Công thức an toàn cho phần lớn trang sức là nước ấm (không nóng) pha vài giọt nước rửa chén trung tính, ngâm 10–15 phút, chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm, xả nước sạch rồi lau khô bằng khăn sợi mịn. Cách này dùng được cho vàng, vàng trắng, bạc, kim cương và các đá cứng như ruby, sapphire. Riêng ngọc trai, đá mềm, đá xốp, đá đã xử lý ngấm dầu hay nhựa thì không ngâm, chỉ lau bằng khăn ẩm.
Sai lầm hay gặp nhất là dùng một cách cho mọi món: kem đánh răng cho nhẫn vàng trắng, nước chanh cho ngọc trai, máy siêu âm cho nhẫn emerald. Mỗi chất liệu có điểm yếu riêng. Bài dưới đi theo từng nhóm, kèm danh sách những thứ không nên làm và thói quen tháo trang sức giúp đỡ phải vệ sinh nhiều.
Bảng tra nhanh theo chất liệu
Dùng bảng này trước khi động vào món đồ. Khi một món có nhiều chất liệu (nhẫn vàng gắn ngọc trai), luôn theo chất liệu yếu nhất:
| Chất liệu | Ngâm xà phòng ấm | Máy siêu âm | Cần tránh |
|---|---|---|---|
| Vàng ta, vàng tây | Được | Thường được nếu không gắn đá yếu | Clo hồ bơi, thuốc tẩy, kem đánh răng |
| Vàng trắng (xi rhodium) | Được | Được, nhưng không lạm dụng | Chất mài mòn làm mòn lớp xi |
| Bạc 925 | Được | Được với bạc trơn | Lưu huỳnh, cao su, khí ẩm, mỹ phẩm |
| Bạc xi, đồ mạ | Rửa nhanh | Không nên | Chà mạnh, kem đánh bóng, nước tẩy |
| Kim cương, ruby, sapphire | Được | Được nếu đá không nứt, không lấp đầy | Va đập vào cạnh đá |
| Emerald, opal, ngọc lam, đá nhuộm | Không ngâm lâu | Không | Nhiệt, hơi nước, dung môi |
| Ngọc trai, hổ phách, san hô | Không ngâm | Không | Axit, nước hoa, cồn, nước nóng |
| Cẩm thạch loại A | Được | Hạn chế | Va đập, nhiệt đột ngột |
| Cẩm thạch loại B, C | Rửa nhanh | Không | Hoá chất, nhiệt, dung môi |
Nếu không biết món đồ của mình là chất liệu gì, hãy coi nó là loại yếu nhất trong bảng: chỉ lau khăn ẩm và lau khô. Cách này chậm sạch nhưng không làm hỏng gì.
Vệ sinh vàng và vàng trắng
Vàng không gỉ, nhưng bụi, da chết, kem dưỡng bám vào chấu và mặt trong nhẫn làm món đồ xỉn đi. Các bước:
- Pha nước: một bát nước ấm khoảng 40 độ C (ấm tay), thêm 2–3 giọt nước rửa chén không chứa chất tẩy mạnh.
- Ngâm 15–20 phút để chất bẩn mềm ra. Với nhẫn đeo hằng ngày lâu không rửa, có thể ngâm lâu hơn.
- Chải nhẹ bằng bàn chải lông thật mềm (bàn chải trẻ em), chú ý mặt trong vòng nhẫn, khe chấu và mặt dưới viên đá, nơi bụi bẩn tụ nhiều nhất.
- Xả nước sạch trong bát, không xả trực tiếp trên bồn rửa không đậy lỗ thoát, vì món đồ nhỏ rất dễ trôi mất.
- Lau khô bằng khăn sợi mịn hoặc khăn chuyên dụng, không dùng khăn giấy vì sợi giấy có thể làm xước mặt vàng bóng.
Vàng trắng thực chất là hợp kim vàng có màu hơi ngà, được xi một lớp rhodium mỏng cho trắng sáng. Lớp xi này mòn dần sau một đến vài năm tuỳ tần suất đeo, lộ màu vàng nhạt bên dưới. Đó không phải vàng giả mà là dấu hiệu cần xi lại ở tiệm vàng. Đừng cố chà bằng kem đánh răng hay bột nở để làm trắng, chỉ làm lớp xi mòn nhanh hơn.
Bạc 925 và bạc xi: những điểm cần nhớ khi vệ sinh
Vì sao bạc bị đen. Bạc phản ứng với các hợp chất lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, cao su, một số thực phẩm (trứng, hành), tạo lớp bạc sunfua màu vàng rồi xám đen. Bạc để trong phòng ẩm, cạnh dây thun, hộp có lót nỉ cao su sẽ đen nhanh hơn. Hiện tượng này là của bạc thật, không phải dấu hiệu bạc giả.
Cách nhẹ nhàng nhất: khăn đánh bạc. Khăn đánh bóng chuyên dụng có tẩm chất làm sáng, chà nhẹ là sạch lớp xỉn mỏng. Đây là cách nên dùng thường xuyên, ít hao bạc nhất.
Bạc đen nhiều: phương pháp giấy bạc nhôm. Lót giấy bạc nhôm dưới đáy bát chịu nhiệt, cho bạc lên trên sao cho chạm giấy nhôm, rắc khoảng một thìa canh baking soda và một thìa muối, đổ nước nóng ngập. Phản ứng điện hoá chuyển lưu huỳnh từ bạc sang nhôm, vài phút là bạc sáng lại. Sau đó rửa sạch, lau khô. Không dùng cách này với đồ bạc có gắn đá mềm, ngọc trai, hoặc bạc được cố ý làm đen ở các rãnh hoa văn vì lớp đen trang trí sẽ mất.
Bột nở và kem đánh răng. Bột baking soda trộn nước thành hỗn hợp sệt có thể chà bạc, nhưng đây là chất mài mòn nhẹ, chà nhiều lần sẽ làm mất độ bóng và chi tiết nhỏ. Kem đánh răng còn thô hơn, không nên dùng với đồ bạc đẹp.
Bạc xi và đồ mạ. Đồ bạc xi là kim loại khác (đồng, hợp kim) phủ lớp bạc mỏng. Chà mạnh hoặc dùng kem đánh bóng sẽ lộ kim loại nền màu vàng đồng. Chỉ lau bằng khăn mềm, rửa nhanh nước xà phòng, lau khô ngay.
Kim cương, đá màu, ngọc trai và cẩm thạch
Kim cương cứng nhất trong các khoáng vật nhưng lại hút dầu mỡ, nên chỉ một lớp kem dưỡng mỏng ở mặt dưới cũng làm viên đá mờ hẳn đi. Ngâm nước xà phòng ấm và chải mặt dưới viên đá qua khe chấu là cách hiệu quả nhất. Kim cương vẫn có thể mẻ khi va mạnh vào cạnh, và kim cương đã được lấp đầy vết nứt thì không đưa vào máy siêu âm, không hơ nóng.
Ruby, sapphire chịu được cách rửa như kim cương nếu không phải loại bơm thuỷ tinh chì. Emerald thường đã ngấm dầu, chỉ rửa nhanh bằng nước ấm pha xà phòng, không ngâm lâu, không siêu âm, không hơi nước. Opal chứa nước trong cấu trúc, sợ nhiệt và khô đột ngột. Ngọc lam (turquoise), malachite, đá nhuộm xốp, chỉ lau khăn ẩm.
Ngọc trai, hổ phách, san hô là chất liệu hữu cơ hoặc canxi cacbonat mềm: lau bằng khăn mềm ẩm sau mỗi lần đeo, không ngâm, không dùng bất cứ dung dịch tẩy rửa nào. Cẩm thạch (jadeite) loại A tự nhiên chịu được nước xà phòng ấm, chải nhẹ; nhưng loại B (đã tẩy axit và bơm nhựa) và loại C (nhuộm màu) thì tránh hoá chất, nước nóng và máy siêu âm, vì nhựa có thể ngả vàng, màu nhuộm có thể phai.
Những thứ tuyệt đối không nên làm
Các mẹo lan truyền trên mạng dưới đây gây hỏng trang sức thật nhiều hơn là làm sạch:
- Ngâm thuốc tẩy, nước Javel, nước tẩy bồn cầu: clo và axit ăn mòn hợp kim vàng tây, làm giòn mối hàn, có thể làm gãy chấu giữ đá.
- Dùng máy siêu âm cho mọi thứ: rung siêu âm làm nứt đá có vết rạn sẵn, đẩy dầu ra khỏi emerald, làm lỏng chấu đã yếu. Chỉ dùng cho vàng, bạc trơn và đá cứng không xử lý.
- Luộc trang sức, ngâm nước sôi: sốc nhiệt làm nứt đá và men trang trí, làm bong keo của đá dán.
- Ngâm nước chanh, giấm, nước ngọt có ga: axit phá huỷ ngọc trai, san hô, ngọc lam, làm mờ đá vôi như malachite và làm hỏng đá bơm thuỷ tinh.
- Chà bằng giấy ráp, cước nồi, bàn chải cứng: để lại vết xước vĩnh viễn trên vàng, bạc và đá mềm.
- Dùng cồn, axeton cho đồ có keo: nhiều đá nhỏ, hạt trang trí, mặt dây được gắn bằng keo; dung môi làm bong keo.
Thói quen tháo trang sức và cách cất
Tháo khi tắm. Xà phòng, dầu gội để lại lớp màng mờ trên đá và vàng; nước nóng và xà phòng làm ngọc trai, đá mềm xuống bóng nhanh hơn.
Tháo khi đi biển, bơi hồ. Clo trong hồ bơi có thể ăn mòn hợp kim vàng tây, nhất là vàng tuổi thấp; cát biển là chất mài mòn, nước muối đọng trong khe chấu. Nước lạnh còn làm ngón tay co lại, nhẫn dễ tuột mất.
Tháo khi làm việc tay chân. Rửa bát, làm vườn, tập tạ, dọn nhà là lúc chấu dễ bị cong, đá bị va. Một cú va đúng góc có thể làm mẻ cả kim cương.
Đeo sau khi dùng mỹ phẩm. Kem dưỡng, nước hoa, keo xịt tóc để khô hẳn rồi mới đeo trang sức, nhất là ngọc trai, hổ phách, đá xốp.
Cất riêng từng món. Kim cương và đá cứng làm xước vàng, bạc và đá mềm hơn. Dùng hộp có ngăn riêng hoặc túi vải nhỏ cho từng món, dây chuyền cài khoá để không rối.
Chống đen cho bạc. Cất bạc trong túi zip kín, có thể kèm miếng chống xỉn hoặc gói hút ẩm; tránh hộp lót cao su, tránh để chung với dây thun.
Kiểm tra chấu định kỳ. Vài tháng một lần, lắc nhẹ món đồ cạnh tai: nghe tiếng lạch cạch là đá đã lỏng. Mang ra tiệm kiểm tra chấu trước khi mất đá.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên vệ sinh trang sức một lần?
Với nhẫn và dây chuyền đeo hằng ngày, vệ sinh nhẹ bằng nước xà phòng ấm khoảng hai tuần đến một tháng một lần là đủ. Ngọc trai và đá mềm thì lau bằng khăn ẩm sau mỗi lần đeo. Mỗi năm nên mang đồ đá quý ra tiệm kiểm tra chấu và làm sạch chuyên sâu.
Có nên mua máy rửa siêu âm mini để dùng ở nhà không?
Máy hữu ích nếu bạn có nhiều đồ vàng, bạc trơn và kim cương không xử lý. Nhưng phải nhớ danh sách những thứ không được cho vào máy: ngọc trai, emerald, opal, đá nhuộm, đá bơm thuỷ tinh, cẩm thạch loại B C, đồ có keo. Nếu không chắc, rửa tay vẫn an toàn hơn.
Nhẫn vàng bị trầy xước có làm mất đi được không?
Vết xước nhẹ có thể được tiệm vàng đánh bóng lại. Mỗi lần đánh bóng là một lần mất đi một lớp kim loại rất mỏng, nên không nên làm quá thường xuyên. Vàng trắng sau khi đánh bóng thường cần xi rhodium lại.
Bạc đeo bị đen nhanh có phải bạc giả không?
Không hẳn. Bạc thật chuyển màu nhanh hay chậm phụ thuộc mồ hôi, độ ẩm, mỹ phẩm và môi trường. Ngược lại, đồ không bao giờ đổi màu có thể là bạc xi rhodium hoặc kim loại khác. Muốn biết chất lượng bạc, xem dấu khắc hàm lượng và hỏi kiểm định ở tiệm.
Có thể dùng nước rửa kính để lau trang sức không?
Nước rửa kính thường chứa amoniac và cồn, có thể dùng cho kim cương và vàng trơn trong lúc cần, nhưng không nên dùng thường xuyên và tuyệt đối không cho ngọc trai, đá mềm, đá nhuộm, đồ có keo. Nước xà phòng loãng vẫn là lựa chọn an toàn và đủ sạch.
Làm sao biết đá trên nhẫn của mình đã qua xử lý để tránh làm hỏng?
Xem lại hoá đơn hoặc giấy kiểm định đi kèm, mục nhận xét thường ghi tình trạng xử lý. Nếu không có giấy, coi như đá đã qua xử lý và vệ sinh theo cách nhẹ nhất: khăn ẩm, nước xà phòng nhanh, không siêu âm, không nhiệt.
