Vắc xin cúm cần tiêm mỗi năm một lần, vì virus cúm liên tục biến đổi nên thành phần vắc xin được cập nhật hằng năm, và kháng thể sau tiêm cũng giảm dần sau khoảng 6–12 tháng. Ai từ 6 tháng tuổi trở lên cũng có thể tiêm, nhưng ưu tiên nhất là người từ 65 tuổi, người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và nhân viên y tế.
Thời điểm tốt là vài tuần trước mùa cúm cao điểm ở nơi bạn sống, vì cơ thể cần khoảng 2 tuần để tạo kháng thể. Ở Việt Nam, cúm lưu hành quanh năm nên nếu đã lỡ "mùa đẹp", tiêm muộn vẫn hơn không tiêm. Phản ứng sau tiêm phần lớn nhẹ: đau chỗ tiêm, mệt, sốt nhẹ trong một hai ngày.
Vì sao năm nào cũng phải tiêm lại
Có hai lý do độc lập. Thứ nhất, virus cúm thay đổi liên tục. Các chủng lưu hành năm nay có thể khác năm trước đủ để kháng thể cũ nhận diện kém. Tổ chức Y tế Thế giới theo dõi mạng lưới giám sát toàn cầu và mỗi năm khuyến cáo hai lần thành phần vắc xin, một cho Bắc bán cầu, một cho Nam bán cầu. Các hãng sản xuất theo khuyến cáo đó, vì vậy vắc xin năm nay khác vắc xin năm ngoái.
Thứ hai, ngay cả khi chủng virus ít thay đổi, lượng kháng thể sau tiêm giảm dần theo thời gian, rõ nhất ở người cao tuổi. Sau khoảng một năm, mức bảo vệ không còn đủ tin cậy.
Vắc xin cúm không bảo vệ tuyệt đối. Hiệu quả dao động theo từng mùa, tuỳ vắc xin khớp với chủng lưu hành tới đâu. Nhưng ngay cả khi vẫn mắc cúm, người đã tiêm thường bị nhẹ hơn và ít phải nhập viện hơn. Với người cao tuổi và người có bệnh tim phổi, tiểu đường, đó chính là mục tiêu quan trọng nhất: giảm biến chứng viêm phổi, đợt cấp của bệnh nền.
Vắc xin cúm cũng không phòng cảm lạnh thông thường hay các virus đường hô hấp khác. Sau tiêm vẫn bị sổ mũi, viêm họng nhẹ không có nghĩa là vắc xin vô dụng.
Tiêm vào tháng nào là hợp lý
Miền Bắc. Cúm thường tăng vào mùa đông xuân, khi trời lạnh và ẩm. Tiêm vào khoảng tháng 9 đến tháng 11 giúp có kháng thể trước giai đoạn cao điểm và giữ được qua Tết, thời điểm đi lại, tụ tập đông.
Miền Nam. Cúm tăng nhiều vào mùa mưa, nhưng lưu hành rải rác quanh năm. Nhiều người chọn tiêm vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 4 đến tháng 6, hoặc tiêm ngay khi vắc xin của năm mới về.
Miền Trung và Tây Nguyên. Mùa cúm không rõ ràng như hai miền kia. Quy tắc đơn giản là mỗi năm tiêm một lần vào cùng khoảng thời gian, giữ đều đặn quan trọng hơn chọn đúng tháng.
Đi nước ngoài. Nếu sắp đến Bắc bán cầu vào mùa đông (Nhật, Hàn, châu Âu, Bắc Mỹ) hoặc Nam bán cầu vào giữa năm (Úc), nên tiêm trước chuyến đi ít nhất 2 tuần.
Đã lỡ thời điểm. Tiêm muộn vẫn có lợi. Đừng chờ sang năm sau chỉ vì đã qua tháng lý tưởng, trừ khi vắc xin của năm mới sắp về trong vài tuần.
Ai được ưu tiên và lịch tiêm
Đây là các nhóm được khuyến cáo ưu tiên tiêm cúm vì nguy cơ biến chứng cao hoặc dễ lây cho người yếu.
| Nhóm | Vì sao ưu tiên | Lưu ý khi tiêm |
|---|---|---|
| Người từ 65 tuổi | Nguy cơ viêm phổi, nhập viện và tử vong do cúm cao nhất | Một số nơi có vắc xin dành riêng cho người cao tuổi; hỏi bác sĩ |
| Người có bệnh mạn tính (tim mạch, phổi, tiểu đường, thận, gan) | Cúm dễ gây đợt cấp của bệnh nền | Tiêm khi bệnh đang ổn định |
| Phụ nữ mang thai | Thai kỳ làm cúm nặng hơn; kháng thể truyền sang bảo vệ bé những tháng đầu sau sinh | Dùng vắc xin bất hoạt, tiêm được ở mọi giai đoạn thai kỳ theo tư vấn bác sĩ |
| Trẻ từ 6 tháng đến dưới 5 tuổi | Dễ biến chứng, dễ lây trong nhà trẻ | Trẻ dưới 9 tuổi tiêm lần đầu cần 2 mũi cách nhau ít nhất 4 tuần; các năm sau 1 mũi |
| Nhân viên y tế, người chăm sóc người già, trẻ nhỏ | Có thể mang virus lây cho người yếu | Tiêm hằng năm đều đặn |
| Người béo phì nặng, suy giảm miễn dịch | Nguy cơ diễn tiến nặng | Người đang điều trị ức chế miễn dịch cần bác sĩ điều trị đồng ý |
Trẻ dưới 6 tháng tuổi không tiêm được vắc xin cúm. Cách bảo vệ các bé là mẹ tiêm khi mang thai và mọi người trong nhà đều tiêm, để không ai mang virus về nhà.
Phản ứng thường gặp sau tiêm và cách xử lý
Vắc xin cúm dạng tiêm phổ biến ở Việt Nam là vắc xin bất hoạt, tức là virus đã bị làm chết hoặc chỉ là một phần của virus. Vì vậy tiêm vắc xin cúm không thể làm bạn mắc cúm. Những gì bạn có thể gặp:
- Đau, đỏ, sưng nhẹ chỗ tiêm: gặp nhiều nhất, thường hết sau 1–2 ngày. Có thể chườm mát, vận động tay nhẹ nhàng.
- Mệt mỏi, đau mỏi cơ, đau đầu nhẹ: xuất hiện trong vòng 24 giờ, tự khỏi. Nghỉ ngơi, uống đủ nước.
- Sốt nhẹ: thường dưới 38,5 độ, gặp nhiều hơn ở trẻ nhỏ. Theo dõi nhiệt độ, mặc thoáng, cho trẻ bú hoặc uống nhiều hơn.
- Cảm giác "như sắp cúm": là phản ứng miễn dịch đang làm việc, không phải bệnh cúm. Nếu sốt cao, ho, đau họng rõ thì có thể bạn đã nhiễm một virus khác trước đó.
- Phản ứng dị ứng nặng (phản vệ): rất hiếm, thường xảy ra trong vài phút đến 30 phút đầu. Đây là lý do bắt buộc ở lại điểm tiêm theo dõi.
Đi khám ngay nếu có khó thở, thở rít, nổi mề đay khắp người, sưng môi, mặt, choáng váng, tim đập nhanh; hoặc sốt cao kéo dài trên hai ngày; hoặc yếu, tê bì tay chân lan dần trong những tuần sau tiêm. Báo lại phản ứng cho điểm tiêm để ghi vào hồ sơ cho những lần sau.
Khi nào cần hoãn tiêm và khi nào không được tiêm
Hoãn tiêm khi bạn đang sốt từ 37,5–38 độ trở lên, đang ốm cấp tính (viêm họng có sốt, tiêu chảy, nhiễm trùng), hoặc bệnh mạn tính đang trong đợt nặng như hen đang lên cơn, huyết áp đang rất cao. Khỏi bệnh, ổn định lại thì tiêm. Cảm lạnh nhẹ không sốt thường không cần hoãn; bác sĩ khám sàng lọc sẽ quyết định.
Không tiêm nếu từng bị phản ứng phản vệ với một mũi vắc xin cúm trước đó, hoặc dị ứng nặng với một thành phần đã biết của vắc xin. Người từng bị hội chứng Guillain-Barré trong vòng 6 tuần sau một lần tiêm cúm cần bác sĩ chuyên khoa cân nhắc kỹ.
Dị ứng trứng trước đây là lý do khiến nhiều người không dám tiêm. Hiện nay khuyến cáo của nhiều nước cho phép người dị ứng trứng tiêm vắc xin cúm, kể cả người có phản ứng nặng với trứng, tại nơi có khả năng xử trí phản vệ. Hãy báo rõ tiền sử dị ứng khi khám sàng lọc để bác sĩ chọn cách an toàn.
Người đang dùng thuốc chống đông vẫn có thể tiêm bắp, chỉ cần báo nhân viên y tế để dùng kim nhỏ và ấn giữ chỗ tiêm lâu hơn, khoảng 2 phút. Người đang hoá trị, xạ trị nên hỏi bác sĩ điều trị về thời điểm tiêm phù hợp trong chu kỳ.
Chuẩn bị cho buổi tiêm cúm
Một buổi tiêm cúm thường chỉ mất khoảng một tiếng, phần lớn là thời gian khám sàng lọc và ngồi theo dõi. Chuẩn bị vài thứ sau giúp mọi việc trôi chảy hơn, nhất là khi đưa người già hoặc trẻ nhỏ đi tiêm.
- Ăn nhẹ trước khi đi. Không cần nhịn đói; tiêm lúc bụng rỗng dễ choáng, nhất là người hay sợ kim.
- Mặc áo tay ngắn hoặc áo dễ xắn tay đến vai. Người lớn thường tiêm ở cơ delta (vai), trẻ nhỏ có thể tiêm ở mặt trước ngoài đùi.
- Mang theo giấy tờ tuỳ thân, sổ tiêm hoặc ảnh chụp phiếu tiêm năm trước, danh sách thuốc đang dùng và kết quả khám gần nhất nếu có bệnh mạn tính.
- Ghi sẵn tiền sử dị ứng (thuốc, thức ăn, lần tiêm trước) để khai đầy đủ với bác sĩ khám sàng lọc.
- Hỏi rõ tên vắc xin, số lô và hạn dùng trước khi tiêm; chụp ảnh phiếu tiêm sau khi tiêm xong để năm sau biết đã tiêm loại nào, vào tháng nào.
- Đặt nhắc lịch trên điện thoại cho cùng khoảng thời gian năm sau. Tiêm đều đặn mỗi năm vào một mốc cố định là cách đơn giản nhất để không quên.
Với trẻ nhỏ, cho bé bú hoặc ôm bé ngay sau tiêm giúp bé bình tĩnh nhanh hơn. Với người cao tuổi đi một mình, nên có người nhà đi cùng trong lần đầu tiêm để theo dõi phản ứng trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Tiêm vắc xin cúm có tiêm cùng lúc với vắc xin khác được không?
Được. Vắc xin cúm bất hoạt có thể tiêm cùng buổi với các vắc xin khác như phế cầu, uốn ván, zona, ở vị trí khác nhau. Một số người có thể thấy mệt hơn một chút. Bác sĩ khám sàng lọc sẽ tư vấn.
Đã mắc cúm năm nay rồi có cần tiêm không?
Vẫn nên tiêm. Mắc một chủng cúm chỉ bảo vệ bạn với chủng đó, trong khi vắc xin gồm nhiều chủng. Hãy đợi khỏi bệnh hoàn toàn, hết sốt rồi mới tiêm.
Vắc xin cúm 3 chủng và 4 chủng khác nhau thế nào?
Là số chủng virus cúm có trong vắc xin. Từ mùa 2024–2025, Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo bỏ một chủng cúm B không còn được ghi nhận lưu hành, nên nhiều vắc xin trở lại dạng 3 chủng. Cả hai đều đáng tiêm; dùng loại nơi tiêm đang có.
Tiêm cúm có giữ được cả năm không?
Kháng thể bảo vệ tốt nhất trong vài tháng đầu rồi giảm dần, thường đủ dùng cho một mùa cúm. Đó là lý do khuyến cáo tiêm lại hằng năm, không nên tiêm quá sớm rồi để hở giai đoạn cao điểm.
Bà bầu tiêm cúm có ảnh hưởng thai nhi không?
Vắc xin cúm bất hoạt đã được dùng rộng rãi cho phụ nữ mang thai nhiều năm và được nhiều tổ chức y tế khuyến cáo. Kháng thể của mẹ còn bảo vệ bé trong những tháng đầu chưa tiêm được. Hãy trao đổi với bác sĩ sản về thời điểm tiêm.
Trẻ em tiêm cúm lần đầu cần mấy mũi?
Trẻ từ 6 tháng đến dưới 9 tuổi tiêm lần đầu tiên cần 2 mũi cách nhau ít nhất 4 tuần để tạo đủ miễn dịch. Từ năm sau trở đi chỉ cần 1 mũi mỗi năm.
