Mã não (agate) là một dạng chalcedony, tức thạch anh có tinh thể cực nhỏ, kết lớp tạo nên các dải vân đồng tâm hoặc song song. Mã não cứng khoảng 6,5–7 trên thang Mohs, cầm lâu vẫn mát, vân có lớp lang tự nhiên khi soi ngược sáng. Ba cách phân biệt nhanh tại nhà: soi vân và bọt khí bằng đèn pin, nhìn lỗ xỏ hạt, và cảm giác nhiệt độ, độ nặng.
Một điều cần biết trước: phần lớn mã não có màu rực rỡ như xanh dương, xanh lá tươi, hồng đậm, tím, đen tuyền trên thị trường là mã não thật đã được nhuộm. Đây là cách làm có từ rất lâu, vì chalcedony xốp ở cấp vi mô nên ngấm màu tốt. Nhuộm không biến mã não thành đá giả, nhưng giá trị và cách giữ khác với mã não màu tự nhiên. Đá giả thật sự là thuỷ tinh và nhựa đóng vai mã não.
Mã não tự nhiên, mã não nhuộm, thuỷ tinh và nhựa
Bảng so sánh các đặc điểm bạn có thể tự quan sát, không cần thiết bị chuyên dụng:
| Đặc điểm | Mã não màu tự nhiên | Mã não nhuộm | Thuỷ tinh | Nhựa |
|---|---|---|---|---|
| Màu | Trầm, nâu, cam, xám, trắng sữa, xanh nhạt | Rực, đậm, đồng đều bất thường | Mọi màu, thường trong và đều | Mọi màu, có khi bóng như kẹo |
| Vân | Dải đồng tâm, sắc độ chuyển tự nhiên | Vân thật nhưng dải hút màu đậm nhạt khác thường | Không có hoặc là vân xoáy đúc | Vân in hoặc xoáy, lặp lại |
| Soi đèn | Mờ đục đến bán trong, lớp lang | Như mã não, màu đọng ở vết nứt | Thường trong, có bọt khí tròn | Đục hoặc trong, có bọt khí |
| Nhiệt độ cầm tay | Mát, ấm chậm | Mát, ấm chậm | Mát, ấm nhanh hơn | Ấm ngay |
| Độ nặng | Chắc tay | Chắc tay | Gần như mã não | Nhẹ rõ rệt |
| Độ cứng | Khoảng 7, khó trầy | Khoảng 7 | Khoảng 5,5, trầy dễ hơn | Rất mềm, kim cào là xước |
Onyx đen trên thị trường gần như toàn bộ là chalcedony được nhuộm đen bằng cách ngâm dung dịch đường rồi xử lý axit cho đường hoá than trong các lớp xốp; ý tưởng ngâm mã não trong mật ong rồi nung để làm sẫm màu đã được các tác giả thời cổ đại nhắc tới. Carnelian đỏ cam có loại tự nhiên, nhưng rất nhiều viên là chalcedony nung hoặc nhuộm cho màu đậm hơn. Ngành đá quý chấp nhận các cách này nhưng người bán nên khai.
Kiểm mã não tại nhà theo từng bước
Chuẩn bị đèn pin ánh trắng (đèn điện thoại cũng được), kính lúp 10x, bông gòn, cồn hoặc nước rửa móng axeton, một mảnh kính vụn nếu muốn thử độ cứng trên đá thô.
- Soi ngược sáng: đặt đèn sát sau hạt hoặc lát đá. Mã não cho thấy các lớp vân chồng nhau, có độ trong khác nhau giữa các lớp. Thuỷ tinh thường trong đều hoặc đục đều, có bọt khí tròn nhỏ.
- Soi lỗ xỏ hạt bằng kính lúp: hạt mã não được khoan, lỗ thẳng, mép có thể sứt nhỏ, thành lỗ hơi mờ. Hạt thuỷ tinh đúc thường có lỗ mép tròn trơn; hạt nhựa có thể thấy đường nối khuôn chạy quanh hạt.
- Tìm dấu hiệu nhuộm: màu đậm dồn vào vết nứt, các dải vân hút màu không đều theo kiểu mạnh yếu bất thường. Lau một hạt khuất bằng bông thấm axeton; bông ngả màu là dấu hiệu nhuộm (axeton có thể làm hạt mất chút bóng, nên chỉ thử một hạt).
- Cảm nhận nhiệt độ: áp hạt vào má hoặc mu bàn tay. Mã não mát và giữ mát lâu; nhựa ấm ngay; thuỷ tinh mát nhưng ấm nhanh hơn.
- Kiểm độ cứng trên đá thô hoặc chỗ không quan trọng: mã não khoảng 7 có thể vạch xước mảnh kính thường; dao thép thông dụng khó làm xước mã não. Không thử cào trên mặt hạt đẹp, vì cạnh đá có thể sứt.
- Nghe tiếng chạm: thả nhẹ hai hạt vào nhau. Mã não cho tiếng lanh canh trong, chắc; nhựa cho tiếng lụp bụp nhỏ, nhẹ.
Vì sao gần như mọi mã não màu rực đều đã nhuộm
Màu tự nhiên của mã não thường trầm. Mã não hình thành khi dung dịch giàu silica lắng đọng từng lớp trong hốc đá núi lửa. Màu tự nhiên do tạp chất sắt, mangan và các khoáng chất khác, thường là nâu, cam, đỏ gạch, xám, trắng sữa, xanh lam rất nhạt. Màu xanh dương đậm, xanh lá cây neon, tím rực, hồng phấn đều không phải màu tự nhiên phổ biến của mã não.
Chalcedony xốp ở cấp vi mô. Các lớp của mã não có độ xốp khác nhau, nên ngấm thuốc nhuộm khác nhau. Đây là lý do mã não nhuộm vẫn có vân rõ, thậm chí vân nổi bật hơn, và lý do màu nhuộm thường đậm nhạt xen kẽ theo dải.
Nhuộm là kỹ thuật lâu đời. Các xưởng chế tác ở châu Âu từ thế kỷ 19 đã nhuộm mã não quy mô lớn. Kỹ thuật dùng muối kim loại, đường và axit, nhiệt để cố định màu khá bền. Mã não nhuộm tốt có thể giữ màu nhiều năm nếu không phơi nắng gắt và không gặp hoá chất.
Không phải mọi mã não nhạt là tự nhiên. Có loại được tẩy màu rồi nhuộm lại cho đều. Người bán đàng hoàng sẽ nói rõ "mã não nhuộm" hoặc "màu tự nhiên". Khi không ai biết chắc, hãy giả định một viên mã não màu quá đẹp là đã qua nhuộm.
Những tên gọi dễ gây nhầm
Ở Việt Nam, chữ "mã não" đôi khi bị dùng lỏng lẻo cho nhiều loại đá màu khác nhau, thậm chí cho hạt thuỷ tinh. Ngược lại, nhiều tên nước ngoài thật ra là các biến thể của mã não hoặc chalcedony. Onyx theo nghĩa khoáng vật học là chalcedony có dải song song đen trắng, nhưng thương mại thường chỉ mã não nhuộm đen. Sardonyx có dải nâu đỏ xen trắng. Carnelian là chalcedony đỏ cam đến nâu đỏ.
Mã não rêu (moss agate) không có dải vân mà có các đám khoáng màu xanh lục, đen giống rêu hoặc cành cây bên trong nền trong mờ. Mã não lửa (fire agate) có lớp mỏng tạo hiệu ứng ánh cầu vồng khi xoay dưới ánh sáng. Mã não dzi và các loại "mã não mắt" thường là mã não được vẽ hoặc khắc hoạ tiết rồi nung, có cả loại cổ và loại làm mới rất nhiều.
Có những thứ không phải mã não dù tên gọi gần: "onyx Mexico", "onyx xanh lá" dùng trong đồ trang trí thường là đá vôi dạng dải (calcite, aragonite), mềm hơn nhiều, cứng chỉ khoảng 3, dao thép làm xước được, và sủi bọt khi nhỏ axit. Mua vật phẩm bằng "onyx" để đeo lâu dài, hãy hỏi đó là chalcedony hay đá vôi.
Đeo và giữ vòng mã não
Mã não khá bền, cứng hơn phần lớn đá đeo tay phổ biến, nhưng vẫn có vài điểm cần giữ, nhất là với mã não nhuộm:
- Tránh sốc nhiệt: không để vòng từ nơi rất lạnh ra nước nóng hoặc hơ trên lửa; chênh lệch nhiệt đột ngột có thể gây rạn.
- Tránh nắng gắt lâu ngày với mã não nhuộm: màu có thể nhạt dần, nhất là màu xanh và tím.
- Vệ sinh nhẹ: rửa nhanh bằng nước ấm pha xà phòng trung tính, lau khô. Không ngâm lâu vòng xâu dây thun, vì dây mau giãn và mục.
- Tránh hoá chất: nước hoa, chất tẩy, dung môi có thể ảnh hưởng đến màu nhuộm và làm dây xâu nhanh hỏng.
- Thay dây định kỳ: dây thun co giãn thường cần thay sau một đến hai năm đeo; dây bắt đầu khô, mất đàn hồi là dấu hiệu nên thay trước khi đứt.
- Cất riêng: mã não cứng có thể làm xước ngọc trai, hổ phách, đồ bạc; ngược lại kim cương, sapphire làm xước được mã não.
Mã não cũng là chất liệu tốt để mài lát mỏng, làm mặt dây chuyền, chặn giấy, đế ly. Lát mã não mài mỏng soi ngược sáng là cách đẹp và dễ nhất để thấy cấu trúc vân lớp của nó.
Mã não thô, lát cắt và hốc tinh thể: kiểm khác gì hạt vòng
Ngoài vòng hạt, mã não còn được bán dạng khối thô, lát cắt mỏng làm đồ trang trí, đế ly, và hốc tinh thể (geode) bổ đôi có lòng là thạch anh. Với các dạng này, cách kiểm dễ hơn vì nhìn được mặt cắt thật. Mã não tự nhiên hình thành trong hốc đá núi lửa nên lớp ngoài cùng thường là vỏ thô sần màu nâu xám; các dải vân bám theo hình dạng hốc, đồng tâm từ ngoài vào trong, đôi khi ở giữa là khoảng rỗng lấp lánh tinh thể thạch anh nhỏ.
Lát mã não màu xanh dương, hồng, tím rực bày bán ở chợ đồ trang trí gần như đều đã nhuộm. Dấu hiệu là màu đậm nhất ở các dải xốp, đặc biệt dọc theo mép lát và quanh lỗ khoan treo, trong khi phần tinh thể thạch anh ở lõi gần như không ăn màu hoặc ăn màu nhạt. Một số hốc thạch anh còn được phủ màu, phủ ánh kim loại ở lòng hốc để có hiệu ứng óng ánh; lớp phủ này nhìn kỹ sẽ thấy đồng đều bất thường và có thể bong ở chỗ va chạm.
Khi mua lát mã não làm đế ly, nên chọn lát đủ dày và mép đã mài nhẵn, vì mép mỏng sắc dễ sứt. Rửa bằng nước ấm, tránh ngâm lâu với lát nhuộm, và không đặt cốc quá nóng lên lát mã não mỏng để tránh rạn do sốc nhiệt.
Câu hỏi thường gặp
Mã não nhuộm có phải đá giả không?
Không. Mã não nhuộm vẫn là chalcedony tự nhiên, chỉ được nhuộm thêm màu. Giá trị thấp hơn mã não màu tự nhiên đẹp và cần tránh hoá chất, nắng gắt. Đá giả theo nghĩa thật là thuỷ tinh hay nhựa bán dưới tên mã não.
Hạt mã não có bọt khí bên trong là thật hay giả?
Bọt khí tròn rõ ràng thường là dấu hiệu của thuỷ tinh hoặc nhựa đúc. Mã não có thể có hốc nhỏ chứa tinh thể thạch anh, hoặc các vệt mây, chấm tạp chất, nhưng hiếm khi có bọt khí tròn trơn như hạt thuỷ tinh.
Mã não có đổi màu khi đeo lâu không?
Mã não màu tự nhiên rất ổn định. Mã não nhuộm có thể phai nhẹ sau thời gian dài phơi nắng hoặc tiếp xúc hoá chất. Một số mã não nâu có thể sậm hơn nếu thường xuyên dính dầu, mồ hôi, nhưng lau sạch là trở lại.
Thử mã não bằng bật lửa có được không?
Không nên. Hơ lửa không cho kết luận rõ ràng mà có thể làm rạn, cháy xém đá và làm hỏng dây xâu. Nhựa sẽ chảy hoặc bốc mùi, nhưng có nhiều cách an toàn hơn để nhận ra nhựa, như cảm giác nhẹ, ấm và soi lỗ xỏ.
Mã não và thạch anh khác nhau thế nào?
Cả hai đều là silica. Thạch anh tinh thể như thạch anh trắng, thạch anh tím có tinh thể lớn, trong, thường mài giác cạnh. Mã não là chalcedony gồm vô số tinh thể cực nhỏ, mờ hơn, có vân dải, hay mài tròn bóng hoặc làm hạt.
Mua vòng mã não nên hỏi gì người bán?
Hỏi màu tự nhiên hay nhuộm, đá có nung không, hạt là mã não hay chỉ "đá màu" chung chung, dây xâu loại gì. Nếu bán kèm giấy kiểm định, xem phần nhận xét về xử lý. Đề nghị ghi các thông tin này lên hoá đơn để đổi trả nếu cần.
