Cá betta (cá lia thia, cá xiêm) khoẻ nhất khi được nuôi trong bể từ 5 lít trở lên, tốt nhất 10–20 lít, nước sạch đã khử clo, nhiệt độ ổn định khoảng 24–28°C, cho ăn 1–2 lần mỗi ngày lượng vừa hết trong vài phút và nhịn một ngày mỗi tuần. Con đực phải nuôi riêng, vì hai con đực thả chung sẽ đánh nhau đến rách vây, có khi chết.
Hình ảnh cá betta sống trong cốc nhựa ở cửa hàng khiến nhiều người nghĩ nó sống được ở bất cứ đâu. Đúng là betta chịu đựng giỏi nhờ thở được không khí trên mặt nước, nhưng chịu đựng không có nghĩa là khoẻ. Nuôi đúng cách, cá lên màu rực, vây xoè đẹp, sống được ba năm hoặc lâu hơn thay vì vài tháng. Dưới đây là cách chuẩn bị bể, thay nước, cho ăn và nhận biết khi cá có vấn đề.
Hiểu đặc tính của cá betta
Betta có nguồn gốc ở ruộng lúa, ao nông, mương nước chảy chậm vùng Đông Nam Á lục địa, quanh Thái Lan, Campuchia và lưu vực sông Mê Kông; người miền Tây quen gọi dạng hoang dã là lia thia đồng. Môi trường này nước ấm, nhiều cây, mực nước có lúc thấp và nghèo oxy. Để sống sót, betta có cơ quan mê lộ giúp hớp không khí trực tiếp từ mặt nước. Đây là lý do cá thường ngoi lên đớp khí, và vì sao bể betta phải để chừa khoảng trống giữa mặt nước và nắp, không đổ nước đầy tràn sát nắp kín.
Cá đực có tính lãnh thổ rất mạnh. Thấy cá đực khác, thậm chí thấy bóng mình trong gương, nó xoè vây, phùng mang để doạ, gọi là "căng". Cho cá căng vài phút mỗi ngày bằng gương giúp cá vận động, nhưng để căng liên tục khiến cá mệt, stress. Hai bể betta đực đặt sát nhau nên che bằng tấm bìa ở giữa.
Cá đực khoẻ thường thổi tổ bọt ở mặt nước, một mảng bong bóng nhỏ dính vào nhau, thường ở góc bể hoặc dưới lá nổi. Đây là bản năng chuẩn bị sinh sản, có thể xuất hiện cả khi không có cá cái, và là dấu hiệu cá đang thoải mái. Không thấy tổ bọt cũng không có nghĩa là cá bệnh.
Betta bày bán thường đã khoảng vài tháng đến một năm tuổi khi đến tay bạn. Tuổi thọ phổ biến khoảng 2–5 năm tuỳ dòng và cách chăm. Cá cái nhỏ hơn, vây ngắn hơn, có thể nuôi chung nhóm vài con trong bể rộng nhiều cây, nhưng vẫn có cắn nhau nên người mới chưa nên thử.
Bể bao nhiêu lít, có cần lọc và sưởi không
Có hai cách nuôi phổ biến. Bể nhỏ không lọc rẻ, gọn nhưng đòi hỏi bạn thay nước chăm. Bể có lọc nhẹ và sưởi tốn hơn một chút nhưng nước ổn định, cá ít bệnh.
| Tiêu chí | Bể nhỏ 3–5 lít không lọc | Bể 10–20 lít có lọc và sưởi |
|---|---|---|
| Thay nước | 2–3 lần mỗi tuần, mỗi lần 30–50% | Mỗi tuần 20–30% |
| Nhiệt độ | Dao động theo phòng, dễ lạnh ban đêm mùa đông miền Bắc | Giữ ổn định 25–27°C bằng sưởi có rơ le |
| Chất lượng nước | Amoniac tích nhanh nếu cho ăn dư | Có vi sinh trong lọc xử lý chất thải |
| Phù hợp | Người có thời gian, nuôi tạm | Nuôi lâu dài, cá dòng vây dài, vây đẹp |
| Lưu ý | Không dùng bình cầu miệng hẹp, ít mặt thoáng | Lọc dòng chảy nhẹ; dòng mạnh làm cá vây dài bị cuốn, mệt |
Betta vây dài như halfmoon, crowntail rất yếu khi bơi ngược dòng. Nếu lọc chảy mạnh, đặt miếng mút xốp chắn đầu ra hoặc chọn lọc vi sinh dạng bơm khí sục chậm. Nắp bể nên có, vì betta có thể nhảy ra ngoài, nhưng chừa khe thoáng. Đồ trang trí bằng nhựa cứng, cạnh sắc dễ làm rách vây; ưu tiên cây thật hoặc cây lụa mềm, hang gốm nhẵn.
Chuẩn bị nước và thay nước cho betta
Nước sạch quan trọng hơn bất kỳ thức ăn tăng màu nào. Quy trình thay nước cho bể nhỏ không lọc như sau:
- Chuẩn bị nước trước: để nước máy trong xô thoáng 24–48 giờ cho bay clo, hoặc dùng dung dịch khử clo theo liều ghi trên chai. Nước giếng khoan, nước mưa không rõ nguồn nên tránh.
- Cân nhiệt độ: nước mới chênh với nước bể không quá khoảng 1–2°C. Mùa đông có thể pha thêm chút nước ấm đã khử clo.
- Hút cặn đáy bằng ống hút nhỏ hoặc xi phông, lấy đi phân và thức ăn thừa.
- Rút bớt 30–50% nước cũ, không vớt cá ra nếu không cần, để tránh làm cá hoảng và trầy vây.
- Rót nước mới từ từ vào thành bể hoặc qua lòng bàn tay, không xối thẳng vào cá.
- Thay toàn bộ nước chỉ khi bể quá bẩn, cá bệnh hoặc có cá chết; khi đó vớt cá ra cốc chứa nước cũ, vệ sinh bể rồi làm quen lại như lúc mới thả.
Nhiều người nuôi betta thả thêm lá bàng khô đã rửa sạch, ngâm qua nước. Lá tiết chất tanin làm nước ngả vàng nâu nhạt, hơi chua, giống môi trường tự nhiên, được cho là giúp cá bớt stress và vây khoẻ. Một lá cỡ bàn tay cho bể vài lít, thay khi lá mục. Nước màu trà là bình thường, không phải bẩn.
Thức ăn và cách cho ăn
Betta là cá ăn thịt. Trong tự nhiên chúng ăn côn trùng, ấu trùng muỗi, giáp xác nhỏ. Thức ăn viên dành riêng cho betta có hàm lượng đạm cao là lựa chọn tiện lợi nhất, cỡ viên vừa miệng cá.
Lượng ăn. Mỗi bữa khoảng 2–4 viên nhỏ, hoặc lượng cá ăn hết trong 1–2 phút, 1–2 bữa mỗi ngày. Viên khô nở ra khi gặp nước; cho ăn quá nhiều làm cá chướng bụng, táo bón và thức ăn thừa làm bẩn nước.
Thức ăn tươi, đông lạnh. Trùn chỉ, artemia, bo bo xen kẽ vài lần mỗi tuần giúp cá lên màu và háu ăn. Trùn chỉ tươi phải xả sạch nhiều lần vì dễ mang mầm bệnh; dạng đông lạnh tiện và sạch hơn, rã đông trước khi cho ăn.
Nhịn một ngày mỗi tuần. Giúp tiêu hoá, giảm nguy cơ chướng bụng. Cá betta khoẻ chịu được vài ngày không ăn nếu bạn đi vắng ngắn ngày.
Dấu hiệu ăn quá nhiều. Bụng phình tròn bất thường, cá lười bơi, nằm đáy, phân dài lơ lửng. Cho nhịn một hai ngày rồi giảm khẩu phần.
Nhận biết cá betta khoẻ và cá đang có vấn đề
Quan sát mỗi ngày lúc cho ăn là cách phát hiện sớm. Cá khoẻ và cá yếu khác nhau khá rõ:
- Cá khoẻ: màu sắc tươi, vây xoè khi bơi, háu ăn, bơi lượn quanh bể, phản ứng khi bạn lại gần.
- Vây cụp, màu nhạt, nằm đáy lâu: thường do nước bẩn, nước lạnh hoặc stress. Kiểm tra nhiệt độ, thay nước.
- Mép vây rách tưa, đen hoặc trắng, ngắn dần: dấu hiệu thối vây, hay gặp khi nước bẩn kéo dài. Phân biệt với vây bị cắn hay rách do vật sắc, vết rách gọn và không lan.
- Mảng bông trắng như sợi bông trên thân, vây: nhiễm nấm, thường sau khi cá bị trầy.
- Đốm trắng li ti như hạt muối: bệnh đốm trắng do ký sinh trùng, lây nhanh nếu bể có nhiều cá.
- Vảy dựng như quả thông, bụng phình: dấu hiệu nặng, cơ hội hồi phục thấp.
- Bơi nghiêng, lộn ngược, nổi mặt không lặn được: vấn đề bóng hơi, có thể do ăn quá nhiều hoặc táo bón.
Với phần lớn vấn đề nhẹ, việc đầu tiên vẫn là cải thiện nước: thay nước sạch thường xuyên hơn, giữ nhiệt độ ổn định quanh 26–28°C, giảm cho ăn. Nếu bệnh không đỡ sau vài ngày hoặc lan nhanh, hỏi người có chuyên môn về cá cảnh hoặc thủy sản trước khi tự dùng thuốc, vì quá liều thuốc trị nấm, kháng sinh trong bể nhỏ dễ làm cá chết nhanh hơn.
Betta có nuôi chung với cá khác được không
Cá betta đực không bao giờ thả chung với betta đực khác. Với các loài khác, câu trả lời là "có thể, nhưng có điều kiện". Cần bể từ khoảng 40 lít trở lên, nhiều cây, và chọn bạn cùng bể hiền lành, không rỉa vây, không có màu sặc sỡ và vây dài giống betta. Những loài hay được thả chung là cá chuột cory sống tầng đáy, ốc ăn rêu, một số loài cá đàn nhỏ bơi nhanh. Tránh thả với cá bảy màu đực vây to (betta có thể tưởng là đối thủ), cá tứ vân, cá có tính rỉa vây.
Ngay cả khi chọn đúng loài, tính cách mỗi con betta một khác: có con hiền, có con đuổi cắn mọi thứ trong bể. Khi thả chung, hãy chuẩn bị sẵn phương án tách riêng nếu thấy cá bị rách vây, trốn suốt ngày.
Cá cái và cá đực chỉ nên cho gặp khi muốn cho sinh sản, và phải có kinh nghiệm: cá đực có thể cắn cá cái rất dữ, sau khi đẻ phải vớt cá cái ra, cá đực ở lại giữ tổ trứng. Với người mới, một con betta đực trong bể riêng đẹp là lựa chọn đơn giản và dễ thành công nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cá betta sống được bao lâu?
Trong điều kiện nuôi tốt, cá betta thường sống khoảng 2 đến 5 năm. Lúc mua ở cửa hàng, cá thường đã vài tháng đến một năm tuổi. Nước sạch, nhiệt độ ổn định và không cho ăn quá nhiều là ba yếu tố giúp cá sống lâu.
Vì sao cá betta cứ ngoi lên mặt nước?
Betta có cơ quan mê lộ để thở không khí, nên ngoi lên đớp khí là bình thường. Tuy vậy, nếu cá ngoi liên tục, thở gấp và không chịu lặn, có thể nước đang thiếu oxy hoặc nhiễm amoniac, bạn nên thay một phần nước và kiểm tra nhiệt độ.
Cá betta có cần sục khí không?
Không bắt buộc, vì cá lấy oxy từ không khí. Sục khí quá mạnh còn tạo dòng chảy làm cá vây dài mệt và phá tổ bọt. Nếu dùng lọc vi sinh chạy bằng khí, hãy chỉnh bọt nhỏ, chậm.
Cá betta mấy ngày không ăn thì sao?
Cá khoẻ có thể nhịn vài ngày mà không sao. Nhưng nếu cá bỏ ăn kèm vây cụp, nằm đáy hoặc đổi màu, đó là dấu hiệu nước có vấn đề hoặc cá bị bệnh. Kiểm tra nhiệt độ, thay nước và quan sát thêm các dấu hiệu khác trên thân.
Có nên để bể betta ngoài nắng không?
Không nên để nắng chiếu trực tiếp vì nước bể nhỏ nóng lên rất nhanh, dễ quá 30 độ và gây rêu. Đặt bể nơi có ánh sáng gián tiếp, hoặc dùng đèn nhỏ 6 đến 8 giờ mỗi ngày. Cá cũng cần bóng tối ban đêm để nghỉ.
Mua cá betta về có nên thả ngay vào bể không?
Nên thả nổi cả túi hoặc cốc trên mặt bể khoảng 15 phút cho cân nhiệt độ, sau đó thêm dần nước bể vào cốc vài lần, rồi dùng vợt chuyển cá sang. Nước trong cốc cửa hàng thường đã bẩn sau nhiều ngày, không đổ vào bể.
