Khi con ăn vạ, việc đúng nhất là giữ an toàn, giữ bình tĩnh và giữ nguyên giới hạn: không quát, không đánh, cũng không chiều theo yêu cầu khiến con ăn vạ. Ngồi gần con, nói ngắn gọn ("Mẹ ở đây, con đang rất tức"), chờ cơn qua rồi mới nói chuyện. Giảng giải trong lúc con đang gào khóc gần như vô ích vì con không nghe được.
Ăn vạ (khóc thét, lăn ra đất, đá chân, ném đồ) gặp ở rất nhiều trẻ từ khoảng 1 đến 4 tuổi, nhiều nhất quanh 2–3 tuổi. Phần não giúp kìm chế cảm xúc và trì hoãn mong muốn phát triển chậm hơn nhiều so với cảm xúc, trong khi vốn từ của con chưa đủ để nói ra mình muốn gì. Hiểu điều đó giúp bố mẹ bớt coi đây là cuộc đấu ý chí, và xử lý hiệu quả hơn.
Vì sao trẻ ăn vạ: những ngòi nổ hay gặp
Đói, mệt, buồn ngủ. Phần lớn cơn ăn vạ dữ dội rơi vào cuối buổi chiều, trước bữa tối, sau một ngày đi chơi dài hoặc khi lỡ giấc trưa. Đây là ngòi nổ dễ phòng nhất.
Bị chuyển việc đột ngột. Đang chơi thì bị bế đi tắm, đang xem thì bị tắt tivi. Trẻ nhỏ khó dừng việc đang thích nếu không được báo trước.
Muốn tự làm mà không làm được. Tự đi giày, tự đổ nước, tự mở hộp. Thất bại liên tục làm con bực bội rồi oà khóc.
Không nói được điều mình muốn. Trẻ chậm nói hoặc mới biết vài từ thường ăn vạ nhiều hơn vì không có cách nào khác để diễn đạt.
Ăn vạ từng có hiệu quả. Nếu đã có lần khóc to ở siêu thị và được mua đồ chơi, con học rằng khóc to là cách lấy được thứ mình muốn, và sẽ khóc to hơn, lâu hơn lần sau.
Thay đổi lớn trong nhà. Có em bé, chuyển nhà, đi nhà trẻ, bố mẹ bận hay căng thẳng đều có thể làm cơn ăn vạ dày hơn trong vài tuần.
Tính khí bẩm sinh. Có trẻ sinh ra đã nhạy cảm, phản ứng mạnh với tiếng ồn, quần áo cộm, thay đổi lịch sinh hoạt; có trẻ dễ thích nghi hơn. Trẻ có tính khí mạnh không phải vì bố mẹ chiều hư, mà cần được báo trước nhiều hơn, có lịch sinh hoạt đều hơn và nhiều kiên nhẫn hơn anh chị em của mình.
Trong lúc con đang ăn vạ: làm gì từng bước
Mục tiêu trong lúc cơn đang diễn ra không phải là dạy bài học mà là giúp con qua cơn an toàn và không củng cố hành vi.
- Kiểm tra an toàn. Dời đồ vật cứng, sắc ra xa. Nếu con đang ở giữa lối đi, chỗ đông người hay gần đường, bế con ra chỗ an toàn, kể cả khi con giãy.
- Hít thở, hạ giọng. Bố mẹ nói nhỏ và chậm sẽ giúp con dịu nhanh hơn. Nếu thấy mình sắp nổi nóng, nhờ người khác trông con một phút.
- Nói ít, gọi tên cảm xúc. "Con đang rất giận vì phải về nhà." Một hai câu là đủ. Không đặt câu hỏi, không giảng giải.
- Giữ giới hạn. "Mẹ biết con muốn cái kẹo đó. Hôm nay mình không mua." Rồi thôi, không mặc cả thêm.
- Ở gần. Có bé muốn được ôm, có bé đẩy ra. Nếu con đẩy ra, ngồi yên cách vài bước để con biết bố mẹ vẫn ở đó.
- Không đáp lại hành vi đánh, cắn, ném. Nắm nhẹ tay con, nói "Mẹ không để con đánh", rồi dời con hoặc dời mình ra.
- Khi cơn qua, đón con lại bình thường. Ôm, cho uống nước. Không nhắc lỗi, không bắt xin lỗi ngay khi con còn thút thít.
Phần lớn cơn ăn vạ kéo dài từ 2 đến 15 phút. Nếu bố mẹ phản ứng giống nhau mỗi lần, sau vài tuần các cơn thường ngắn lại rõ.
Những phản ứng khiến cơn ăn vạ dài hơn
Chiều theo để con nín. Đây là cách nhanh nhất cho lần này nhưng làm các lần sau nặng hơn. Nếu đã nói không, giữ không. Nếu thấy yêu cầu của con thật ra hợp lý, hãy đồng ý trước khi con ăn vạ, đừng đồng ý sau khi con gào lên.
Quát, doạ, đánh. Con đang mất kiểm soát, thêm nỗi sợ chỉ làm cơn bùng mạnh hơn hoặc dập tắt bên ngoài mà không dạy được gì bên trong. Những câu doạ "mẹ bỏ con ở đây", "công an bắt" làm trẻ sợ hãi và mất tin tưởng.
Giảng đạo lý dài. Trong cơn giận, phần não xử lý lời nói gần như không tiếp nhận. Bài học nên để lúc con đã bình tĩnh, ngắn gọn và cụ thể.
Bố nói một kiểu, mẹ nói một kiểu, ông bà can. Khi người lớn không thống nhất, trẻ học rằng cứ khóc đủ to sẽ có người bênh. Cả nhà nên thống nhất trước vài câu và cách làm chung.
Chê bai, làm con xấu hổ trước người khác. "Lớn rồi mà còn khóc như em bé" hay quay video cho người khác xem chỉ khiến con thấy cảm xúc của mình là đáng xấu hổ, lần sau càng khó tự nói ra.
Phòng trước: giảm số cơn ăn vạ trong ngày
Phòng luôn dễ hơn chữa. Những điều nhỏ dưới đây có thể cắt bớt phần lớn các cơn ăn vạ hằng ngày:
- Giữ giờ ăn, giờ ngủ đều. Mang theo đồ ăn nhẹ khi đi ra ngoài, tránh đi siêu thị đúng giờ con buồn ngủ.
- Báo trước khi chuyển việc: "Còn 5 phút nữa mình đi tắm", rồi "còn 1 phút". Có thể dùng đồng hồ cát hoặc hẹn giờ có chuông để con thấy thời gian.
- Cho con chọn trong giới hạn: "Con muốn mặc áo đỏ hay áo xanh?", "Con đi bộ hay mẹ bế ra xe?". Trẻ được chọn ít phản kháng hơn.
- Nói điều con được làm thay vì điều cấm: "Mình đi chậm" thay cho "không được chạy".
- Chuẩn bị trước khi vào chỗ dễ gây ăn vạ: "Vào siêu thị mình chỉ mua sữa và trứng, con được chọn một loại quả."
- Để ý và khen khi con tự kìm được: "Con giận mà vẫn nói bằng lời, mẹ nghe rõ rồi."
- Dành 10–15 phút chơi riêng với con mỗi ngày, không điện thoại, để con chọn trò. Trẻ được lấp đầy sự chú ý tích cực ít phải tìm chú ý bằng cách ăn vạ.
Dạy con gọi tên và xử lý cảm xúc khi bình tĩnh
Ăn vạ giảm hẳn khi con có từ để nói ra cảm xúc và có vài cách tự làm dịu. Việc này dạy vào lúc con vui vẻ, không phải lúc đang khóc. Khi đọc truyện, hỏi con "bạn gấu đang vui hay buồn?", "vì sao bạn ấy giận?". Khi chính bố mẹ bực, nói thành lời: "Mẹ đang bực vì làm đổ canh, mẹ hít thở ba hơi đã."
Với trẻ 3–5 tuổi, có thể làm cùng con một "góc bình tĩnh" trong nhà: một tấm đệm, vài con thú bông, quả bóng bóp tay, cuốn sách tranh. Đây không phải chỗ phạt mà là chỗ con có thể tự đến khi thấy mình sắp nổi nóng. Dạy con vài cách cụ thể: thổi như thổi nến sinh nhật, ôm chặt gối, đếm ngón tay, nói "con đang giận".
Khi cơn đã qua và con bình tĩnh, nói lại ngắn gọn theo ba ý: chuyện gì xảy ra, con cảm thấy thế nào, lần sau con có thể làm gì. Ví dụ: "Lúc nãy con muốn chơi tiếp nên giận lắm. Lần sau con nói với mẹ: con muốn chơi thêm một chút." Lặp lại nhiều lần qua nhiều tuần, con sẽ bắt đầu dùng lời thay cho tiếng khóc.
Bố mẹ cũng là tấm gương gần nhất. Trẻ nhìn cách người lớn phản ứng khi kẹt xe, khi làm vỡ cốc, khi cãi nhau, rồi bắt chước. Nếu lỡ quát con, hãy xin lỗi khi đã bình tĩnh: "Lúc nãy mẹ to tiếng, mẹ xin lỗi. Mẹ đang mệt nhưng không nên quát con." Câu xin lỗi đó dạy con rằng ai cũng có lúc mất bình tĩnh, và quan trọng là biết sửa.
Khi nào nên đưa con đi khám
Phần lớn cơn ăn vạ là bình thường và giảm dần sau 4–5 tuổi. Nên nói chuyện với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi:
- Con vẫn ăn vạ dữ dội, thường xuyên sau 5 tuổi.
- Cơn ăn vạ thường kéo dài trên 25 phút, hoặc xảy ra nhiều lần mỗi ngày trong nhiều tuần.
- Con tự làm đau mình (đập đầu, cắn tay đến chảy máu) hoặc làm đau người khác nghiêm trọng.
- Con nín thở khi khóc đến mức tím tái hoặc ngất. Cơn nín thở thường lành tính nhưng nên được bác sĩ khám, có thể cần kiểm tra thiếu máu thiếu sắt.
- Kèm chậm nói, ít giao tiếp bằng mắt, không đáp khi gọi tên, hoặc mất các kỹ năng đã có.
- Con có vẻ buồn bã, lo sợ kéo dài, hoặc ăn vạ tăng đột ngột sau một biến cố.
Đi khám không có nghĩa là con có vấn đề nghiêm trọng; nhiều khi bố mẹ chỉ cần được hướng dẫn cách phản ứng cho phù hợp với tính khí riêng của con.
Câu hỏi thường gặp
Có nên phớt lờ khi con ăn vạ không?
Phớt lờ hành vi (không chiều, không mặc cả) thì nên, nhưng không phớt lờ đứa trẻ. Bố mẹ vẫn ở gần, giữ an toàn, nói vài câu ngắn để con biết mình không bị bỏ rơi. Bỏ đi chỗ khác hay đóng cửa nhốt con thường khiến trẻ nhỏ hoảng sợ và cơn kéo dài hơn.
Con ăn vạ ở siêu thị, nơi đông người thì làm sao?
Bế con ra chỗ yên hơn như góc vắng hoặc ra xe, giữ bình tĩnh và đừng để ánh mắt người lạ khiến mình chiều con. Chờ con dịu rồi quay lại hoặc về nhà. Lần sau nói trước quy tắc mua sắm và cho con một việc nhỏ như cầm túi rau.
Phạt úp mặt vào tường có hiệu quả không?
Úp mặt vào tường mang tính làm nhục và không dạy con cách bình tĩnh. Nếu cần tạm dừng, cho con ngồi ở chỗ yên tĩnh có người lớn ở gần vài phút, khoảng một phút cho mỗi tuổi, rồi nói chuyện khi con đã dịu. Với trẻ dưới 3 tuổi, ngồi cùng con hiệu quả hơn.
Trẻ 2 tuổi hay đánh bố mẹ khi giận phải làm sao?
Nắm nhẹ tay con, nhìn vào mắt và nói ngắn: "Bố không để con đánh. Con giận thì nói con giận." Không đánh lại để dạy con rằng đánh là đau. Khi con bình tĩnh, cho con cách khác như dậm chân, bóp gối. Lặp lại nhất quán, hành vi này thường giảm sau vài tháng.
Trẻ 5–6 tuổi vẫn hay cáu giận có bình thường không?
Trẻ lớn hơn ít lăn ra đất nhưng có thể cáu kỉnh, đóng sầm cửa, nói hỗn khi giận. Cách xử lý vẫn tương tự: giữ giới hạn, chờ con bình tĩnh rồi nói chuyện, dạy con nói ra cảm xúc. Nếu cơn giận dữ dội, thường xuyên, ảnh hưởng việc học hay bạn bè, nên gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
Con ăn vạ chỉ với mẹ, với người khác thì ngoan là sao?
Trẻ thường bộc lộ cảm xúc mạnh nhất với người mình thấy an toàn nhất. Ở trường hay với người lạ, con cố gắng kìm nén, về nhà mới "xả". Điều này không có nghĩa mẹ dạy sai, nhưng mẹ nên giữ giới hạn nhất quán và dành thời gian chơi riêng với con mỗi ngày.
