Để nuôi cá cảnh không bị chết, người mới cần nhớ ba việc: chạy vi sinh cho bể 4–6 tuần trước khi thả nhiều cá, thay khoảng 20–30% nước mỗi tuần bằng nước đã khử clo, và cho ăn ít, chỉ lượng cá ăn hết trong 2–3 phút. Phần lớn cá chết trong tháng đầu không phải vì bệnh mà vì bể chưa có vi sinh xử lý chất thải, hoặc vì thức ăn thừa làm nước nhiễm độc.
Một bể cá ổn định là một hệ sinh thái nhỏ: cá thải ra amoniac, vi khuẩn có lợi chuyển nó thành chất ít độc hơn, cây và việc thay nước lấy đi phần còn lại. Hiểu được vòng này, bạn sẽ biết vì sao phải chờ, vì sao không rửa lọc bằng nước máy và vì sao bể nhỏ khó nuôi hơn bể lớn. Phần dưới đi từ chọn thiết bị đến chăm sóc hằng tuần.
Chọn bể và thiết bị cơ bản
Ngược với suy nghĩ thông thường, bể to dễ nuôi hơn bể nhỏ vì lượng nước nhiều giúp nhiệt độ và chất lượng nước thay đổi chậm hơn. Người mới nên bắt đầu với bể khoảng 40–60 lít.
| Thiết bị | Vì sao cần | Gợi ý chọn |
|---|---|---|
| Bể kính | Chứa nước, càng nhiều nước càng ổn định | Bể 40–60 lít, đặt trên kệ chắc chịu được tải nặng; mỗi lít nước nặng khoảng 1 kg |
| Lọc | Nơi vi khuẩn có lợi sinh sống, giữ nước trong và có oxy | Lọc thùng, lọc treo hoặc lọc vách có công suất phù hợp thể tích bể |
| Vật liệu lọc | Bông lọc giữ cặn, sứ lọc và nham thạch cho vi sinh bám | Không dùng than hoạt tính liên tục nếu đang trị bệnh |
| Đèn | Cho cây quang hợp và để ngắm cá | Bật 6–8 giờ mỗi ngày, hẹn giờ để tránh rêu |
| Sưởi có rơ le | Giữ nhiệt độ ổn định khi trời lạnh | Cần thiết ở miền Bắc mùa đông với cá nhiệt đới |
| Nhiệt kế, bộ test nước | Biết nước có vấn đề trước khi cá chết | Bộ test amoniac, nitrit, nitrat, pH dạng nhỏ giọt |
| Nền, cây thủy sinh | Nền cho vi sinh bám, cây hút bớt chất dư | Cây dễ như rêu, dương xỉ, ráy, cỏ thìa không cần ánh sáng mạnh |
Đặt bể tránh nắng chiếu trực tiếp (gây nóng và rêu xanh), tránh cạnh cửa sổ gió lùa, máy lạnh thổi thẳng, bếp nấu. Kiểm tra ổ điện cao hơn mặt nước và tạo một đoạn dây võng xuống trước ổ cắm để nước có nhỏ theo dây cũng rơi xuống sàn chứ không chảy vào ổ.
Chu trình nitơ: vì sao phải chạy vi sinh trước
Cá thải chất bài tiết, thức ăn thừa và lá cây mục phân huỷ đều tạo ra amoniac, rất độc với cá dù ở nồng độ thấp. Trong một bể đã ổn định, một nhóm vi khuẩn chuyển amoniac thành nitrit, cũng độc. Nhóm vi khuẩn thứ hai chuyển nitrit thành nitrat, ít độc hơn nhiều và được loại bỏ khi thay nước hoặc khi cây hấp thụ.
Bể mới chưa có hai nhóm vi khuẩn này. Nếu thả nhiều cá ngay, amoniac tích lại sau vài ngày, cá bơi lờ đờ, thở gấp trên mặt nước rồi chết dần. Đây là "hội chứng bể mới" mà gần như ai mới chơi cá cũng từng gặp. Chạy vi sinh là quá trình chờ vi khuẩn sinh sôi đủ lượng trong lọc và nền, thường mất 4–6 tuần.
Cách làm phổ biến là cho vào bể một nguồn amoniac nhỏ (một chút thức ăn cá mỗi ngày, hoặc dùng sản phẩm vi sinh bán sẵn để rút ngắn thời gian), bật lọc liên tục, rồi đo nước mỗi vài ngày. Lúc đầu amoniac tăng, sau đó nitrit tăng trong khi amoniac giảm, cuối cùng cả hai về 0 và chỉ còn nitrat. Lúc này bể đã sẵn sàng. Nếu không có bộ test, ít nhất chờ đủ 4 tuần và thả vài con cá khoẻ, rẻ trước, tăng số lượng dần mỗi một hai tuần.
Một mẹo rút ngắn thời gian là xin một ít vật liệu lọc đã chạy lâu từ bể khoẻ của người quen bỏ vào lọc của bạn. Vi khuẩn sẵn có sẽ nhân lên nhanh hơn rất nhiều so với bắt đầu từ con số không.
Thả cá vào bể đúng cách
Cá bị sốc nhiệt độ và hoá học nước khi chuyển từ túi sang bể là nguyên nhân chết sớm hay gặp thứ hai. Quy trình dưới mất khoảng 30–45 phút nhưng đáng làm.
- Tắt đèn bể để cá bớt hoảng.
- Thả nổi nguyên túi cá trên mặt bể khoảng 15–20 phút để nhiệt độ trong túi bằng nhiệt độ bể.
- Mở túi, múc thêm nước bể vào túi khoảng nửa chén, lặp lại mỗi 5 phút trong khoảng 15–20 phút để cá quen dần với pH và độ cứng của nước mới.
- Dùng vợt vớt cá thả vào bể. Không đổ nước trong túi vào bể vì nước cửa hàng có thể mang mầm bệnh, ốc lạ.
- Để đèn tắt đến hết ngày, không cho ăn trong ngày đầu tiên; ngày hôm sau mới cho ăn ít.
- Quan sát vài ngày đầu: cá trốn một chút là bình thường; cá bơi nghiêng, dính vây, có đốm trắng, thở gấp ở mặt nước thì cần kiểm tra nước.
Nếu đã có bể đang nuôi, nên có một bể nhỏ cách ly cá mới khoảng hai tuần trước khi thả chung. Một con cá mang bệnh đốm trắng có thể lây cho cả bể chỉ trong vài ngày.
Thay nước và vệ sinh lọc: làm đều mỗi tuần
Mỗi tuần thay khoảng 20–30% nước. Dùng ống xi phông vừa hút nước vừa hút cặn trên mặt nền, tập trung chỗ hay đọng thức ăn thừa. Thay ít mà đều tốt hơn nhiều so với để lâu rồi thay một lần quá nửa bể, vì thay quá nhiều cùng lúc làm nhiệt độ và hoá học nước thay đổi đột ngột.
Nước máy ở Việt Nam thường được khử trùng bằng clo, độc với cá và vi sinh. Có hai cách: phơi nước trong xô thoáng 24–48 giờ cho clo bay hơi, hoặc dùng dung dịch khử clo bán ở cửa hàng cá theo liều trên chai, dùng được ngay. Lưu ý nếu nơi bạn ở dùng cloramin thay cho clo thì phơi nước không đủ, phải dùng dung dịch khử. Nước mới nên có nhiệt độ gần bằng nước bể.
Không rửa vật liệu lọc dưới vòi nước máy. Đó là nhà của vi khuẩn có lợi; nước máy có clo sẽ diệt sạch, đưa bể quay về trạng thái mới. Khi lọc chảy yếu, lấy chính nước bể vừa hút ra để giũ nhẹ bông lọc và sứ lọc, chỉ cần bớt cặn chứ không cần sạch bong. Không vệ sinh lọc cùng ngày với thay nhiều nước, cũng không thay toàn bộ vật liệu lọc một lần.
Kính bể có rêu thì dùng miếng cạo hoặc nam châm lau kính. Đừng dùng xà phòng, nước rửa chén hay bất kỳ hoá chất tẩy rửa nào trong và quanh bể; dùng một xô riêng chỉ cho việc thay nước.
Cho cá ăn: ít hơn bạn nghĩ
Bao nhiêu là đủ. Cho lượng cá ăn hết trong 2–3 phút, một đến hai lần mỗi ngày. Dạ dày cá chỉ nhỏ bằng mắt của nó. Thức ăn chìm xuống đáy không ai ăn là đang thối rữa và sinh amoniac.
Đa dạng thức ăn. Thức ăn viên hoặc dạng mảnh chất lượng làm nền, xen kẽ thức ăn đông lạnh như trùn chỉ, artemia vài lần mỗi tuần. Rã đông trước, không thả cục đá đông vào bể.
Nhịn ăn một ngày mỗi tuần. Cá cảnh trưởng thành khoẻ mạnh nhịn một ngày giúp hệ tiêu hoá nghỉ và giảm chất thải. Đi vắng 3–4 ngày, cá khoẻ ở bể ổn định thường chịu được mà không cần cho ăn.
Đi vắng lâu. Dùng máy cho ăn tự động hẹn giờ, hoặc nhờ người cho ăn bằng các gói chia sẵn theo ngày. Người không quen nuôi cá hay cho ăn quá nhiều, đó là lý do chia sẵn.
Cá thả chung. Cá tầng mặt ăn trước, cá đáy như cá chuột cần thức ăn viên chìm. Quan sát để chắc mọi loài đều có phần.
Những loài cá dễ nuôi cho người mới bắt đầu
Chọn cá khoẻ, chịu được dao động nước nhẹ và hiền lành để thả chung. Tìm hiểu kích thước trưởng thành trước khi mua, vì cá con ở cửa hàng có thể lớn gấp nhiều lần.
- Cá bảy màu: nhỏ, nhiều màu, đẻ con liên tục; nên nuôi tỉ lệ một đực vài cái để cá cái không bị đuổi quá nhiều.
- Cá neon và các loài tetra nhỏ: bơi thành đàn đẹp, cần thả đàn từ 6 con trở lên, hợp bể có cây.
- Cá mún (platy), cá hồng kim: khoẻ, hiền, ăn tạp, đẻ con.
- Cá chuột (cory): sống tầng đáy, hiền, nhặt thức ăn rơi xuống; nuôi theo nhóm và cần nền cát mịn hoặc sỏi tròn để không trầy râu.
- Cá sặc gấm, sặc trân châu: có cơ quan hô hấp phụ, chịu nước khá tốt.
- Tép cảnh và ốc ăn rêu: giúp dọn rêu, nhưng tép nhạy cảm với thuốc và kim loại trong nước.
- Cá vàng: rất phổ biến nhưng thật ra không hợp bể nhỏ: lớn nhanh, thải nhiều, cần bể rộng và lọc mạnh, không nên nuôi trong bình cầu nhỏ.
Dấu hiệu nước có vấn đề cần đo ngay: nước đục trắng hoặc có mùi tanh hôi, cá đồng loạt lên mặt nước há miệng, vây cụp, cá cọ mình vào đá, xuất hiện đốm trắng như hạt muối trên thân. Thay 20–30% nước, kiểm tra lọc, ngừng cho ăn một ngày và đo amoniac, nitrit. Nếu cá bệnh lan rộng, mang mẫu nước và mô tả đến cửa hàng cá cảnh uy tín hoặc người có chuyên môn thủy sản để được tư vấn thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Bể cá mini không lọc có nuôi được không?
Có thể nuôi vài con cá nhỏ chịu đựng tốt như cá betta trong bể không lọc, nhưng phải thay nước thường xuyên hơn nhiều, khoảng 2 đến 3 lần mỗi tuần, và nước dễ dao động nhiệt độ. Với người mới, bể có lọc dù nhỏ vẫn dễ giữ cá sống lâu hơn.
Mới thả cá được vài ngày đã chết là sao?
Hay gặp nhất là bể chưa chạy vi sinh nên amoniac tăng nhanh, cá bị sốc nhiệt độ hoặc pH khi thả, hoặc cá đã yếu sẵn từ cửa hàng. Kiểm tra nước, thay một phần, giảm cho ăn và chờ bể ổn định trước khi thả thêm cá mới.
Nước bể cá bị đục trắng phải làm sao?
Bể mới đục trắng thường do vi khuẩn bùng phát khi chu trình nitơ chưa ổn, có thể tự trong lại sau vài ngày nếu bạn giảm cho ăn và không rửa lọc. Bể cũ đục kèm mùi hôi thì thường do thức ăn thừa hoặc cá chết bị sót, cần hút cặn và thay nước.
Có cần sục khí cho bể cá không?
Lọc đẩy nước làm xáo động mặt nước thường đã cung cấp đủ oxy cho bể nuôi thưa. Sục khí hữu ích khi bể nuôi dày, trời nóng nước ấm ít oxy, khi đang trị bệnh hoặc khi mất điện lọc. Bể trồng cây cần CO2 thì không nên sục quá mạnh.
Nên bật đèn bể cá bao nhiêu tiếng mỗi ngày?
Thông thường 6 đến 8 giờ là đủ cho cá và phần lớn cây thủy sinh dễ trồng. Bật quá lâu hoặc để nắng chiếu trực tiếp là nguyên nhân chính gây rêu xanh, rêu tóc. Dùng ổ cắm hẹn giờ để giữ nhịp đều, cá cũng cần bóng tối để nghỉ.
Bao lâu mới thả thêm cá vào bể được?
Khi bể đã chạy vi sinh xong, thả thêm từng nhóm nhỏ, cách nhau khoảng một đến hai tuần, để vi sinh kịp tăng theo lượng chất thải mới. Thả một lần quá nhiều cá dễ làm amoniac tăng vọt kể cả ở bể đã ổn định.
