cấp. Việc thay đổi do hai bên thoả thuận, không được thì yêu cầu toà giải quyết.
Cấp dưỡng là nghĩa vụ của cha mẹ với con, không phải khoản trả cho vợ cũ hay chồng cũ. Vì vậy hai chuyện không được đem ra đổi chác: người đang nuôi không được lấy lý do chưa nhận tiền để không cho bên kia gặp con, còn người cấp dưỡng không được ngừng chuyển tiền vì bị gây khó dễ khi thăm con. Gặp chuyện nào thì giải quyết riêng chuyện đó, qua thoả thuận hoặc yêu cầu toà, cơ quan thi hành án.
Quyền thăm nom và những điều không được làm
Thăm nom là quyền của người không trực tiếp nuôi và cũng là quyền của đứa trẻ được gặp cả cha lẫn mẹ.
- Không ai được cản trở người không trực tiếp nuôi thăm nom, chăm sóc con. Cản trở có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành.
- Người thăm nom không được lạm dụng việc thăm để gây ảnh hưởng xấu, như tự ý đưa con đi không trả, xúi con chống đối người đang nuôi. Khi đó người trực tiếp nuôi có quyền yêu cầu toà hạn chế quyền thăm nom.
- Nên ghi lịch thăm cụ thể vào thoả thuận: ngày nào trong tuần, đón trả ở đâu, các kỳ nghỉ hè, Tết luân phiên ra sao. Lịch càng rõ thì càng ít va chạm.
- Ông bà nội ngoại cũng có quyền thăm nom, chăm sóc cháu theo luật; nên tạo điều kiện vì lợi ích của trẻ.
- Nếu người kia không trả con đúng hẹn nhiều lần, hãy ghi lại thời gian, nhắn tin nhắc bằng văn bản và giữ làm chứng cứ thay vì giành giật trước mặt con.
Chuẩn bị gì nếu muốn được trực tiếp nuôi con
Nếu bạn và người kia không thoả thuận được, hồ sơ của bạn cần cho toà thấy rõ con sẽ được chăm sóc tốt hơn khi ở với bạn. Một số việc nên làm sớm:
- Gom giấy tờ chứng minh thu nhập: hợp đồng lao động, bảng lương, sao kê tài khoản nhận lương, giấy đăng ký kinh doanh nếu tự làm.
- Chứng minh chỗ ở: sổ đỏ, hợp đồng thuê nhà dài hạn, mô tả phòng riêng hoặc góc học tập của con.
- Lưu bằng chứng chăm sóc thực tế: sổ liên lạc, tin nhắn với giáo viên, hoá đơn khám bệnh, ảnh sinh hoạt hằng ngày với con.
- Lập kế hoạch nuôi con cụ thể: ai đưa đón, trường học gần nhà, người hỗ trợ khi bạn đi làm, chi phí dự kiến mỗi tháng.
- Nếu người kia có hành vi bạo lực, nghiện ngập, bỏ bê con, giữ biên bản, kết quả khám, xác nhận của tổ dân phố hoặc nhà trường.
- Giữ cách cư xử mực thước trong suốt quá trình: không nói xấu người kia trước mặt con, không giấu con, không cắt liên lạc.
Toà thường đánh giá cao người cha hoặc mẹ biết tôn trọng mối quan hệ của con với bên còn lại, vì đó là dấu hiệu đặt lợi ích của con lên trước cảm xúc cá nhân. Ngược lại, việc tự ý mang con đi nơi khác để tạo thế "đang nuôi" thường gây phản tác dụng.
Thoả thuận nuôi con nên ghi những gì để khỏi tranh cãi về sau
Khi hai người tự thoả thuận được, văn bản càng chi tiết thì càng ít phải quay lại toà. Toà sẽ ghi nhận thoả thuận vào quyết định nếu thấy phù hợp lợi ích của con.
- Ai là người trực tiếp nuôi từng con, con sẽ sống ở đâu.
- Mức cấp dưỡng, phương thức trả (chuyển khoản ngày nào trong tháng), thời điểm điều chỉnh khi con chuyển cấp học.
- Ai chi các khoản lớn ngoài cấp dưỡng như học phí trường tư, học thêm, điều trị bệnh nặng, hay hai bên chia theo tỷ lệ.
- Lịch thăm nom thường ngày, dịp sinh nhật, nghỉ hè, Tết; cách báo trước khi muốn đổi lịch.
- Nguyên tắc khi một bên muốn chuyển nơi ở xa hoặc cho con du học, đi nước ngoài.
Thoả thuận rõ ràng không chỉ để phòng tranh chấp. Nó giúp đứa trẻ biết trước lịch sinh hoạt của mình, bớt cảm giác bị kẹt giữa cha và mẹ.
Khi nào được yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi
Điều 84 cho phép thay đổi người trực tiếp nuôi con khi cha mẹ có thoả thuận phù hợp với lợi ích của con, hoặc khi người đang nuôi không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Với con từ đủ 7 tuổi, nguyện vọng của con tiếp tục được xem xét.
Các tình huống hay gặp: người nuôi đi làm xa, gửi con cho người khác trông lâu dài; người nuôi có hành vi bạo lực, nghiện ngập; con bị bỏ bê học hành, sức khoẻ sa sút; người nuôi tái hôn và môi trường mới bất lợi cho trẻ. Tái hôn tự nó không phải lý do để đổi người nuôi.
Người có quyền yêu cầu không chỉ có cha mẹ mà còn có người thân thích, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em, hội liên hiệp phụ nữ trong một số trường hợp.
Hồ sơ yêu cầu thường gồm đơn, bản án hoặc quyết định ly hôn trước đó và chứng cứ về sự thay đổi điều kiện. Thủ tục cụ thể, nơi nộp nên hỏi toà khu vực hoặc luật sư vì có thể là việc dân sự hay vụ án tuỳ việc hai bên có tranh chấp hay không.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ không có việc làm ổn định có bị mất quyền nuôi con dưới 36 tháng không?
Không tự động. Thu nhập thấp không đồng nghĩa không đủ điều kiện nuôi con, vì cha vẫn phải cấp dưỡng. Toà chỉ giao con cho cha khi chứng minh được mẹ không thể trông nom, chăm sóc, giáo dục con, ví dụ bệnh nặng, có hành vi nguy hiểm cho trẻ.
Con 8 tuổi muốn ở với bố thì toà có chắc giao cho bố không?
Không chắc. Toà bắt buộc xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi, nhưng còn đánh giá điều kiện thực tế của cả hai bên. Nếu bố không đủ điều kiện hoặc nguyện vọng của con có dấu hiệu bị tác động, toà có thể quyết định khác.
Người không nuôi con không chịu cấp dưỡng thì làm sao?
Mang bản án hoặc quyết định có hiệu lực đến cơ quan thi hành án dân sự để yêu cầu cưỡng chế, như khấu trừ lương. Cố tình trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng gây hậu quả nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự theo Điều 186 Bộ luật Hình sự.
Đã trả cấp dưỡng một lần, sau này con cần thêm có đòi được không?
Về nguyên tắc cấp dưỡng một lần đã hoàn tất nghĩa vụ theo thoả thuận. Tuy nhiên luật cho phép yêu cầu thay đổi mức cấp dưỡng khi có lý do chính đáng. Mỗi trường hợp toà sẽ xem xét riêng, nên hỏi luật sư trước khi khởi kiện.
Có được đổi họ cho con sau ly hôn không?
Có thể làm thủ tục thay đổi họ cho con theo pháp luật hộ tịch nếu có yêu cầu và đáp ứng điều kiện, với con từ đủ 9 tuổi phải có sự đồng ý của con. Việc thay đổi không làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của cha mẹ với con.
Người nuôi con có được đưa con ra nước ngoài sinh sống không?
Đây là tình huống nhạy cảm vì ảnh hưởng quyền thăm nom của bên kia. Nên có thoả thuận bằng văn bản với người còn lại; nếu không đồng thuận, bên kia có thể yêu cầu toà xem xét. Thủ tục xuất cảnh cho trẻ chưa thành niên cũng có yêu cầu riêng.
