Người trưởng thành nên rà lại 8 loại vắc xin: cúm (mỗi năm), uốn ván (nhắc lại khoảng 10 năm một lần), viêm gan B, HPV, phế cầu, zona, sởi – quai bị – rubella và thuỷ đậu. Không phải ai cũng cần đủ 8 loại: có người đã có miễn dịch từ nhỏ, có người chưa tới tuổi được khuyến cáo, có người có bệnh nền nên cần tiêm sớm hơn. Việc của bạn là biết mình đang thiếu loại nào.
Chương trình tiêm chủng mở rộng chủ yếu dành cho trẻ em và phụ nữ mang thai, nên phần lớn vắc xin người lớn là tiêm dịch vụ và tự trả phí. Bảng tóm tắt dưới đây giúp bạn chuẩn bị câu hỏi trước khi đến điểm tiêm; lịch cụ thể, số mũi và loại vắc xin phù hợp do bác sĩ khám sàng lọc quyết định dựa trên tuổi, sức khoẻ và tiền sử tiêm của bạn.
Bảng tóm tắt 8 loại vắc xin
Lịch dưới đây là khung tham khảo phổ biến theo khuyến cáo quốc tế và thực hành tại Việt Nam; mỗi loại vắc xin của từng hãng có thể khác về số mũi và độ tuổi được cấp phép.
| Vắc xin | Ai nên cân nhắc | Số mũi và nhắc lại (tham khảo) |
|---|---|---|
| Cúm | Mọi người từ 6 tháng tuổi, ưu tiên người từ 65 tuổi, bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, nhân viên y tế | 1 mũi mỗi năm |
| Uốn ván (hoặc uốn ván – bạch hầu – ho gà) | Mọi người lớn; phụ nữ mang thai theo lịch của bác sĩ sản | Nhắc lại khoảng 10 năm/lần; người chưa tiêm đủ từ nhỏ cần lịch cơ bản 3 mũi |
| Viêm gan B | Người chưa nhiễm và chưa có kháng thể bảo vệ | 3 mũi theo lịch 0 – 1 – 6 tháng (có lịch nhanh khi cần) |
| HPV | Nữ và nam trong độ tuổi vắc xin được cấp phép (thường đến 45 tuổi với loại 9 chủng) | 2 hoặc 3 mũi tuỳ tuổi bắt đầu |
| Phế cầu | Người từ 65 tuổi trở lên; người 18–64 có bệnh tim, phổi, gan, thận mạn, tiểu đường, hút thuốc, suy giảm miễn dịch | 1 hoặc 2 mũi tuỳ loại vắc xin; bác sĩ quyết định lịch phối hợp |
| Zona (giời leo) | Người từ 50 tuổi; người từ 18 tuổi suy giảm miễn dịch | 2 mũi cách nhau 2–6 tháng với loại vắc xin tái tổ hợp |
| Sởi – quai bị – rubella | Người chưa tiêm đủ hoặc chưa mắc, phụ nữ dự định có thai | 1–2 mũi; tránh mang thai ít nhất 1 tháng sau tiêm (nhiều nơi khuyên 3 tháng) |
| Thuỷ đậu | Người chưa từng mắc và chưa tiêm | 2 mũi cách nhau 4–8 tuần; tránh mang thai sau tiêm như trên |
Từng loại: điểm cần biết để không tiêm thừa, tiêm thiếu
Uốn ván là loại hay bị quên nhất. Nhiều người chỉ nghĩ tới khi dẫm đinh. Nếu lần cuối bạn tiêm cách đây hơn 10 năm hoặc không nhớ, hãy tiêm nhắc. Vết thương bẩn mà mũi cuối đã quá 5 năm thì bác sĩ thường tiêm nhắc ngay.
Viêm gan B cần xét nghiệm trước. Người lớn nên làm hai xét nghiệm HBsAg (xem có đang nhiễm không) và anti-HBs (xem có kháng thể bảo vệ không). HBsAg dương tính thì tiêm không có ích mà cần đi khám chuyên khoa; anti-HBs từ 10 mIU/mL trở lên thường được coi là đã có bảo vệ.
HPV không chỉ dành cho bé gái. Phụ nữ đã có gia đình vẫn có thể tiêm trong độ tuổi được cấp phép, dù lợi ích cao nhất khi tiêm trước khi có quan hệ tình dục. Nam giới cũng được khuyến cáo ở nhiều nước. Tiêm HPV không thay được tầm soát ung thư cổ tử cung định kỳ.
Phế cầu quan trọng với người cao tuổi và bệnh nền. Phế cầu là nguyên nhân thường gặp của viêm phổi nặng ở người lớn tuổi. Có nhiều loại vắc xin phế cầu với số chủng khác nhau; thứ tự và khoảng cách giữa các mũi là việc của bác sĩ, đừng tự chọn theo quảng cáo.
Zona phòng cả cơn đau kéo dài. Người đã từng bị thuỷ đậu đều mang virus ngủ yên trong cơ thể, tuổi càng cao càng dễ tái hoạt thành zona. Biến chứng đau dây thần kinh sau zona có thể kéo dài nhiều tháng. Người đã bị zona vẫn có thể tiêm sau khi khỏi một thời gian, theo chỉ định.
Sởi và thuỷ đậu là vắc xin sống. Hai loại này không tiêm cho phụ nữ đang mang thai và người suy giảm miễn dịch nặng. Phụ nữ chuẩn bị có con nên kiểm tra miễn dịch rubella sớm, vì rubella trong thai kỳ có thể gây dị tật cho thai nhi.
Có cần xét nghiệm kháng thể trước khi tiêm không
Không phải loại nào cũng cần xét nghiệm. Với cúm, uốn ván, phế cầu, zona, bác sĩ quyết định dựa trên tuổi và tiền sử; xét nghiệm kháng thể không giúp gì nhiều. Với viêm gan B, xét nghiệm gần như bắt buộc ở người lớn, vì một tỷ lệ đáng kể người Việt trưởng thành đã nhiễm virus mà không biết. Với sởi, rubella và thuỷ đậu, xét nghiệm có ích khi bạn không nhớ đã mắc hay tiêm chưa, đặc biệt với phụ nữ chuẩn bị mang thai.
Nếu không xét nghiệm được, với nhiều loại vắc xin việc tiêm thêm cho người đã có miễn dịch thường không gây hại, chỉ tốn thêm chi phí. Ngược lại, xét nghiệm có thể đắt hơn một mũi tiêm. Hãy hỏi bác sĩ cách nào hợp lý cho trường hợp của bạn.
Xét nghiệm kháng thể sau tiêm không cần làm thường quy cho hầu hết người lớn. Ngoại lệ là nhân viên y tế, người chạy thận, người có vợ hoặc chồng nhiễm viêm gan B: nên kiểm tra anti-HBs sau khi tiêm đủ lịch khoảng 1–2 tháng để biết đã có đáp ứng chưa; chưa đạt thì bác sĩ có thể cho tiêm thêm một lịch.
Lưu lại mọi kết quả và sổ tiêm. Người lớn hay mất sổ tiêm từ nhỏ; từ nay hãy chụp ảnh phiếu tiêm, ghi tên vắc xin, ngày tiêm, số lô và nơi tiêm vào một ghi chú trên điện thoại. Một số điểm tiêm đã cập nhật vào hệ thống tiêm chủng quốc gia, bạn có thể xem lại qua ứng dụng nếu có.
Quy trình một buổi tiêm an toàn
Mọi điểm tiêm đạt chuẩn đều đi qua các bước sau. Nếu nơi nào bỏ bước khám sàng lọc hoặc không yêu cầu ở lại theo dõi, đó là dấu hiệu nên đổi chỗ khác.
- Khai tiền sử: dị ứng (với thuốc, thức ăn, lần tiêm trước), bệnh mạn tính, thuốc đang dùng, có thai hoặc đang cho con bú, lần tiêm gần nhất.
- Khám sàng lọc: đo nhiệt độ, huyết áp, nghe tim phổi. Đang sốt, đang ốm cấp tính hoặc bệnh mạn tính đang đợt nặng thì hoãn tiêm.
- Bác sĩ tư vấn loại vắc xin, số mũi, ngày hẹn mũi sau; bạn được quyền hỏi về phản ứng có thể gặp.
- Tiêm: thường tiêm bắp ở vai. Kiểm tra nhân viên cho xem lọ vắc xin, hạn dùng trước khi tiêm.
- Ở lại theo dõi tại điểm tiêm ít nhất 30 phút. Phản ứng phản vệ hiếm nhưng thường xảy ra sớm trong khoảng thời gian này.
- Về nhà tiếp tục theo dõi 24–48 giờ. Đau, sưng nhẹ chỗ tiêm, mệt, sốt nhẹ là phản ứng thường gặp và tự hết.
Đi khám ngay nếu sau tiêm có khó thở, nổi mẩn toàn thân, sưng môi mắt, choáng váng, sốt cao trên 39 độ không hạ, hoặc chỗ tiêm sưng đỏ lan rộng ngày càng đau. Có thể tiêm nhiều loại vắc xin trong cùng một buổi ở các vị trí khác nhau nếu bác sĩ đồng ý; với hai loại vắc xin sống không tiêm cùng ngày thì cần cách nhau ít nhất 4 tuần.
Gợi ý ưu tiên theo nhóm tuổi
Nếu ngân sách có hạn, đây là cách sắp xếp thứ tự hợp lý để trao đổi với bác sĩ:
- 18–26 tuổi: HPV, viêm gan B (sau xét nghiệm), sởi – quai bị – rubella và thuỷ đậu nếu chưa có miễn dịch, cúm hằng năm, uốn ván nếu quá hạn.
- 27–49 tuổi: cúm hằng năm, uốn ván nhắc lại, viêm gan B nếu chưa có kháng thể; HPV nếu còn trong độ tuổi được cấp phép; phụ nữ chuẩn bị mang thai kiểm tra rubella và thuỷ đậu.
- 50–64 tuổi: zona, cúm hằng năm, uốn ván nhắc lại; phế cầu nếu có bệnh tim, phổi, tiểu đường, hút thuốc.
- Từ 65 tuổi: cúm hằng năm, phế cầu, zona nếu chưa tiêm, uốn ván nhắc lại.
- Phụ nữ mang thai: cúm (vắc xin bất hoạt) và uốn ván hoặc uốn ván – bạch hầu – ho gà theo lịch bác sĩ sản; không tiêm vắc xin sống.
- Người suy giảm miễn dịch, đang hoá trị, ghép tạng: cần bác sĩ điều trị lập lịch riêng, không tự đi tiêm.
Đây là khung tham khảo, không thay buổi khám sàng lọc. Khi đến điểm tiêm, mang theo kết quả xét nghiệm gần nhất và danh sách thuốc đang dùng để bác sĩ tư vấn chính xác.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tiêm vắc xin có đắt không?
Phần lớn vắc xin người lớn là tiêm dịch vụ, giá khác nhau theo loại vắc xin và nơi tiêm, từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng mỗi mũi. Hỏi giá trọn lịch (tất cả các mũi) trước khi bắt đầu để không bỏ dở giữa chừng.
Lỡ trễ hẹn mũi sau thì có phải tiêm lại từ đầu không?
Với đa số vắc xin, trễ hẹn không cần tiêm lại từ đầu mà chỉ cần tiêm tiếp mũi còn thiếu càng sớm càng tốt. Bác sĩ sẽ điều chỉnh lịch các mũi sau cho phù hợp. Đừng tự ý bỏ hẳn.
Đang uống thuốc huyết áp, tiểu đường có tiêm được không?
Được, và nhóm bệnh mạn tính lại càng nên tiêm cúm, phế cầu. Điều kiện là bệnh đang ổn định. Hãy mang theo danh sách thuốc và báo bác sĩ khi khám sàng lọc.
Đang cho con bú có tiêm được không?
Phần lớn vắc xin bất hoạt như cúm, uốn ván, viêm gan B có thể tiêm khi đang cho con bú. Một số vắc xin sống cần cân nhắc riêng. Bác sĩ khám sàng lọc sẽ tư vấn cụ thể.
Đã từng bị thuỷ đậu có cần tiêm thuỷ đậu nữa không?
Người đã mắc thuỷ đậu thật sự thường có miễn dịch lâu dài nên không cần tiêm. Nếu không chắc lần mắc trước có phải thuỷ đậu không, có thể xét nghiệm kháng thể hoặc hỏi bác sĩ. Người lớn tuổi đã mắc thuỷ đậu nên cân nhắc vắc xin zona.
Tiêm vắc xin xong có được tắm không?
Được tắm bình thường bằng nước ấm, chỉ tránh chà xát mạnh chỗ tiêm. Không chườm nóng, không đắp lá hay bôi thứ gì lên vết tiêm. Đau nhiều có thể chườm mát.
