Đất trồng cây chậu tốt là đất tơi, giữ ẩm vừa phải và thoát nước nhanh. Công thức chung dễ nhớ: khoảng một nửa là đất nền (đất thịt hoặc đất sạch), một phần ba là phân hữu cơ hoai, phần còn lại là vật liệu làm tơi như xơ dừa, trấu hun, đá perlite. Rau ăn lá cần nhiều phân hữu cơ, sen đá xương rồng cần nhiều vật liệu thoát nước, cây cảnh lâu năm cần đất chắc gốc hơn.
Về phân bón, ba con số trên bao phân NPK cho biết tỷ lệ phần trăm đạm, lân, kali. Hiểu ba chất này làm gì giúp bạn chọn đúng loại cho cây đang ra lá, ra hoa hay nuôi quả, thay vì rắc theo cảm tính. Bên dưới là từng nguyên liệu, công thức theo loại cây, cách đọc bao phân và lượng bón an toàn cho cây chậu.
Các nguyên liệu trộn đất và công dụng
Không cần đủ tất cả. Chỉ cần một loại đất nền, một loại phân hữu cơ và một hai loại vật liệu làm tơi.
| Nguyên liệu | Công dụng | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|
| Đất thịt, đất phù sa | Đất nền giữ dinh dưỡng, giữ cây chắc gốc | Dễ đóng cứng nếu dùng một mình; nên phơi nắng vài ngày trước khi trộn |
| Đất sạch đóng bao | Đã trộn sẵn, tiện cho người mới | Chất lượng mỗi loại khác nhau; bóp thử thấy dính bết thì trộn thêm vật liệu tơi |
| Xơ dừa (mụn dừa) | Giữ ẩm, làm đất xốp | Phải xả chát (ngâm, xả nhiều lần nước) trước khi dùng, nếu không cây non dễ chết |
| Trấu hun (trấu đốt dở) | Làm tơi, thoáng khí, nhẹ | Trấu sống chưa hun có thể mang mầm bệnh và lâu phân huỷ |
| Đá perlite, đá bọt | Thoát nước, chống nén chặt | Nhẹ, nổi lên mặt khi tưới mạnh; đeo khẩu trang khi trộn vì có bụi |
| Phân trùn quế | Phân hữu cơ dịu, ít cháy rễ | Dùng được cho cả cây con, rau mầm |
| Phân bò, phân gà đã ủ hoai | Bổ sung dinh dưỡng và mùn | Phân tươi chưa ủ gây nóng, xót rễ, có mầm bệnh |
| Vôi bột, vỏ trứng nghiền | Giảm chua, bổ sung canxi | Dùng ít, khoảng một nắm nhỏ cho mỗi thùng 50–60 lít |
Đất ruộng có vẻ màu mỡ nhưng thường nhiều sét, khi khô nứt nẻ, khi ướt bí dí, đổ vào chậu rất dễ úng. Nếu chỉ có đất này, hãy pha thêm ít nhất một phần ba vật liệu làm tơi.
Công thức trộn theo từng loại cây
Tỷ lệ tính theo thể tích, đong bằng xô hoặc chậu cùng cỡ. Đây là điểm khởi đầu, bạn có thể điều chỉnh theo vật liệu sẵn có.
| Loại cây | Công thức gợi ý | Cảm giác khi bóp |
|---|---|---|
| Rau ăn lá, rau thơm | 4 đất + 3 phân hữu cơ + 2 xơ dừa + 1 trấu hun | Mềm, tơi, ẩm mát |
| Cà chua, ớt, dưa leo | 4 đất + 3 phân hữu cơ + 2 xơ dừa + 1 trấu hun, thêm vôi nhẹ | Như trên, hơi chắc hơn |
| Hoa hồng, hoa cảnh chậu | 4 đất + 2 phân hữu cơ + 2 xơ dừa + 2 trấu hun hoặc perlite | Tơi, nước rút nhanh |
| Cây trong nhà (trầu bà, kim tiền) | 4 đất sạch + 2 xơ dừa + 3 perlite hoặc đá bọt + 1 phân trùn quế | Rời, nhẹ, khô nhanh |
| Sen đá, xương rồng | 3 đất + 4 đá bọt, sỏi nhỏ, perlite + 2 trấu hun + 1 phân trùn quế | Rời rạc, gần như không vón |
| Cây ăn quả, cây cảnh lâu năm chậu lớn | 5 đất thịt + 3 phân hữu cơ + 1 trấu hun + 1 xơ dừa | Chắc tay nhưng vẫn vỡ ra khi ấn |
Phép thử đơn giản: tưới một chậu đất vừa trộn, nước phải thấm xuống và rỉ ra lỗ đáy trong vòng một hai phút. Nếu nước đọng trên mặt lâu, thêm vật liệu làm tơi. Nếu nước chảy tuột ngay mà đất vẫn khô, thêm xơ dừa hoặc phân hữu cơ để tăng giữ ẩm.
Độ chua của đất: có cần đo pH không?
Phần lớn rau và hoa phát triển tốt ở đất hơi chua đến trung tính, pH khoảng 6 đến 7. Một số cây thích đất chua hơn như cẩm tú cầu (cho hoa xanh), đỗ quyên, việt quất; một số chịu đất kiềm nhẹ. Đất ruộng vùng trũng và đất phèn thường chua, cây trồng trên đó còi, lá vàng dù đã bón đủ phân vì rễ khó hút dinh dưỡng.
Người trồng chậu tại nhà không bắt buộc đo pH nếu dùng đất sạch, phân hữu cơ đã hoai và có trộn chút vôi. Nếu muốn kiểm, giấy quỳ hoặc bút đo pH đất giá rẻ cho kết quả tương đối: lấy một phần đất trộn với hai phần nước cất, khuấy đều, để lắng 15 phút rồi đo phần nước trong.
Đất quá chua thì bón vôi bột hoặc vôi dolomite, rải đều, trộn vào đất và tưới ẩm, chờ một hai tuần mới trồng vì vôi mới bón có thể làm hại rễ non. Không bón vôi cùng lúc với phân chuồng hay phân đạm vì làm thất thoát đạm thành khí amoniac. Đất bị kiềm hoá do dùng nhiều vôi thì trộn thêm phân hữu cơ, xơ dừa, lá mục để kéo về cân bằng.
Đọc ba con số NPK trên bao phân
N là đạm (nitơ). Giúp cây ra lá, thân xanh tốt. Thiếu đạm lá già vàng đều từ dưới lên, cây còi. Thừa đạm cây xanh mướt, thân mềm, lá to nhưng ít hoa, ít quả và dễ bị rệp, nấm tấn công. Rau ăn lá cần nhiều đạm nhất.
P là lân (phốt pho). Giúp ra rễ, phân hoá mầm hoa, đậu quả. Thiếu lân lá có thể sẫm màu, ngả tím đỏ ở mặt dưới, cây chậm lớn và ra hoa ít. Lân thường được bón lót khi trộn đất hoặc lúc cây chuẩn bị ra hoa.
K là kali. Giúp quả to, ngọt, chắc, cây cứng cáp và chống chịu hạn, bệnh tốt hơn. Thiếu kali mép lá già cháy vàng nâu như bị nắng đốt. Cây đang nuôi quả cần kali nhiều.
Ba con số là phần trăm khối lượng. NPK 20-20-15 nghĩa là trong 100 gram phân có khoảng 20 gram đạm (N), 20 gram lân tính theo P2O5 và 15 gram kali tính theo K2O. Phân có ba số gần bằng nhau gọi là phân cân đối, dùng chung cho giai đoạn cây lớn. Phân có số giữa cao (ví dụ 10-30-10) thường dùng kích ra hoa, ra rễ; phân có số cuối cao (ví dụ 12-12-17 hoặc 15-5-20) hợp giai đoạn nuôi quả.
Còn trung lượng và vi lượng. Ngoài NPK, cây cần canxi, magie, lưu huỳnh và lượng nhỏ sắt, kẽm, bo... Phân hữu cơ cung cấp được phần lớn các chất này, đó là lý do đất có nhiều phân hữu cơ thì cây ít bị các bệnh thiếu chất khó đoán.
Bón phân cho cây chậu an toàn, không cháy rễ
Cây chậu có lượng đất ít, phân dư không có chỗ thoát nên dễ cháy rễ hơn cây trồng đất. Nguyên tắc là bón ít, bón đều, bón khi đất đã ẩm.
- Bón lót khi trộn đất bằng phân hữu cơ hoai, có thể thêm một nắm nhỏ phân lân cho chậu cây ăn quả, hoa. Phần này nuôi cây trong vài tuần đầu.
- Chờ cây bén rễ 10–15 ngày sau khi trồng mới bắt đầu bón thúc. Cây vừa thay chậu, rễ đang tổn thương, bón phân lúc này dễ làm cây suy thêm.
- Hoà phân hoá học thật loãng theo liều trên bao bì; với cây chậu, nhiều người trồng dùng mức khoảng 1–2 gram NPK cho mỗi lít nước, tưới 7–10 ngày một lần. Bắt đầu ở mức thấp rồi quan sát cây.
- Tưới ẩm đất trước rồi mới tưới nước phân, tưới vòng quanh mép chậu thay vì đổ sát gốc. Nếu rải phân dạng hạt, rải cách gốc vài cm, xới nhẹ lấp đất và tưới.
- Theo dõi dấu hiệu bón dư: mép lá cháy khô, lá non quăn, mặt đất đóng lớp muối trắng. Khi gặp, ngưng bón và tưới xả thật nhiều nước cho chảy qua chậu vài lần.
- Ngừng bón phân hoá học cho rau ăn ít nhất 10–15 ngày trước khi thu hoạch, hoặc theo thời gian cách ly ghi trên bao bì nếu dài hơn.
Phân tan chậm dạng viên bọc là lựa chọn hợp với người bận rộn: rải một lần, phân nhả dần trong 2–6 tháng tuỳ loại, ít nguy cơ cháy rễ. Dù vậy, vẫn nên bổ sung phân hữu cơ định kỳ vì phân hoá học không cải thiện được độ tơi xốp của đất.
Tái sử dụng đất cũ sau một vụ trồng
Đất cũ chưa hỏng, chỉ bị nghèo dinh dưỡng và chặt lại. Đổ đất ra bạt, nhặt hết rễ, cỏ, ấu trùng sâu nếu có, đập tơi các cục vón. Phơi nắng 3–5 ngày, đảo đều để nắng diệt bớt mầm bệnh và trứng sâu. Nếu vụ trước cây bị héo rũ, thối rễ hàng loạt, nên bỏ phần đất đó hoặc dùng cho cây cảnh không cùng họ.
Sau khi phơi, trộn thêm khoảng 20–30% phân hữu cơ hoai, một ít trấu hun hoặc xơ dừa mới để bù phần đã phân huỷ, rắc chút vôi nếu đất chua. Có thể trộn chế phẩm nấm đối kháng Trichoderma theo hướng dẫn trên gói, ủ ẩm một tuần trước khi trồng để vi sinh có ích phát triển.
Luân canh trong chậu cũng giúp đất khoẻ: sau một vụ cà chua, ớt (họ cà) thì trồng rau cải hoặc đậu, sau rau cải thì trồng rau muống, mồng tơi. Đậu và các cây họ đậu có nốt sần cố định đạm, để lại đất màu mỡ hơn cho vụ sau.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng đất ngoài công viên, bãi đất trống để trồng rau không?
Không nên với rau ăn. Đất ven đường, bãi trống có thể nhiễm dầu nhớt, kim loại nặng, rác thải và mầm bệnh mà mắt thường không thấy. Với cây cảnh thì dùng được nếu đã phơi nắng, trộn thêm phân hữu cơ. Rau ăn nên dùng đất sạch đóng bao hoặc đất vườn quen thuộc.
Xơ dừa chưa xả chát có sao không?
Xơ dừa tươi chứa tanin và muối, nhất là loại từ vùng nước lợ, có thể làm cây non vàng lá, chậm lớn hoặc chết. Ngâm xơ dừa trong nước sạch, xả và thay nước nhiều lần cho đến khi nước bớt màu nâu đỏ, hoặc ngâm nước vôi loãng rồi xả lại. Xơ dừa bán sẵn ghi đã xử lý thì dùng ngay được.
Phân trùn quế có tốt hơn phân bò không?
Phân trùn quế dịu, tơi, ít mùi, ít nguy cơ cháy rễ nên rất hợp cây con, rau mầm và cây trong nhà. Phân bò hoai rẻ hơn, bổ sung nhiều mùn, hợp trộn số lượng lớn cho sân thượng. Dùng kết hợp hai loại là cách phổ biến của người trồng rau tại nhà.
Phân urê có dùng cho cây chậu được không?
Urê chứa khoảng 46% đạm, rất đậm đặc, dễ làm cháy rễ và lá nếu dùng tay không có cân đong. Với cây chậu, người mới nên dùng phân hữu cơ hoặc NPK cân đối hoà loãng thay vì urê. Nếu dùng, chỉ hoà cực loãng và không tưới trực tiếp lên lá vào lúc nắng.
Bao lâu phải thay đất cho cây cảnh trồng chậu?
Cây cảnh lâu năm thường thay đất và chậu mỗi 1–2 năm, khi rễ mọc ra lỗ đáy, nước tưới chảy tuột hoặc đất đóng cứng. Cây lớn khó thay chậu thì cào bỏ 3–5 cm đất mặt mỗi năm, thay bằng đất mới trộn phân hữu cơ. Thời điểm tốt là đầu mùa sinh trưởng.
Đất trồng cây bị mốc trắng trên mặt có sao không?
Lớp mốc trắng mỏng trên mặt đất thường là nấm hoại sinh phân huỷ chất hữu cơ, ít gây hại trực tiếp cho cây, nhưng báo hiệu đất ẩm lâu, thiếu thoáng. Cào bỏ lớp mốc, giảm tưới, để chậu nơi thoáng gió có ánh sáng hơn. Mốc kèm thối gốc, thân thâm thì phải xử lý như bệnh.
