Tầm soát ung thư hiệu quả là làm đúng những xét nghiệm đã được chứng minh giúp giảm tử vong, ở đúng độ tuổi và đúng nhóm nguy cơ: cổ tử cung (phụ nữ từ khoảng 21–25 tuổi), vú (phụ nữ từ khoảng 40 tuổi), đại trực tràng (từ 45 tuổi), gan (người viêm gan B, viêm gan C mạn hoặc xơ gan), và phổi (người 50–80 tuổi hút thuốc nhiều năm). Ngoài các nhóm này, xét nghiệm cho người không có triệu chứng thường không mang lại lợi ích rõ.
Các gói "tầm soát ung thư toàn thân" chỉ bằng xét nghiệm máu tìm chỉ dấu ung thư nghe có vẻ tiện, nhưng dễ cho kết quả dương tính giả, kéo theo chuỗi chụp chiếu, sinh thiết không cần thiết và lo lắng kéo dài. Lịch dưới đây là khung tham khảo theo các khuyến cáo quốc tế; người có tiền sử gia đình hoặc yếu tố nguy cơ đặc biệt cần bác sĩ lập lịch riêng, thường bắt đầu sớm hơn.
Bảng tóm tắt các hình thức tầm soát có bằng chứng
Tuổi và tần suất dưới đây tổng hợp từ khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới và các hội chuyên ngành quốc tế; mỗi hướng dẫn có thể chênh vài năm. Bác sĩ sẽ điều chỉnh theo hoàn cảnh của bạn.
| Loại ung thư | Ai nên làm | Phương pháp và tần suất tham khảo |
|---|---|---|
| Cổ tử cung | Phụ nữ từ 21–25 tuổi đến 65 tuổi, kể cả đã tiêm HPV | Tế bào học (Pap) mỗi 3 năm; từ 30 tuổi có thể xét nghiệm HPV mỗi 5 năm hoặc phối hợp cả hai |
| Vú | Phụ nữ từ 40 tuổi đến khoảng 74 tuổi | Chụp nhũ ảnh mỗi 1–2 năm; mô vú dày có thể cần siêu âm bổ sung |
| Đại trực tràng | Nam và nữ từ 45 đến 75 tuổi | Xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân (FIT) mỗi năm, hoặc nội soi đại tràng mỗi 10 năm nếu bình thường |
| Gan | Người viêm gan B mạn, viêm gan C mạn, xơ gan do bất kỳ nguyên nhân nào | Siêu âm gan, có thể kèm xét nghiệm AFP, mỗi 6 tháng |
| Phổi | Người 50–80 tuổi, hút thuốc từ 20 bao-năm trở lên, đang hút hoặc bỏ chưa quá 15 năm | Chụp cắt lớp vi tính liều thấp mỗi năm |
| Tuyến tiền liệt | Nam 55–69 tuổi | Xét nghiệm PSA chỉ làm sau khi bàn kỹ lợi ích và nguy cơ với bác sĩ |
"Bao-năm" tính bằng số bao thuốc mỗi ngày nhân số năm hút. Hút một bao mỗi ngày trong 20 năm, hoặc nửa bao mỗi ngày trong 40 năm, đều là 20 bao-năm.
Hiểu đúng từng loại
Cổ tử cung là loại tầm soát có hiệu quả rõ nhất. Xét nghiệm phát hiện được tổn thương tiền ung thư nhiều năm trước khi thành ung thư, điều trị tổn thương này đơn giản. Phụ nữ đã tiêm vắc xin HPV vẫn cần tầm soát vì vắc xin không phủ hết các chủng gây bệnh. Phụ nữ đã cắt tử cung vì bệnh lành tính có thể không cần tiếp tục; hỏi bác sĩ.
Ung thư vú: chụp nhũ ảnh là phương pháp chuẩn. Phụ nữ châu Á hay có mô vú dày, khiến nhũ ảnh khó đọc hơn; bác sĩ thường cho siêu âm bổ sung. Tự khám vú hằng tháng giúp bạn quen với vú của mình để nhận ra thay đổi, nhưng không thay được chụp nhũ ảnh.
Đại trực tràng có nhiều lựa chọn. Xét nghiệm phân rẻ, làm tại nhà, nhưng phải làm đều mỗi năm; nếu dương tính thì cần nội soi. Nội soi đại tràng vừa phát hiện vừa cắt được polyp ngay, chỉ cần làm 10 năm một lần nếu bình thường, nhưng phải làm sạch ruột và thường có gây mê. Phương pháp tốt nhất là phương pháp bạn thực sự làm đều.
Gan: tầm soát dành cho người có nguy cơ. Viêm gan B mạn rất phổ biến ở Việt Nam và là nguyên nhân hàng đầu của ung thư gan. Nhiều người không biết mình nhiễm; nên xét nghiệm HBsAg ít nhất một lần trong đời. Người nhiễm cần theo dõi chuyên khoa và siêu âm gan mỗi 6 tháng, kể cả khi men gan bình thường.
Phổi: chụp X-quang ngực không đủ. Chỉ chụp cắt lớp liều thấp ở đúng nhóm nguy cơ mới cho thấy giảm tử vong. Chụp X-quang thông thường không phải phương pháp tầm soát ung thư phổi. Bỏ thuốc lá vẫn là cách giảm nguy cơ hiệu quả nhất.
Dạ dày và các loại khác. Ở một số nước có tỷ lệ ung thư dạ dày cao, nội soi dạ dày định kỳ được áp dụng cho người lớn tuổi. Ở Việt Nam chưa có khuyến cáo tầm soát đại trà; người có tiền sử gia đình, nhiễm vi khuẩn H. pylori, viêm teo dạ dày nên hỏi bác sĩ tiêu hoá.
Cảnh giác với gói chỉ dấu ung thư tràn lan
Các chỉ dấu như CEA, CA 19-9, CA 125, CA 15-3 được phát triển chủ yếu để theo dõi người đã được chẩn đoán ung thư: xem đáp ứng điều trị, phát hiện tái phát. Chúng không đủ nhạy và đặc hiệu để tìm ung thư ở người khoẻ mạnh không triệu chứng. Hầu hết hướng dẫn quốc tế không khuyến cáo dùng các chỉ dấu này để tầm soát cho người bình thường.
Vấn đề nằm ở hai chiều. Chỉ dấu có thể tăng vì nhiều nguyên nhân không phải ung thư: CA 125 tăng khi có kinh, lạc nội mạc tử cung, viêm vùng chậu; CEA tăng ở người hút thuốc, viêm ruột; CA 19-9 tăng khi tắc mật, viêm tuỵ. Khi đó, bạn rơi vào một chuỗi chụp cắt lớp, cộng hưởng từ, đôi khi sinh thiết, tốn tiền và lo âu, cuối cùng không tìm ra gì. Ngược lại, nhiều ung thư giai đoạn sớm không làm tăng chỉ dấu, khiến người làm xét nghiệm yên tâm sai.
Trước khi mua một gói khám, hãy hỏi ba câu: gói này có những xét nghiệm nào có bằng chứng giảm tử vong cho độ tuổi và giới của mình; nếu kết quả bất thường thì bước tiếp theo là gì, ai chịu chi phí; có xét nghiệm nào nên bỏ không. Một gói gọn nhưng đúng thường tốt hơn một gói dài.
Tiền sử gia đình: khi nào cần tầm soát sớm hơn
Kể với bác sĩ đầy đủ ai trong gia đình (bố mẹ, anh chị em ruột, con, ông bà, cô dì chú bác) từng bị ung thư, loại gì, phát hiện ở tuổi nào. Một số tình huống thường được tầm soát sớm hơn hoặc dày hơn:
- Bố mẹ, anh chị em ruột bị ung thư đại trực tràng hoặc polyp tiến triển: thường bắt đầu nội soi từ 40 tuổi, hoặc sớm hơn 10 năm so với tuổi người thân được phát hiện, tuỳ mốc nào đến trước.
- Mẹ, chị em gái bị ung thư vú, nhất là trước 50 tuổi, hoặc có người thân mắc cả ung thư vú và buồng trứng: cân nhắc tư vấn di truyền và chụp nhũ ảnh sớm hơn, có thể thêm cộng hưởng từ.
- Gia đình có nhiều người bị ung thư đại tràng, tử cung, buồng trứng ở tuổi trẻ: có thể liên quan hội chứng di truyền, cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
- Người thân bị ung thư gan và gia đình có nhiều người viêm gan B: các thành viên nên xét nghiệm viêm gan B và theo dõi sát.
- Người từng xạ trị vùng ngực khi còn trẻ: lịch tầm soát vú riêng.
Tiền sử gia đình không có nghĩa là chắc chắn bị bệnh, mà là lý do để bạn được theo dõi kỹ hơn. Ghi lại thông tin này vào một trang giấy, mang theo mỗi lần đi khám sức khoẻ.
Khi nào dừng tầm soát và khi nào không chờ lịch
Tầm soát có điểm dừng. Phụ nữ trên 65 tuổi có nhiều kết quả cổ tử cung bình thường liên tiếp có thể ngừng; tầm soát đại trực tràng sau 75 tuổi được cân nhắc theo sức khoẻ chung; người có bệnh nặng, kỳ vọng sống hạn chế thường không còn lợi từ tầm soát. Đây là quyết định cá nhân cần bàn với bác sĩ, không phải "càng làm nhiều càng tốt".
Tầm soát chỉ dành cho người không có triệu chứng. Nếu bạn có dấu hiệu bất thường, đừng chờ đến lịch tầm soát mà đi khám ngay: khối u cục ở vú, nách, cổ; chảy máu âm đạo bất thường hoặc sau mãn kinh; đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài; ho kéo dài trên ba tuần, ho ra máu; sụt cân không rõ lý do; nuốt nghẹn; vàng da; nốt ruồi thay đổi hình dạng, màu sắc. Những dấu hiệu này cần được khám chẩn đoán, không phải tầm soát.
Kết quả tầm soát bình thường cũng không phải giấy bảo đảm. Hãy giữ lịch lặp lại theo đúng khoảng cách, và nhớ rằng thói quen sống như không hút thuốc, hạn chế rượu bia, giữ cân, vận động, tiêm vắc xin HPV và viêm gan B làm giảm nguy cơ ung thư nhiều hơn bất kỳ gói xét nghiệm nào.
Câu hỏi thường gặp
Tầm soát ung thư có được bảo hiểm y tế chi trả không?
Phần lớn tầm soát ở người không có triệu chứng là khám chủ động, thường tự trả phí. Khi có triệu chứng và được bác sĩ chỉ định xét nghiệm chẩn đoán, bảo hiểm y tế có thể chi trả theo quy định. Một số chương trình địa phương có tầm soát miễn phí theo đợt.
Xét nghiệm gen để tầm soát ung thư có nên làm không?
Xét nghiệm gen phù hợp với người có tiền sử gia đình gợi ý ung thư di truyền và nên làm sau khi được tư vấn di truyền. Với người không có yếu tố nguy cơ, xét nghiệm gen chưa phải công cụ tầm soát thường quy.
Siêu âm bụng tổng quát có phát hiện được ung thư không?
Siêu âm có thể thấy một số khối u ở gan, thận, tuỵ, nhưng không phải phương pháp tầm soát ung thư tổng quát cho người khoẻ, trừ siêu âm gan định kỳ ở người viêm gan B, C hoặc xơ gan.
Xét nghiệm máu tìm ung thư thế hệ mới có đáng tin không?
Các xét nghiệm máu phát hiện nhiều loại ung thư cùng lúc đang được nghiên cứu, chưa chứng minh được giảm tử vong và chưa được các hướng dẫn lớn khuyến cáo dùng thay các phương pháp tầm soát chuẩn. Nếu muốn làm, hãy bàn với bác sĩ về giới hạn của nó.
Nam giới có cần tầm soát ung thư vú không?
Ung thư vú ở nam rất hiếm nên không có chương trình tầm soát. Tuy vậy, nam giới thấy khối cứng ở vú, núm vú tụt hoặc chảy dịch vẫn cần đi khám.
Đã tiêm vắc xin viêm gan B có cần tầm soát ung thư gan không?
Người tiêm vắc xin và có kháng thể bảo vệ, không nhiễm viêm gan B, viêm gan C và không có xơ gan thì không thuộc nhóm cần siêu âm gan định kỳ để tầm soát ung thư. Tầm soát dành cho người đã nhiễm hoặc có bệnh gan mạn.
