Trẻ đi nhà trẻ hay ốm chủ yếu vì lần đầu tiếp xúc hàng ngày với rất nhiều virus mới từ các bạn cùng lớp, trong khi hệ miễn dịch của bé chưa từng gặp chúng. Sổ mũi, ho, sốt nhẹ, tiêu chảy liên tục trong năm đầu đi học là giai đoạn rất thường gặp, và ở phần lớn trẻ khoẻ mạnh, số lần ốm giảm dần trong những năm sau.
Không có cách nào giúp bé hoàn toàn không ốm khi đi lớp, nhưng có những việc làm giảm số lần và mức độ: rửa tay đúng, tiêm chủng đủ theo lịch, ngủ đủ, ăn uống đa dạng và giữ bé ở nhà khi ốm để không lây lan. Bài dưới đây cũng liệt kê rõ dấu hiệu phải đưa bé đi khám ngay và giải thích vì sao không nên tự dùng kháng sinh.
Vì sao năm đầu đi lớp bé hay bệnh
Có hàng trăm loại virus gây cảm lạnh và viêm đường hô hấp trên. Mỗi lần nhiễm một loại, cơ thể tạo được miễn dịch với chính loại đó, nhưng không bảo vệ được trước các loại khác. Trẻ ở nhà chỉ tiếp xúc với vài người lớn trong gia đình nên ít gặp virus mới. Khi vào lớp, bé ở cạnh hàng chục bạn, mỗi bạn mang mầm bệnh từ gia đình mình, nên số lần “gặp” virus mới tăng vọt.
Môi trường lớp mầm non tạo điều kiện lây lan rất tự nhiên: trẻ chơi chung đồ chơi, hay cho tay và đồ vật vào miệng, chưa biết che miệng khi ho, lau mũi bằng tay áo, ngủ trưa gần nhau. Một bạn sổ mũi buổi sáng, đến chiều nửa lớp đã chạm vào cùng một khối gỗ.
Nhiều trẻ nhỏ có thể bị cảm lạnh vài lần trong năm, khoảng 6–8 lần không phải hiếm, mỗi đợt kéo dài khoảng 7–10 ngày, ho có thể kéo dài thêm. Khi các đợt nối tiếp nhau, phụ huynh có cảm giác con “ốm suốt”. Bên cạnh cảm lạnh, các bệnh hay gặp ở lứa tuổi mầm non gồm viêm tai giữa, viêm họng, tiêu chảy do virus, tay chân miệng, đau mắt đỏ, thuỷ đậu nếu chưa tiêm phòng.
Tin tốt là mỗi lần nhiễm, cơ thể bé tích luỹ thêm miễn dịch với loại virus đó. Một số nghiên cứu theo dõi dài hạn ở nước ngoài ghi nhận trẻ đi nhà trẻ sớm ốm nhiều hơn trong những năm đầu nhưng ít ốm hơn bạn ở nhà khi vào đầu tiểu học; tính gộp cả giai đoạn thì tổng số lần ốm không chênh bao nhiêu, chỉ là đến sớm hay muộn. Tuy nhiên, “ốm nhiều là bình thường” không có nghĩa là bỏ qua mọi đợt ốm; phần sau nói rõ khi nào cần đi khám.
Cách phòng hằng ngày cho đỡ ốm
Những biện pháp dưới đây không đặc biệt hay đắt tiền, nhưng làm đều đặn có tác dụng thật sự trong việc giảm lây nhiễm:
- Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch ngay khi đón bé về, trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi hỉ mũi. Xoa đủ lòng bàn tay, mu tay, kẽ ngón, đầu ngón trong khoảng 20 giây. Người lớn cũng rửa tay khi đi làm về trước khi bế con. Dung dịch rửa tay khô dùng tạm khi không có nước, nhưng không làm sạch tốt bằng khi tay dính bẩn.
- Tiêm chủng đủ và đúng lịch theo chương trình tiêm chủng mở rộng và tư vấn của cơ sở tiêm, kể cả các mũi nhắc lại. Hỏi bác sĩ về các vắc xin ngoài chương trình phù hợp với bé như cúm mùa, thuỷ đậu, phế cầu, rota tuỳ độ tuổi. Mang sổ tiêm chủng khi khám để bác sĩ kiểm tra mũi còn thiếu.
- Ngủ đủ giấc theo nhu cầu độ tuổi. Trẻ thiếu ngủ kéo dài dễ mệt và có vẻ ốm lâu hồi phục hơn.
- Ăn uống đa dạng gồm rau, trái cây, đạm, tinh bột; uống đủ nước. Không cần thực phẩm chức năng “tăng đề kháng” nếu bé ăn uống bình thường; muốn dùng thì hỏi bác sĩ trước.
- Dạy bé ho, hắt hơi vào khuỷu tay, vứt khăn giấy đã dùng vào thùng rác, không dùng chung bình nước, khăn mặt với bạn.
- Vệ sinh đồ dùng mang đi học: rửa bình nước, hộp đựng mỗi ngày; giặt khăn, gối, chăn ngủ trưa hằng tuần.
- Không hút thuốc trong nhà và xung quanh trẻ; khói thuốc làm trẻ dễ bị viêm đường hô hấp và viêm tai hơn.
Không nên cho trẻ uống kháng sinh, thuốc “phòng bệnh” hay xịt mũi thuốc định kỳ để phòng ốm khi chưa có chỉ định. Điều đó không giúp phòng cảm lạnh và có thể gây hại.
Giữ bé ở nhà khi ốm: vì sao và bao lâu
Vì bé cần nghỉ để hồi phục. Trẻ đang sốt, mệt không thể tham gia hoạt động ở lớp và cần được chăm sóc riêng, nghỉ ngơi, uống nhiều nước. Đưa bé đi học khi đang ốm thường khiến bé ốm lâu hơn.
Vì để không lây cho các bạn. Mỗi phụ huynh giữ con ở nhà khi con ốm là góp phần giảm số lần ốm cho cả lớp, trong đó có chính con mình ở những đợt sau. Nhiều trường có quy định không nhận trẻ đang sốt hoặc mắc bệnh truyền nhiễm.
Khi nào nên cho ở nhà. Bé đang sốt; tiêu chảy hoặc nôn nhiều lần; nghi tay chân miệng, thuỷ đậu, đau mắt đỏ có ghèn nhiều; bé quá mệt để chơi và học bình thường; hoặc bác sĩ dặn nghỉ học.
Khi nào quay lại lớp. Một nguyên tắc thường dùng là bé đã hết sốt ít nhất 24 giờ mà không cần thuốc hạ sốt, ăn uống và chơi trở lại gần như bình thường. Với bệnh truyền nhiễm như tay chân miệng, thuỷ đậu, hãy hỏi bác sĩ và nhà trường về thời gian cách ly cụ thể.
Báo cho cô giáo. Khi bé mắc bệnh dễ lây, báo cho nhà trường để lớp tăng cường vệ sinh và các phụ huynh khác theo dõi con mình. Đây là việc có trách nhiệm, không phải điều đáng ngại.
Chuẩn bị phương án dự phòng. Phụ huynh đi làm nên bàn trước với gia đình ai sẽ trông bé ngày bé ốm, để không bị dồn vào thế phải đưa bé đi học khi đang sốt.
Dấu hiệu phải đưa bé đi khám ngay
Phần lớn đợt cảm lạnh tự khỏi, nhưng một số dấu hiệu cho thấy bé có thể bị bệnh nặng hơn hoặc mất nước. Gặp các dấu hiệu dưới đây, đưa bé đến cơ sở y tế ngay, không chờ theo dõi thêm tại nhà.
| Nhóm | Dấu hiệu cần đi khám ngay |
|---|---|
| Sốt | Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C trở lên; sốt cao kèm co giật; sốt kéo dài trên 2–3 ngày hoặc sốt cao không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt đúng liều |
| Hô hấp | Thở nhanh, thở rít, rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, môi hoặc da tím tái |
| Tri giác | Li bì, khó đánh thức, quấy khóc liên tục không dỗ được, lờ đờ bất thường |
| Mất nước | Nôn tất cả mọi thứ, tiêu chảy nhiều lần kèm khóc không có nước mắt, môi khô, tiểu rất ít, mắt trũng |
| Da | Phát ban dạng chấm xuất huyết không mất khi ấn, hoặc phát ban kèm sốt cao và mệt nhiều |
| Tay chân miệng | Bé có biểu hiện giật mình nhiều khi ngủ, run chi, đi loạng choạng, nôn nhiều, sốt cao khó hạ |
| Khác | Bỏ bú, bỏ ăn hoàn toàn; đau đầu dữ dội, cổ cứng; đau tai kèm chảy dịch tai; trẻ có bệnh nền mà xuất hiện triệu chứng mới |
Nếu không chắc bé có cần khám không, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc cơ sở y tế gần nhà; trực giác của cha mẹ rằng “con khác thường” là lý do chính đáng để đưa con đi khám. Ngoài các dấu hiệu khẩn cấp, cũng nên đi khám nếu bé ho kéo dài trên hai tuần, chảy mũi xanh đặc kèm sốt trở lại sau khi đã đỡ, hoặc ốm liên tục kèm chậm tăng cân.
Không tự dùng kháng sinh: vì sao
Phần lớn bệnh trẻ mắc ở năm đầu đi học, như cảm lạnh, viêm họng do virus, tiêu chảy do virus, là do virus gây ra. Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, hoàn toàn không làm virus chết hay giúp bé khỏi nhanh hơn. Dùng kháng sinh khi không cần còn có thể gây tiêu chảy, phát ban, dị ứng và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc, khiến những lần thật sự cần dùng sau này khó chữa hơn.
Chảy mũi xanh hay đờm vàng không tự động có nghĩa là nhiễm khuẩn; đây là diễn tiến thường gặp của cảm lạnh do virus. Chỉ bác sĩ, sau khi khám, mới quyết định bé có cần kháng sinh hay không, loại nào, bao nhiêu ngày. Khi đã được kê, cho bé uống đủ liều và đủ ngày theo đơn, không tự ngưng khi thấy đỡ, không dùng lại đơn cũ cho lần ốm sau, không dùng thuốc của anh chị em.
Chăm sóc tại nhà khi bé bị cảm lạnh chủ yếu là cho nghỉ ngơi, uống đủ nước, làm sạch mũi bằng nước muối sinh lý, cho ăn mềm dễ nuốt, theo dõi nhiệt độ. Dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, đúng liều theo cân nặng. Không tự ý dùng thuốc ho, thuốc chống nôn, thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ nhỏ khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn.
Ghi lại các đợt ốm trong năm, gồm ngày, triệu chứng, thuốc đã dùng, giúp bác sĩ đánh giá bé có thật sự ốm nhiều bất thường hay không.
Câu hỏi thường gặp
Bé đi học bao lâu thì đỡ ốm?
Không có mốc cố định. Nhiều bé ốm nhiều nhất trong 6–12 tháng đầu đi học rồi giảm dần ở năm thứ hai, thứ ba. Nếu bé ốm liên tục kèm sụt cân, chậm lớn hoặc mắc những bệnh nặng phải nhập viện nhiều lần, nên đưa bé đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân.
Có nên cho con nghỉ học hẳn vì hay ốm?
Với trẻ khoẻ mạnh, ốm vặt khi đi học thường là giai đoạn tạm thời; nghỉ hẳn chỉ dời các đợt ốm sang khi bé vào lớp sau. Nếu bé có bệnh nền hoặc gia đình có điều kiện chăm sóc ở nhà, có thể hỏi bác sĩ nhi về thời điểm đi học phù hợp.
Thực phẩm chức năng tăng đề kháng có giúp bé đỡ ốm không?
Với trẻ ăn uống đa dạng, phát triển bình thường, thường không cần thực phẩm chức năng. Một số chất như vitamin D, kẽm chỉ nên bổ sung khi bác sĩ xác định bé thiếu. Tránh sản phẩm quảng cáo “hết ốm vặt”, “tăng đề kháng gấp nhiều lần”.
Vì sao bé hết sốt rồi mà vẫn ho kéo dài?
Sau cảm lạnh, ho có thể kéo dài thêm một đến ba tuần do đường thở còn nhạy cảm. Nếu bé ăn chơi bình thường thì thường chỉ cần theo dõi. Đi khám nếu ho kéo dài trên hai tuần, ho từng cơn rũ rượi, ho kèm khò khè, khó thở hoặc sốt trở lại.
Có nên rửa mũi cho bé hằng ngày khi đi học về?
Không cần rửa mũi hằng ngày khi bé khoẻ. Khi bé sổ mũi, nhỏ hoặc xịt nước muối sinh lý giúp làm loãng dịch và dễ hỉ ra. Tránh bơm rửa mạnh với lượng lớn cho trẻ nhỏ khi chưa được hướng dẫn, vì có thể làm bé sặc hoặc khó chịu.
