Trầm hương chia theo cách hình thành và hàm lượng nhựa. Theo cách hình thành có trầm tự nhiên (cây tự tạo trầm sau tổn thương, mất nhiều năm) và trầm cấy (người trồng chủ động khoan, đưa chế phẩm vào cây để kích thích tạo trầm trong vài năm). Theo hàm lượng nhựa và hình dạng, dân chơi gọi thành trầm tốc, trầm sánh, trầm sánh chìm, và cao nhất là kỳ nam, loại hiếm và có đặc tính riêng.
Các tên gọi này phần lớn là cách gọi trong giới buôn và chơi trầm ở Việt Nam, không phải phân loại khoa học thống nhất, nên mỗi nơi có thể dùng hơi khác nhau. Bài này giải thích ý chung của từng tên, các dạng thành phẩm bạn sẽ gặp và cách cất trầm cho giữ mùi. Bài không nêu giá, vì giá trầm biến động theo từng mẻ hàng.
Trầm hình thành từ cây dó bầu như thế nào
Cây dó bầu (Aquilaria crassna) là loài cây gỗ lớn mọc ở rừng nhiệt đới Đông Nam Á, Việt Nam có ở nhiều tỉnh miền Trung và Tây Nguyên, nay cũng được trồng rộng rãi. Gỗ dó khoẻ mạnh màu trắng ngà, nhẹ, mềm, gần như không mùi. Trầm chỉ hình thành khi cây bị tổn thương: gãy cành do bão, bị sâu đục, côn trùng làm tổ, bị chém, hay bị nấm xâm nhập qua vết thương.
Để chống lại tác nhân gây hại, cây tiết ra một loại nhựa chứa nhiều hợp chất thơm, tích tụ quanh vùng bị thương. Nhựa này ngấm dần vào thớ gỗ, làm phần gỗ đó chuyển nâu, đen, nặng và thơm. Quá trình có thể kéo dài hàng chục năm ở cây rừng. Thời gian càng lâu, nhựa càng đặc, vùng trầm càng lớn và mùi càng phức tạp. Cùng một cây, phần trầm có thể chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ so với toàn bộ thân gỗ.
Vì cơ chế này, không phải cây dó nào cũng có trầm, và không thể nhìn vỏ cây để biết chắc. Thợ tìm trầm rừng trước đây dựa vào dấu hiệu như cây có u bướu, cành khô, lỗ sâu đục, rồi chặt thử. Khai thác kiểu này từng làm dó rừng suy giảm nghiêm trọng, nên loài dó được đưa vào danh mục quản lý buôn bán quốc tế.
Trầm tự nhiên và trầm cấy
Đây là hai nhóm lớn mà người mua cần phân biệt trước tiên, vì giá trị và mùi khác nhau rõ rệt:
| Tiêu chí | Trầm tự nhiên | Trầm cấy (trầm nhân tạo) |
|---|---|---|
| Cách tạo | Cây tự tạo sau tổn thương tự nhiên | Khoan lỗ, đưa chế phẩm vi sinh hoặc hoá chất vào thân cây |
| Thời gian | Thường nhiều năm đến hàng chục năm | Vài năm sau khi cấy là có thể thu |
| Vị trí nhựa | Phân bố tự nhiên theo vết thương, không đều | Tập trung quanh các lỗ khoan, có khi thấy lỗ theo hàng |
| Mùi | Thường sâu, nhiều tầng, lưu lâu | Nhẹ hơn, ít tầng hơn, phụ thuộc thời gian cấy |
| Nguồn | Hiếm, phần lớn từ cây dó lâu năm | Từ vườn dó trồng, nguồn chính của thị trường hiện nay |
Trầm cấy không phải trầm giả: nó vẫn là nhựa do cây dó tiết ra, chỉ là con người tạo vết thương có chủ đích. Thứ cần tránh là trầm cấy hoặc gỗ dó bán dưới danh nghĩa "trầm tự nhiên rừng già". Hỏi rõ nguồn gốc, xem có dấu lỗ khoan đều đặn hay không là cách đầu tiên.
Trầm tốc, trầm sánh, trầm sánh chìm và kỳ nam
Trầm tốc. Hình thành khi cây dó đã chết hoặc phần cây có trầm bị vùi dưới đất, gỗ thường mục đi theo thời gian, chỉ còn lại phần nhiều nhựa. Hình dạng tốc thường kỳ lạ, rỗ, nhiều hốc, được đặt tên theo hình như tốc đỉa, tốc mắt tre, tốc sừng. Mùi thường ngọt, êm. Đây là cách gọi phổ biến nhưng định nghĩa giữa các vùng không hoàn toàn trùng.
Trầm sánh. Chỉ trầm có hàm lượng nhựa cao, mặt cắt thấy dầu đậm, sờ hơi có dầu, khi xông mùi đậm và lâu. Đây là nhóm trầm được ưa chuộng để xông.
Trầm sánh chìm. Trầm sánh có lượng nhựa đủ lớn để tỷ trọng vượt nước, thả vào nước thì chìm. Thường được coi là cấp cao trong trầm thông thường. Như đã nói, chìm phải đi kèm mùi và vân, vì gỗ có thể bị làm cho chìm.
Kỳ nam. Loại hiếm nhất, khác trầm thường ở chỗ mềm hơn, dẻo, có thể cạo thành sợi xoăn hoặc vê, nhai thấy dính răng và có vị cay tê nhẹ. Kỳ nam có mùi rõ ở nhiệt độ phòng, mùi đổi nhiều tầng khi xông. Vì hiếm, đây cũng là thứ bị mạo danh nhiều nhất; hầu hết thứ chào bán là "kỳ nam" trên mạng với giá dễ chịu không phải kỳ nam.
Trầm vườn và trầm rừng. Cách gọi theo nguồn: trầm vườn từ cây dó trồng (thường là trầm cấy), trầm rừng từ cây dó mọc tự nhiên. Hai tên này nói về nguồn chứ không nói chất lượng của từng miếng.
Các dạng thành phẩm và dùng thế nào
Trầm đến tay người dùng qua nhiều dạng. Mỗi dạng có cách dùng và điểm cần kiểm riêng:
- Trầm miếng, trầm mảnh: nguyên liệu thô hoặc đã làm sạch, dùng để xông bằng máy xông điện hoặc lò xông có tấm mica. Mỗi lần chỉ cần một mảnh nhỏ cỡ hạt gạo đến hạt đậu, xông ở nhiệt vừa để mùi lên dần.
- Bột trầm: trầm xay mịn, dùng để xông, làm nhang, làm nụ. Dạng bột khó kiểm nhất vì dễ trộn bột gỗ khác.
- Nụ trầm: bột trầm trộn keo tự nhiên, ép thành hình nón nhỏ, đốt đầu nụ rồi để cháy âm ỉ. Nụ chảy ngược (khói chảy xuống) có lỗ rỗng ở đáy, dùng với thác khói.
- Nhang trầm: có tăm tre hoặc không tăm. Nhang tốt cháy chậm, khói mảnh, mùi không gắt.
- Vòng trầm: hạt gỗ trầm tiện tròn, xâu thành vòng tay, chuỗi. Vòng làm từ trầm nhiều nhựa nặng tay, thơm nhẹ khi ấm theo da.
- Tinh dầu trầm: chưng cất từ gỗ trầm cấp thấp hoặc phế phẩm, cần lượng nguyên liệu rất lớn cho một lượng dầu nhỏ, nên dầu rẻ bất thường thường là hương liệu tổng hợp.
Bảo quản trầm cho giữ mùi lâu
Mùi trầm nằm trong nhựa, có thể bay hơi chậm và bị ám mùi khác. Cất đúng cách giúp trầm giữ mùi nhiều năm:
- Cất kín: hộp gỗ có nắp khít, lọ thuỷ tinh nút kín, hoặc túi zip dày rồi cho vào hộp. Không để trần ngoài không khí.
- Tránh nắng và nhiệt: để nơi mát, tối, xa bếp, xa cửa sổ nắng. Nhiệt làm nhựa bay hơi nhanh hơn.
- Tránh ẩm: trầm bị ẩm lâu có thể mốc, mùi chua. Có thể đặt một gói hút ẩm nhỏ trong hộp, nhưng không để trầm khô kiệt quá mức.
- Cất riêng từng loại: không để trầm chung với nước hoa, xà phòng thơm, gia vị hay loại trầm khác, vì trầm ám mùi rất nhanh.
- Vòng trầm: tháo khi tắm, bơi, rửa tay, tập thể dục; tránh nước hoa và kem dưỡng. Lau bằng khăn khô mềm, cất trong túi vải khi không đeo.
- Nhang, nụ: giữ trong ống hoặc hộp kín, đóng nắp sau mỗi lần lấy. Nhang để hở lâu ngày sẽ nhạt mùi và hút ẩm khó cháy.
Trầm miếng lâu ngày bề mặt có thể nhạt mùi; cạo nhẹ lớp ngoài trước khi xông sẽ thấy mùi bên trong vẫn còn.
Người chơi đánh giá một miếng trầm qua những gì
Hàm lượng nhựa. Nhìn mặt cắt: dầu càng dày, vệt nâu đen càng chiếm nhiều diện tích thớ gỗ thì trầm càng tốt. Trầm nhiều nhựa nặng tay hơn hẳn gỗ dó trắng cùng kích thước.
Mùi khi nguội và khi xông. Trầm tốt có mùi sạch, ngọt, không chua, không mùi mốc. Khi xông, mùi đổi qua nhiều tầng và lưu lại trong phòng lâu sau khi tắt máy. Mùi chua, hăng hoặc khét sớm là dấu hiệu cấp thấp hoặc đã bị ẩm, mốc.
Độ sạch. Trầm đã được thợ đục bỏ hết phần gỗ trắng, chỉ còn phần có dầu, được gọi là trầm sạch. Miếng còn nhiều gỗ trắng nhẹ hơn, rẻ hơn, nhưng cũng cho thấy rõ vân dầu thật tiếp giáp với gỗ, đôi khi lại là dấu hiệu tốt để kiểm thật giả.
Hình dáng và kích thước. Với người sưu tầm, khối trầm lớn, liền, có hình dáng tự nhiên đẹp có giá trị riêng ngoài mùi hương. Với người chỉ dùng để xông, hình dáng không quan trọng, nên mua mảnh vụn chất lượng tốt sẽ kinh tế hơn.
Độ ổn định của mùi theo thời gian. Trầm thật cất kín giữ mùi lâu; trầm tẩm hoặc cấp thấp nhạt nhanh. Ghi nhớ ngày mua và xông thử lại sau vài tuần là cách đánh giá đơn giản mà hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Trầm cấy có phải trầm giả không?
Không. Trầm cấy là nhựa do cây dó thật tiết ra sau khi được người trồng tạo vết thương có chủ đích và đưa chế phẩm vào. Nó khác trầm tự nhiên về thời gian hình thành và mùi, giá thấp hơn. Chỉ là gian dối khi trầm cấy bị bán như trầm tự nhiên.
Làm sao biết miếng trầm là trầm cấy?
Dấu hiệu hay thấy là các lỗ khoan tròn xếp theo hàng hoặc vùng trầm tập trung quanh lỗ, phần còn lại gỗ trắng. Trầm cấy được xử lý kỹ có thể đã cắt bỏ phần lộ lỗ, nên dựa thêm vào mùi và lời khai nguồn gốc của người bán.
Kỳ nam và trầm hương khác nhau ở điểm nào dễ thấy nhất?
Kỳ nam mềm, dẻo, cạo ra sợi xoăn, có thể vê lại; nhai thấy dính và cay tê; có mùi rõ ngay ở nhiệt độ phòng. Trầm thường cứng, cạo ra vụn khô giòn, mùi nguội nhẹ hơn. Vì kỳ nam rất hiếm, nên mua cần nơi uy tín và có thử mẫu.
Trầm để lâu năm có tốt hơn không?
Trầm cất kín đúng cách giữ mùi rất lâu, có người cho rằng mùi trở nên êm hơn theo năm tháng. Nhưng trầm để hở, gặp nắng và ẩm thì nhạt mùi, có thể mốc. Thời gian chỉ có lợi khi điều kiện cất giữ tốt.
Một mảnh trầm xông được bao nhiêu lần?
Tuỳ hàm lượng nhựa và nhiệt độ máy xông. Trầm nhiều nhựa xông ở nhiệt vừa có thể toả mùi nhiều giờ, có thể lật mặt dùng tiếp. Khi mảnh trầm chuyển màu than, mùi chuyển sang khét gỗ là đã hết nhựa.
Nụ trầm khói ngược là gì?
Là nụ trầm có lỗ rỗng ở đáy, khi đốt khói nặng chảy xuống qua lỗ, dùng kèm các thác khói trang trí. Khói chảy được là do cấu tạo nụ và luồng khí, không phải dấu hiệu trầm tốt hay xấu; chất lượng vẫn nằm ở bột trầm bên trong.
