Khi con biếng ăn, việc đầu tiên là xem biểu đồ tăng trưởng trong sổ khám chứ chưa phải đổi thực đơn: nếu cân nặng và chiều cao vẫn đi đều theo đường của con, con vẫn chơi, vẫn tỉnh táo, thì phần lớn là kén ăn theo giai đoạn chứ không phải bệnh. Sau đó, thay đổi cách tổ chức bữa ăn (giờ giấc, ăn vặt, sữa, không khí trên bàn) thường hiệu quả hơn mọi loại "thuốc ăn ngon".
Trẻ từ khoảng 1 đến 5 tuổi ăn ít hơn hẳn so với năm đầu vì tốc độ lớn chậm lại, và rất hay sợ món mới. Đó là giai đoạn sinh lý, không phải con hư. Hai thủ phạm hay gặp nhất ở các gia đình thành phố là sữa uống quá nhiều trong ngày và đồ ăn vặt rải rác sát bữa; chỉ cần cắt bớt hai thứ này một tuần, nhiều bé đã ăn cơm khá hơn rõ rệt.
Biếng ăn thật hay chỉ là ăn ít theo tuổi
Năm đầu đời, nhiều bé tăng gấp ba cân nặng lúc sinh. Sang năm thứ hai, mỗi năm trẻ chỉ tăng khoảng 2–3 kg, nên nhu cầu ăn giảm rõ, có ngày ăn rất ít, có ngày ăn nhiều. Trẻ tự cân đối lượng ăn qua nhiều ngày khá tốt: một bữa ăn hai thìa, bữa sau ăn bù. Bố mẹ hay so lượng cơm của con với lượng của anh chị hoặc con nhà hàng xóm, rồi kết luận con biếng ăn, trong khi so sánh này không có ý nghĩa.
Một bữa của trẻ 2–3 tuổi thường chỉ cỡ một phần tư đến một phần ba suất của người lớn. Cách ước lượng dễ nhớ: mỗi món một khẩu phần cỡ bằng lòng bàn tay của chính đứa trẻ. Một bát cơm con đầy của người lớn có khi đã là phần ăn của cả ngày với một bé 2 tuổi.
Biếng ăn đáng lo là khi con đứng cân hoặc sụt cân qua vài lần cân liên tiếp, đường tăng trưởng tụt xuống dưới đường cũ, kèm mệt mỏi, da xanh, hay ốm vặt. Còn kén ăn đơn thuần là con chỉ chịu một số món, ghét rau, hay đòi một kiểu nấu, nhưng vẫn lớn đều. Hai chuyện này cách xử lý khác nhau.
Một mẹo nhỏ để bớt lo: thay vì đếm từng thìa mỗi bữa, hãy ghi lại những gì con ăn uống trong cả tuần, tính cả sữa, quả và đồ ăn vặt. Rất nhiều gia đình bất ngờ khi thấy tổng cộng con ăn không hề ít, chỉ là phân tán rải rác và lệch về sữa, bánh. Bức tranh cả tuần mới cho biết con thiếu nhóm nào, ví dụ ít đạm hay ít rau, để điều chỉnh đúng chỗ.
Những nguyên nhân hay bị bỏ sót
Uống quá nhiều sữa. Trẻ trên 1 tuổi uống 800 ml đến 1 lít sữa mỗi ngày thì gần như không còn chỗ cho cơm. Khuyến nghị thường gặp là trẻ 1–2 tuổi khoảng 400–600 ml sữa mỗi ngày, trẻ 2–5 tuổi khoảng 400–500 ml (tính cả sữa chua, phô mai); uống nhiều hơn làm no và còn dễ gây thiếu sắt.
Ăn vặt và nước ngọt rải rác cả ngày. Một hộp sữa chua uống, vài cái bánh quy, một cốc nước cam lúc 10 giờ là đủ để bữa trưa lúc 11 giờ con không đói. Trẻ cần đói vừa phải mới ăn ngon.
Bữa ăn kéo dài cả tiếng và đầy áp lực. Đút đuổi theo, dỗ dành, doạ nạt khiến bữa ăn thành chuyện đáng sợ. Trẻ phản kháng bằng cách ngậm cơm, nôn ọe, càng ép càng ăn ít.
Vừa ăn vừa xem điện thoại, tivi. Trẻ ăn được nhiều hơn trong bữa đó, nhưng không nhận ra cảm giác no đói của mình và gắn việc ăn với màn hình. Về lâu dài khó cai và bữa nào cũng phải có video.
Kết cấu thức ăn không theo kịp tuổi. Trẻ ăn cháo xay quá lâu, sau 1 tuổi gặp cơm hạt, rau sợi dễ ọe và từ chối. Đây là lý do hay gặp ở trẻ ngậm cơm.
Bệnh lý tiềm ẩn. Thiếu máu thiếu sắt, viêm họng, sâu răng, táo bón kéo dài, trào ngược, giun sán đều có thể làm trẻ chán ăn. Những trường hợp này cần bác sĩ chẩn đoán, không đoán tại nhà.
Chín cách giúp con ăn ngon hơn
Các cách dưới đây dựa trên nguyên tắc phân chia trách nhiệm trong bữa ăn mà nhiều chuyên gia dinh dưỡng nhi dùng: bố mẹ quyết định ăn gì, khi nào, ở đâu; con quyết định ăn hay không và ăn bao nhiêu. Kiên trì ít nhất 3–4 tuần mới thấy thay đổi rõ.
- Lịch ăn cố định: 3 bữa chính và 1–2 bữa phụ, cách nhau khoảng 2,5–3 tiếng. Ngoài giờ đó chỉ cho uống nước lọc.
- Giới hạn bữa ăn 20–30 phút. Hết giờ thì dọn đi nhẹ nhàng, không trách mắng, không cho ăn bù bánh kẹo. Con sẽ đói hơn ở bữa sau.
- Ngồi ăn cùng gia đình, tại bàn, không màn hình. Trẻ học ăn bằng cách nhìn người lớn ăn ngon miệng.
- Cho phần nhỏ, ăn hết thì xin thêm. Đĩa đầy cơm làm trẻ nản ngay từ đầu.
- Luôn có một món con đã quen trong bữa, đặt cạnh món mới. Con không ăn món mới thì vẫn no bằng món quen.
- Cho tiếp xúc nhiều lần với món mới. Trẻ có thể cần thấy, ngửi, nếm thử một món khoảng 8–15 lần mới chịu ăn. Lần nào con chỉ liếm thử cũng là tiến bộ.
- Cho con tham gia nấu. Rửa rau, bóc trứng, bày đĩa. Món con tự tay làm, con thường muốn nếm.
- Khen hành động, không khen lượng. "Con thử miếng bí rồi đấy" tốt hơn "con ăn hết bát mới ngoan".
- Bỏ ép, doạ, đổi chác. "Ăn hết rau thì được kem" dạy con rằng rau là thứ khó chịu còn kem là phần thưởng.
Gợi ý một ngày ăn cho trẻ 2–3 tuổi
Đây là khung tham khảo để bố mẹ hình dung lượng và giờ, không phải thực đơn bắt buộc. Trẻ ăn ít hơn ở bữa này, nhiều hơn ở bữa khác là bình thường.
| Giờ | Bữa | Gợi ý |
|---|---|---|
| 7:00 | Sáng | Nửa bát cháo thịt bằm hoặc 1 lát bánh mì với trứng, vài miếng chuối |
| 9:30 | Phụ | 1 hộp sữa chua hoặc khoảng 120 ml sữa, vài miếng đu đủ |
| 11:30 | Trưa | 3–4 thìa cơm nát, cá hoặc thịt cỡ hai ngón tay, rau luộc thái nhỏ, vài thìa canh |
| 15:00 | Phụ | Khoai lang luộc nhỏ hoặc bánh flan ít đường, nước lọc |
| 18:00 | Tối | Cơm, đậu phụ hoặc trứng, rau xào mềm, canh; ăn cùng cả nhà |
| 20:00 | Trước ngủ (nếu cần) | Khoảng 120–150 ml sữa, sau đó đánh răng |
Để ý tổng sữa trong ngày (tính cả sữa chua, phô mai) không vượt quá khoảng 500 ml. Nếu con thường bỏ bữa tối, hãy thử dời bữa phụ chiều sớm hơn hoặc bỏ hẳn bữa phụ đó một tuần để xem có khác không.
Về thuốc và men tiêu hoá "ăn ngon"
Trên mạng có nhiều quảng cáo siro, cốm, men vi sinh, thuốc bổ "giúp trẻ ăn ngon, tăng cân nhanh". Một số loại thuốc kháng histamin có tác dụng phụ gây thèm ăn từng được truyền tai nhau cho trẻ uống; đây là thuốc kê đơn, có tác dụng phụ như buồn ngủ, khô miệng, và khi ngừng thì trẻ thường biếng ăn trở lại vì nguyên nhân gốc chưa được giải quyết. Không tự mua thuốc kích thích ăn cho con.
Vitamin, sắt, kẽm chỉ có ích khi con thật sự thiếu, và việc này cần xét nghiệm hoặc bác sĩ đánh giá. Bổ sung dư cũng gây hại, ví dụ thừa sắt gây táo bón, đau bụng; thừa vitamin A, D có thể gây ngộ độc. Men vi sinh nhìn chung an toàn nhưng không phải thuốc chữa biếng ăn.
Nếu đã thay đổi cách tổ chức bữa ăn đều đặn trong một tháng mà con vẫn ăn rất ít và không tăng cân, đó là lúc đưa con đến bác sĩ nhi hoặc khoa dinh dưỡng để được kiểm tra đầy đủ, thay vì thử hết loại siro này đến loại khác.
Bác sĩ thường sẽ cân đo, đối chiếu với biểu đồ, hỏi chi tiết về bữa ăn và có thể chỉ định xét nghiệm máu cơ bản như công thức máu, sắt huyết thanh. Kết quả bình thường là tin tốt: lúc đó bố mẹ có thể yên tâm tập trung vào cách cho ăn thay vì lo con mắc bệnh. Kết quả có thiếu hụt thì bổ sung đúng chất, đúng liều theo đơn, trong thời gian được hẹn tái khám.
Khi nào cần đưa con đi khám
Đưa con đến bác sĩ nhi hoặc phòng khám dinh dưỡng khi có một trong các dấu hiệu:
- Đứng cân từ 2–3 tháng trở lên ở trẻ dưới 2 tuổi, hoặc sụt cân ở bất kỳ tuổi nào.
- Đường cân nặng hoặc chiều cao trên biểu đồ tăng trưởng tụt xuống cắt qua các đường bách phân vị.
- Biếng ăn kèm sốt kéo dài, nôn nhiều, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, đau bụng, phân bất thường.
- Trẻ nuốt khó, hay sặc, ho khi ăn uống, chỉ ăn được đồ lỏng dù đã lớn.
- Da xanh, môi nhợt, mệt mỏi, kém tập trung: có thể thiếu máu.
- Trẻ chỉ chịu dưới khoảng 15–20 món, loại bỏ cả nhóm thực phẩm, hoặc hoảng sợ, nôn ọe dữ dội khi thấy món mới. Đây có thể là rối loạn ăn uống cần được đánh giá chuyên sâu.
Mang theo sổ theo dõi sức khoẻ có các lần cân đo, và ghi lại con ăn uống gì trong 3 ngày (tính cả sữa, đồ ăn vặt) để bác sĩ có dữ kiện cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngậm cơm lâu không nuốt phải làm sao?
Ngậm cơm thường do con đã no, không thích kết cấu món, hoặc bữa ăn quá căng thẳng. Hãy giảm khẩu phần, cho thức ăn mềm hơn một chút rồi tăng độ thô dần, giữ bữa trong 30 phút và dọn đi khi con ngậm quá lâu. Không nên cho ngậm cơm đi ngủ vì dễ sặc và sâu răng.
Có nên cho trẻ xem điện thoại để ăn nhanh hơn không?
Cách này giải quyết được một bữa nhưng làm con không nhận biết no đói, lệ thuộc màn hình và khó bỏ về sau. Nếu đang quen, có thể giảm dần: rút ngắn video mỗi tuần, chuyển sang kể chuyện, nói về màu sắc món ăn, cho con tự xúc, rồi bỏ hẳn.
Trẻ chỉ thích ăn một vài món có sao không?
Kén ăn là giai đoạn thường gặp từ 2 đến 6 tuổi. Nếu con vẫn lớn đều và ăn được ít nhất một vài món trong mỗi nhóm tinh bột, đạm, rau quả, sữa thì không đáng lo. Tiếp tục đặt món mới cạnh món quen, không ép, và cho con nếm nhiều lần.
Trẻ biếng ăn có nên chuyển sang sữa tăng cân?
Sữa công thức "tăng cân" không giải quyết nguyên nhân biếng ăn và dễ khiến con no, càng lười ăn cơm. Chỉ nên dùng sữa có năng lượng cao khi bác sĩ dinh dưỡng chỉ định cho trẻ suy dinh dưỡng thật sự, kèm lượng cụ thể.
Mọc răng có làm trẻ biếng ăn không?
Có. Khi mọc răng, lợi sưng đau khiến trẻ ăn ít hơn trong vài ngày. Có thể cho món mềm, mát như cháo nguội bớt, sữa chua, quả nghiền. Tình trạng thường hết sau vài ngày; nếu kéo dài hơn một tuần hoặc kèm sốt cao, nên đưa con đi khám để tìm nguyên nhân khác.
Ông bà hay ép con ăn thì nói thế nào?
Thay vì tranh luận, hãy cho ông bà xem biểu đồ tăng trưởng để thấy cháu vẫn lớn đều, và nhờ ông bà một việc cụ thể như ngồi ăn cùng cháu, kể chuyện trong bữa. Thống nhất vài quy tắc chung như không đút đuổi, không cho ăn vặt sát bữa sẽ dễ được đồng ý hơn.
