Cách thử bạc thật tại nhà hiệu quả nhất là kết hợp ba bước: đọc ký hiệu khắc (925, S925, 999), thử bằng nam châm mạnh, và soi kỹ chỗ mòn xem có lộ màu đồng hay không. Với món bạc dày như vòng, thỏi, đồng xu, có thể thêm phép thử viên đá lạnh. Không phép thử nào trong số này đơn lẻ cho kết luận chắc chắn, vì đồ mạ bạc có bề mặt là bạc thật.
Trước khi thử cần hiểu đúng tên gọi. “Bạc thật” có nhiều mức: bạc 999 gần như nguyên chất, bạc 925 có 92,5% bạc, bạc ta là cách gọi dân gian cho bạc tuổi cao. Còn “bạc xi” ở Việt Nam có hai nghĩa khác hẳn nhau, và nhầm hai nghĩa này là nguồn gốc nhiều cuộc tranh cãi giữa người mua và người bán.
Bạc 999, bạc 925, bạc ta và bạc xi khác nhau thế nào
Bảng dưới gom các loại hay gặp khi mua trang sức bạc:
| Loại | Thành phần | Đặc điểm khi dùng |
|---|---|---|
| Bạc 999 (bạc nguyên chất) | 99,9% bạc | Rất mềm, dễ móp, màu trắng hơi ấm; dùng cho thỏi, đồng xu, đồ trơn đơn giản |
| Bạc ta | Bạc tuổi cao, thường từ khoảng 95% trở lên tuỳ nơi làm | Mềm, dễ uốn, hay làm vòng trơn, lắc trẻ em; xỉn khá nhanh |
| Bạc 925 (sterling) | 92,5% bạc, phần còn lại chủ yếu là đồng | Cứng hơn, giữ dáng tốt, chuẩn phổ biến nhất cho trang sức gắn đá |
| Bạc 925 xi rhodium | Bạc 925 phủ lớp rhodium mỏng | Trắng sáng, lâu xỉn; lớp xi mòn dần theo thời gian |
| Đồ mạ bạc | Đồng, đồng thau hoặc hợp kim phủ lớp bạc rất mỏng | Rẻ, nhẹ hoặc nặng tuỳ lõi; bong lớp sẽ lộ màu vàng đỏ |
| Bạc Đức, bạc niken (nickel silver) | Đồng, niken, kẽm, không có bạc | Màu trắng giống bạc nhưng không chứa bạc, dễ gây dị ứng |
Chữ “bạc xi” vì vậy cần hỏi lại: người bán có thể đang nói về bạc 925 thật được xi thêm rhodium cho đỡ xỉn, hoặc về đồ kim loại rẻ tiền được xi một lớp bạc. Loại đầu là bạc thật, loại sau thì không. Khi mua, hãy hỏi rõ “lõi là bạc bao nhiêu” và yêu cầu ghi trên hoá đơn.
Đọc ký hiệu khắc trên đồ bạc
Ký hiệu thường nằm ở mặt trong nhẫn, sau mặt dây, cạnh khoá hoặc trên một miếng kim loại nhỏ gắn gần khoá dây chuyền. Các dạng hay gặp:
- 925, S925, STERLING, STER: bạc 925.
- 999, S999, FINE SILVER: bạc nguyên chất.
- 800, 835, 900: bạc tuổi thấp hơn 925, hay gặp ở đồ cổ châu Âu.
- EP, EPNS, SILVER PLATED, SP: mạ bạc (EPNS là mạ bạc trên nền bạc niken). Đây là đồ mạ, không phải bạc đặc.
- NICKEL SILVER, GERMAN SILVER, ALPACA: hợp kim không có bạc.
Ký hiệu chỉ là lời công bố, khắc “925” lên đồ đồng thau mạ bạc chỉ tốn vài giây. Ngược lại, đồ bạc thủ công của thợ nhỏ có thể không khắc gì. Ký hiệu nên được dùng cùng các phép thử khác chứ không thay thế được.
Bốn phép thử tại nhà và giới hạn của từng cách
Nam châm. Bạc không bị nam châm hút. Dùng nam châm đất hiếm (neodymium): nếu món đồ dính chặt thì lõi có sắt hoặc thép, chắc chắn không phải bạc đặc. Với thỏi hoặc khay bạc dày, đặt nghiêng khoảng 45 độ rồi cho nam châm trượt xuống: trên bạc thật, nam châm trượt chậm thấy rõ do hiện tượng dòng điện xoáy. Giới hạn: đồng, đồng thau, nhôm, bạc niken đều không bị hút, nên không dính nam châm chưa chứng minh được gì.
Viên đá lạnh. Bạc dẫn nhiệt tốt nhất trong các kim loại. Đặt một viên đá lạnh lên món bạc dày và một viên khác lên cái thìa inox cùng kích thước: viên trên bạc tan nhanh rõ rệt, như đang đặt trên mặt bếp ấm. Phép thử này chỉ có ý nghĩa với thỏi, đồng xu, khay, vòng to bản; nhẫn mảnh hay dây chuyền quá nhỏ không giữ đủ nhiệt để thấy khác biệt. Đồng cũng dẫn nhiệt tốt nên đồ đồng mạ bạc cũng làm đá tan khá nhanh.
Cọ khăn trắng. Chà mạnh món bạc lên khăn vải trắng hoặc bông tẩy trang: bạc thật thường để vệt xám đen do lớp oxy hoá bám. Giới hạn: đồ mạ bạc cũng để vệt đen vì bề mặt cũng là bạc, còn bạc 925 vừa đánh bóng hoặc đã xi rhodium thì gần như không để vệt.
Đá thử và axit. Đây là phép thử chuẩn ở tiệm: cọ món đồ lên đá thử đen rồi nhỏ dung dịch thử bạc, vệt chuyển sang màu đỏ sẫm hoặc nâu đặc trưng nếu là bạc. Muốn biết lõi, thợ khía một rãnh nhỏ ở chỗ khuất rồi mới nhỏ. Không nên tự làm vì hoá chất ăn mòn và độc.
Quy trình kiểm một món bạc mua lại hoặc được tặng
Khi nhận một món “bạc” không rõ nguồn gốc, làm theo thứ tự dưới đây sẽ loại được phần lớn đồ giả mà không làm hỏng món đồ:
- Rửa sạch bằng nước xà phòng ấm, lau khô, để nhìn rõ bề mặt và ký hiệu.
- Soi ký hiệu bằng kính lúp 10x. Ghi lại chữ và số; nếu có EP, EPNS, SP, NICKEL SILVER thì dừng, đó không phải bạc đặc.
- Thử nam châm đất hiếm lên thân món đồ, tránh phần khoá có lò xo. Dính chặt là loại.
- Soi kỹ mặt trong, cạnh, móc dưới đèn trắng tìm vệt đỏ đồng, vàng đồng thau hoặc chấm gỉ xanh.
- Với món dày như vòng to bản, thỏi, đồng xu: làm thêm phép thử đá lạnh, so với một vật inox cùng cỡ.
- Nếu món đồ có giá trị hoặc kết quả còn lấn cấn, mang đến tiệm có máy XRF hoặc đá thử, nhờ đo ở hai, ba điểm, trong đó có mặt trong.
Có cân 0,01 g thì đo thêm tỷ trọng theo cách cân trong nước: bạc 925 khoảng 10,3–10,4 g/cm³, bạc nguyên chất khoảng 10,5, đồng thau chỉ khoảng 8,4–8,7. Kết quả quanh 10,3 trở lên cùng các bước trên khớp nhau thì khả năng cao là bạc đặc.
Dấu hiệu bạc xi bong lớp lộ đồng
Đồ mạ bạc đeo lâu sẽ tự lộ mặt, và chỗ lộ đầu tiên luôn là nơi cọ xát nhiều nhất: mặt trong nhẫn, mặt dưới vòng tay chạm bàn, các cạnh sắc, mắt xích dây chuyền, móc hoa tai. Nhìn dưới đèn trắng bằng kính lúp, bạn sẽ thấy một vệt màu vàng đỏ hoặc hồng của đồng, đôi khi màu vàng nhạt của đồng thau, nổi lên giữa nền trắng bạc.
Dấu hiệu thứ hai là màu xanh lục. Đồng gặp mồ hôi và không khí ẩm tạo ra lớp gỉ xanh, có thể để lại vệt xanh trên da ở chỗ đeo. Bạc thật để lâu thì ngả vàng nhạt rồi xám đen, không bao giờ ra gỉ xanh. Nếu món đồ “bạc” vừa xỉn đen ở chỗ này vừa có chấm xanh ở chỗ khác, gần như chắc chắn là đồ mạ hoặc hợp kim có nhiều đồng.
Cần phân biệt với bạc 925 xi rhodium bị mòn xi. Khi lớp rhodium mòn, bên dưới vẫn là bạc màu trắng ấm, chỗ mòn chỉ hơi khác sắc so với phần còn xi và có thể xỉn đen dần. Màu đỏ đồng thì không bao giờ xuất hiện trên bạc 925 đặc.
Bạc đen đi không phải là phép thử sức khoẻ
Nhiều người vẫn tin đeo vòng bạc bị đen là trong người có độc, có gió, hoặc dùng bạc để thử thức ăn. Về mặt hoá học, bạc xỉn đen vì phản ứng với các hợp chất lưu huỳnh tạo ra lớp bạc sunfua. Lưu huỳnh có sẵn trong không khí, đặc biệt ở nơi gần đường xe, bếp gas, trong mồ hôi, trong mỹ phẩm, kem chống nắng, thuốc uốn tóc, trứng, hành tỏi, dây thun cao su và len.
Vì vậy cùng một chiếc vòng, đeo vào mùa nóng ra nhiều mồ hôi sẽ đen nhanh hơn mùa lạnh; người hay dùng kem dưỡng, nước hoa, tắm nước giếng có mùi lưu huỳnh sẽ thấy bạc xỉn nhanh hơn. Độ đen của bạc phản ánh môi trường và thói quen, không phải dấu hiệu chẩn đoán bệnh hay ngộ độc. Bạc cũng không phát hiện được hầu hết chất độc thực phẩm.
Nếu có triệu chứng đau nhức, mệt mỏi, sốt hay nghi ngộ độc, hãy đến cơ sở y tế. Còn chiếc vòng đen, bạn chỉ cần làm sạch theo cách phù hợp với loại bạc đó.
Khi nào cần kiểm bằng máy và máy cũng có giới hạn
Máy quang phổ huỳnh quang tia X (XRF) ở tiệm kim hoàn đọc được hàm lượng bạc trong vài chục giây mà không làm hỏng món đồ. Nên dùng khi món đồ nặng, được bán theo hàm lượng, hoặc khi các phép thử tại nhà cho kết quả trái nhau. Kết quả máy thường in ra phần trăm bạc, đồng, kẽm và các kim loại khác.
Điểm cần biết là máy XRF chủ yếu đọc lớp bề mặt. Một món đồng được mạ bạc dày có thể cho số bạc cao ở chỗ đo. Vì vậy với món nghi ngờ, thợ thường đo ở vài vị trí, nhất là chỗ mòn, cạnh trong hoặc mặt sau, và đôi khi xin phép giũa một điểm khuất rất nhỏ để đo lõi. Nếu món đồ có lớp xi rhodium hay xi trắng bên ngoài, kết quả cũng có thể bị lẫn kim loại của lớp xi. Hãy hỏi rõ thợ đo ở đâu trước khi tin con số.
Câu hỏi thường gặp
Bạc 925 có bị đen không?
Có. Bạc 925 vẫn có 92,5% bạc nên phản ứng với lưu huỳnh và xỉn dần, thậm chí nhanh hơn bạc 999 một chút vì có đồng. Bạc 925 được xi rhodium thì lâu xỉn hơn cho tới khi lớp xi mòn.
Bạc ta và bạc 925 loại nào tốt hơn?
Mỗi loại hợp một việc. Bạc ta tuổi cao, mềm, màu trắng ấm, hợp với vòng trơn, lắc trẻ em, đồ dễ uốn. Bạc 925 cứng hơn, giữ dáng tốt, hợp với nhẫn gắn đá, dây chuyền mảnh, khuyên tai có móc nhỏ.
Đồ bạc có ký hiệu 925 nhưng bị gỉ xanh là sao?
Bạc 925 đặc không tạo gỉ xanh. Gỉ xanh là dấu hiệu của đồng lộ ra, nghĩa là món đồ nhiều khả năng là đồng hoặc đồng thau mạ bạc có khắc ký hiệu giả. Hãy mang tới tiệm có đá thử hoặc máy XRF để kiểm tra lõi.
Bạc thật có dính nam châm không?
Không. Bạc không bị nam châm hút. Nếu món đồ dính nam châm, chỉ trừ phần lò xo trong khoá, thì lõi có sắt hoặc thép. Tuy vậy, nhiều kim loại khác cũng không dính nam châm, nên phép thử này chỉ dùng để loại bỏ, không để xác nhận.
Có máy nào thử bạc nhanh ở tiệm không?
Nhiều tiệm vàng bạc có máy quang phổ XRF đo thành phần trong vài chục giây mà không làm hỏng món đồ. Máy đo lớp bề mặt, nên với đồ mạ dày có thể cần khía nhẹ ở chỗ khuất hoặc dùng đá thử và axit để biết lõi bên trong.
Bạc niken có hại không?
Bạc niken không chứa bạc mà là hợp kim đồng, niken, kẽm. Với phần lớn người dùng nó không gây hại, nhưng niken là tác nhân dị ứng da tiếp xúc khá phổ biến: ngứa, đỏ, nổi mẩn đúng chỗ đeo. Nếu da phản ứng, hãy tháo ra và đi khám da liễu khi tình trạng kéo dài.
