Gốm men lam (gốm hoa lam) là gốm được vẽ hoạ tiết bằng ôxit cobalt lên xương gốm, rồi phủ lớp men trong và nung ở nhiệt độ cao, nên nét vẽ màu xanh lam nằm dưới lớp men. Để phân biệt đồ cổ với đồ giả cổ, người chơi lật đáy xem chân đế và xương gốm, soi màu lam và bọt khí trong men, và đọc vết mòn: mòn tự nhiên chỉ có ở chỗ tiếp xúc, mềm, ngẫu nhiên; mòn làm cũ thì đều, có vệt mài song song hoặc mặt men mờ đục toàn bộ.
Không có quy tắc nào áp dụng cho mọi dòng gốm, vì gốm men lam được làm ở nhiều nơi qua nhiều thế kỷ, từ Trung Hoa đến Việt Nam, Nhật Bản. Đồ làm giả ngày nay cũng tinh vi, có lò chuyên phỏng theo từng triều đại. Bài này giúp bạn tránh các lỗi cơ bản và biết đặt câu hỏi, không biến bạn thành chuyên gia giám định sau một lần đọc.
Men lam là gì và vài dòng gốm quen thuộc
Kỹ thuật vẽ lam dưới men phát triển mạnh ở Cảnh Đức Trấn (Trung Quốc) từ thời Nguyên (thế kỷ 14) và rất thịnh thời Minh, Thanh. Cobalt khi nung trong môi trường khử ở nhiệt độ cao (khoảng 1.200–1.300 độ C) cho màu xanh lam bền, không phai vì được lớp men bảo vệ. Chất lượng và nguồn cobalt mỗi thời kỳ khác nhau, nên màu lam cũng khác: có thời màu đậm, có đốm sẫm do cobalt đọng; có thời màu tươi, đều, nhạt hơn.
Ở Việt Nam, gốm hoa lam phát triển từ khoảng thế kỷ 14–15. Dòng nổi tiếng nhất là gốm Chu Đậu (Hải Phòng, trước thuộc Hải Dương), được biết đến nhiều qua các con tàu đắm chở gốm xuất khẩu tìm thấy ngoài khơi miền Trung. Gốm hoa lam Việt thường có nét vẽ phóng khoáng, men hơi ngả xanh hoặc ngà, chân đế thường quét một lớp son nâu, khác với nhiều dòng gốm Trung Hoa để mộc.
Bát Tràng (Hà Nội) là làng gốm lâu đời vẫn sản xuất đến nay, có cả đồ hoa lam mới làm theo lối cổ. Gốm mới làm theo phong cách cổ là sản phẩm hợp pháp và đẹp; nó chỉ thành đồ giả khi bị làm cũ và bán như đồ cổ.
Phân biệt sứ, sành và đất nung
Trước khi bàn thật giả, cần biết món đồ thuộc nhóm nào. Ba nhóm khác nhau ở loại đất và nhiệt độ nung:
| Tiêu chí | Đất nung | Sành (gốm đá) | Sứ |
|---|---|---|---|
| Nhiệt độ nung | Thấp, thường dưới khoảng 1.000 độ C | Cao, khoảng 1.100–1.250 độ C | Rất cao, khoảng 1.250–1.400 độ C |
| Xương gốm | Xốp, thô, màu đỏ, nâu, cam | Đặc chắc, màu xám, nâu, ngà | Trắng, mịn, đặc, thớ như đường cát mịn |
| Thấm nước | Thấm mạnh nếu không phủ men | Gần như không thấm | Không thấm |
| Soi đèn | Không thấu quang | Không thấu quang | Phần mỏng thấu quang, thấy bóng ngón tay |
| Gõ nhẹ | Tiếng đục | Tiếng chắc, hơi trầm | Tiếng trong, ngân |
Gốm hoa lam Việt Nam cổ phần nhiều có xương gốm ở giữa sành và sứ, màu ngà xám, chưa trắng tinh như sứ Cảnh Đức Trấn. Vì vậy dùng tiêu chí "phải trắng, phải thấu quang" để loại đồ gốm Việt cổ là sai. Ngược lại, đồ gọi là "gốm Chu Đậu cổ" mà xương trắng tinh, mỏng, thấu quang như sứ hiện đại thì đáng xem lại.
Lật đáy: chân đế và xương gốm nói gì
Chân đế là chỗ ít bị làm giả kỹ nhất. Phần vành chân đế thường để mộc, không phủ men, nên lộ thẳng xương gốm. Nhìn màu, độ mịn và cách xương gốm chuyển tiếp sang lớp men. Đồ cổ có xương gốm ôxi hoá theo thời gian, bề mặt mộc ngả màu tự nhiên, sờ trơn mịn ở chỗ hay chạm.
Vệt ôxi hoá màu cam. Ở chỗ xương gốm tiếp xúc lửa và không khí, sắt trong đất ôxi hoá tạo các vệt cam nâu, giới chơi hay gọi là "hoả thạch hồng". Đồ giả hay quét màu nâu đỏ hoặc nước trà để bắt chước; màu quét thường nổi trên bề mặt, đậm đều, lau cồn có thể bay màu.
Vết mòn chân đế. Món đồ được dùng, được kê nhiều năm sẽ mòn ở đúng phần vành tiếp xúc mặt bàn, mòn tròn cạnh, có vết xước ngắn theo nhiều hướng. Đồ mài giả thường có vết xước song song cùng một hướng, mòn đều cả những chỗ không thể chạm đất.
Cách gọt và vết dao. Mỗi lò, mỗi thời kỳ có kiểu gọt chân đế riêng: vát trong, vát ngoài, đáy lõm, có vết xoáy bàn xoay. Người sưu tầm học từ mẫu thật ở bảo tàng và sách chuyên khảo, không học từ ảnh trên mạng.
Dấu kê nung. Đồ nung chồng có vòng tròn không men ở lòng bát (ve lòng) hoặc vết con kê. Đồ giả chép lại các dấu này, nhưng thường gọn gàng, đều tăm tắp hơn đồ thật.
Dấu hiệu đồ giả cổ làm cũ
Người làm giả không chỉ chép hoạ tiết mà còn "già hoá" món đồ để có vẻ đã qua hàng trăm năm. Các cách hay dùng và dấu hiệu nhận ra:
- Ngâm axit hoặc kiềm: làm mặt men mất độ bóng, mờ đục đều khắp, có khi hiện ánh cầu vồng. Men cổ thật bị mờ do thời gian thường không đều: chỗ lộ ra không khí, chỗ chạm tay khác nhau, trong lòng bát vẫn còn bóng.
- Chôn đất, trát bùn: đất bám được dán bằng keo hoặc nhào với hoá chất. Rửa thử bằng nước ấm và bàn chải mềm, đất giả có thể bong thành mảng, để lộ men mới sáng bóng bên dưới. Đất thật bám trong vết rạn men và rất khó làm sạch hoàn toàn.
- Mài nhám, đánh giấy ráp: làm mòn miệng, chân, gờ nổi. Soi kính lúp thấy vết xước thẳng, song song, mòn cả những chỗ khuất.
- Tạo rạn men giả: sốc nhiệt để men rạn rồi ngâm màu cho rạn sẫm. Rạn giả đều, màu trong rạn giống nhau, trong khi rạn thật có nhiều lớp, sâu nông khác nhau.
- Màu lam quá phẳng hoặc đốm quá đều: cobalt hoá chất hiện đại cho màu xanh phẳng, đều. Một số đồ giả cố tình chấm đốm sẫm để giả cobalt đọng, nhưng các đốm nằm trên bề mặt nét vẽ, không chìm sâu và loang tự nhiên.
- Bọt khí trong men: men cổ dưới kính lúp thường có bọt khí nhiều cỡ, phân bố không đều; men mới thường có bọt khí nhỏ, đều, dày đặc.
Hiệu đề dưới đáy không đủ để tin
Nhiều người thấy dưới đáy có dòng chữ Hán kiểu "Đại Minh … niên chế" là tin món đồ thuộc triều đại đó. Thực tế, hiệu đề là thứ dễ chép nhất. Chính các lò thời trước cũng thường ghi niên hiệu của triều đại sớm hơn để tỏ lòng tôn kính hoặc tăng giá trị; ví dụ nhiều đồ thời Thanh mang hiệu đề thời Minh. Đồ hiện đại phỏng cổ lại càng chép hiệu đề đầy đủ.
Hiệu đề chỉ có giá trị khi khớp với tất cả các dấu hiệu khác: kiểu chữ và cách viết đặc trưng thời kỳ, màu lam của chữ giống màu lam trên thân, xương gốm, kiểu gọt chân đế, phong cách hoạ tiết, dáng đồ. Một món có hiệu đề "đẹp" nhưng xương gốm, màu lam, vết mòn đều không khớp thì hiệu đề càng chứng minh nó là đồ chép.
Đồ cổ thật giá trị cao luôn cần ý kiến của người giám định có chuyên môn, đối chiếu với hiện vật đã được xác thực. Ngoài ra, việc mua bán, mang cổ vật ra nước ngoài chịu sự quản lý của pháp luật về di sản văn hoá; với món đồ nghi là cổ vật, hãy tìm hiểu quy định hiện hành trước khi giao dịch.
Xem một món gốm men lam theo trình tự
Khi được cầm một món đồ, người chơi có kinh nghiệm thường đi theo trình tự cố định để không bị cảm xúc dẫn dắt bởi hoạ tiết đẹp hay câu chuyện người bán kể:
- Nhìn dáng tổng thể: tỷ lệ miệng, thân, chân có hợp với dòng gốm và thời kỳ được giới thiệu không. Đồ chép thường hơi lệch tỷ lệ, quá nặng hoặc quá nhẹ so với kích thước.
- Lật đáy xem chân đế: màu xương gốm, độ mịn, vệt ôxi hoá, kiểu gọt, vết mòn. Đây là bước quan trọng nhất và là nơi đồ giả lộ nhiều nhất.
- Soi màu lam bằng kính lúp: màu chìm dưới men hay nổi lên, có loang và đọng tự nhiên không, nét vẽ trôi chảy hay ngập ngừng tô lại.
- Soi men: bọt khí, độ bóng ở các vùng khác nhau, vết rạn, vết mòn ở miệng và gờ nổi.
- Đọc hiệu đề sau cùng: chỉ để đối chiếu với các kết luận ở trên, không dùng làm điểm bắt đầu.
- Ghi chép và chụp ảnh: chụp chân đế, hoạ tiết, hiệu đề dưới ánh sáng ban ngày, để hỏi ý kiến người có chuyên môn trước khi quyết định.
Nếu sau trình tự này có một điểm không khớp, hãy dừng lại. Với đồ cổ, một điểm nghi ngờ chưa được giải thích là đủ lý do để không mua, nhất là khi người bán thúc giục quyết định nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Gốm men lam và gốm men xanh khác nhau thế nào?
Gốm men lam vẽ hoạ tiết màu xanh cobalt dưới lớp men trong. Gốm men xanh như men ngọc (celadon) là toàn bộ lớp men có màu xanh do sắt, không phải nét vẽ. Hai dòng có kỹ thuật, lịch sử và cách thẩm định khác nhau.
Gốm Bát Tràng hoa lam mới có phải đồ giả không?
Không. Gốm Bát Tràng làm mới theo phong cách cổ là sản phẩm thủ công thật, đẹp và hợp pháp. Nó chỉ thành đồ giả cổ khi bị làm cũ và bán như đồ hàng trăm năm tuổi. Mua đồ mới thì trả giá đồ mới là hoàn toàn bình thường.
Soi đèn thấy ánh sáng xuyên qua có phải sứ cổ không?
Thấu quang cho biết đây là sứ có xương mỏng, không cho biết tuổi. Sứ hiện đại thấu quang rất tốt. Ngược lại, nhiều gốm hoa lam cổ của Việt Nam là sành sứ, xương dày, không thấu quang. Phép thử này chỉ giúp phân loại chất liệu.
Có nên rửa đồ gốm cổ mới mua không?
Có thể rửa nhẹ bằng nước ấm và bàn chải mềm, không dùng hoá chất tẩy mạnh, axit hay máy rửa. Với đồ có men bong, vết sửa hoặc lớp son cổ, nên hỏi người có chuyên môn trước. Rửa nhẹ cũng giúp phát hiện đất giả, keo, màu quét.
Đồ gốm có vết nứt, vết sửa thì giá trị ra sao?
Vết nứt, sứt mẻ, vết hàn gắn làm giảm giá trị đáng kể so với đồ nguyên vẹn, trừ khi món đồ rất hiếm. Soi đèn UV có thể thấy vùng sửa bằng keo, sơn vì chúng phát sáng khác với men gốc. Hỏi người bán đồ có sửa chữa không và ghi vào giấy mua bán.
Đồ vớt từ tàu đắm có đặc điểm gì?
Đồ nằm lâu dưới biển thường có vết sinh vật biển bám, men bị muối ăn mòn mờ đi ở một số chỗ, hoạ tiết có thể nhạt. Đồ giả "hàng tàu đắm" hay gắn vỏ hàu, vỏ sò bằng keo. Ngoài ra, cổ vật từ tàu đắm thuộc diện quản lý của nhà nước, giao dịch cần tìm hiểu kỹ quy định.
