Ủ phân hữu cơ từ rác nhà bếp không hôi chỉ cần giữ đúng ba điều: trộn rác xanh (vỏ rau, bã trà) với rác nâu khô (lá khô, giấy carton, mùn cưa) theo tỷ lệ khoảng 1 phần xanh 2–3 phần nâu, giữ độ ẩm như miếng bọt biển vắt ráo, và cho khí vào bằng cách đảo hoặc dùng thùng có lỗ. Sau 2–4 tháng, rác thành phân màu nâu sẫm, mùi đất rừng, dùng trộn đất trồng rau được.
Nếu nhà chật, không có chỗ để thùng thoáng, cách ủ bokashi trong thùng kín với cám vi sinh là lựa chọn thứ hai: ít mùi, nhận được cả cơm thừa. Dưới đây là cách làm từng loại, những rác nên và không nên cho vào, cách sửa khi thùng ủ bốc mùi hay có giòi, và cách dùng phân thành phẩm cho đúng.
Rác nào cho vào, rác nào không
Rác xanh giàu đạm, ướt, phân huỷ nhanh và là nguồn gây mùi nếu nhiều quá. Rác nâu giàu cacbon, khô, giúp thoáng khí và hút ẩm.
| Nhóm | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rác xanh (cho vào) | Vỏ và cuống rau củ, vỏ trái cây, bã trà, bã cà phê, cỏ cắt, hoa héo | Cắt nhỏ 2–5 cm cho mau hoai |
| Rác nâu (cho vào) | Lá khô, rơm, giấy carton xé nhỏ, lõi giấy vệ sinh, mùn cưa gỗ chưa sơn, vỏ trấu | Tích sẵn một bao để dùng dần |
| Cho vào có giới hạn | Vỏ trứng (nghiền nát), vỏ cam chanh, hành tỏi | Vỏ trứng phân huỷ rất chậm; cam chanh nhiều làm thùng chua |
| Không cho vào thùng thoáng | Thịt, cá, xương, dầu mỡ, sữa, cơm canh thừa nhiều | Gây hôi, thu hút chuột, ruồi; chỉ dùng được khi ủ bokashi |
| Tuyệt đối không cho | Phân chó mèo, cây bị bệnh nặng, giấy in bóng, túi nilon, tã giấy | Mầm bệnh và chất không phân huỷ |
Giấy báo và carton trơn dùng làm rác nâu được, nhưng bỏ băng keo, giấy bóng, phần in màu đậm. Lá cây cao su, lá bàng khô dai phân huỷ chậm hơn, nên băm nhỏ hoặc trộn với rác xanh nhiều hơn.
Ủ phân trong thùng thoáng khí (ủ hiếu khí)
Cách này hợp sân thượng, sân vườn hoặc ban công rộng, cho phân nhiều và nhanh nếu chăm đúng. Chuẩn bị thùng nhựa 60–120 lít có nắp, khoan tay.
- Khoan lỗ thùng: đục 20–30 lỗ đường kính khoảng 1 cm quanh thân và đáy, cách đều nhau. Kê thùng lên gạch cho thoáng đáy, đặt khay hứng nước rỉ.
- Lót đáy một lớp rác nâu thô dày khoảng 10 cm như cành nhỏ, rơm, carton xé để thoát nước.
- Thêm rác theo lớp: mỗi lần đổ rác xanh vào, phủ lên một lớp rác nâu dày gấp đôi đến gấp ba. Có thể rắc một nắm đất vườn hoặc phân cũ để bổ sung vi sinh, hoặc chế phẩm vi sinh ủ phân theo liều trên gói.
- Kiểm tra độ ẩm: bóp một nắm, chỉ rịn vài giọt nước là đạt. Khô quá thì tưới thêm, ướt quá thì trộn thêm rác nâu.
- Đảo 1–2 tuần một lần bằng xẻng nhỏ hoặc que dài, đưa phần ngoài vào giữa. Đảo cung cấp oxy, giúp vi sinh vật làm việc nhanh và không sinh mùi.
- Ngừng thêm rác khi đầy thùng, để ủ chín thêm 4–8 tuần, vẫn đảo định kỳ. Trong lúc đó dùng thùng thứ hai cho rác mới.
Đống ủ đủ lớn, đúng tỷ lệ có thể nóng lên rõ ở giữa trong vài tuần đầu, đây là dấu hiệu tốt. Thùng nhỏ trên ban công thường ít nóng hơn nên lâu hoai hơn, khoảng 3–6 tháng tuỳ thời tiết; mùa hè miền Nam nhanh hơn mùa đông miền Bắc.
Ủ bokashi: hợp căn hộ nhỏ, nhận cả cơm thừa
Bokashi là cách ủ lên men yếm khí (không cần không khí) bằng cám đã cấy vi sinh vật có ích, gốc từ Nhật. Bạn cần một thùng kín có vòi xả nước ở đáy hoặc hai xô lồng vào nhau (xô trong khoan lỗ đáy) và một gói cám bokashi. Cho rác nhà bếp vào, kể cả lượng nhỏ cơm, thịt cá thừa, ép chặt cho bớt không khí, rắc một nắm cám lên mỗi lớp rác, đậy kín nắp.
Mỗi vài ngày xả nước rỉ ở đáy. Nước này có thể pha rất loãng, khoảng 1 phần nước rỉ với 100 phần nước, để tưới gốc cây, hoặc đổ xuống bồn cầu, cống thoát. Khi thùng đầy, để yên thêm khoảng hai tuần. Rác bokashi xong vẫn giữ hình dạng, có mùi chua như dưa muối, chưa phải là phân dùng ngay được.
Bước cuối bắt buộc là chôn rác đã lên men vào đất: trộn với đất trong một thùng xốp hoặc chôn sâu 20 cm trong luống, chờ thêm 2–4 tuần rác sẽ tan gần hết thành đất màu. Không trồng cây trực tiếp lên rác vừa chôn vì độ chua cao có thể hại rễ non. Mùi hôi thối, mốc xanh đen trong thùng là dấu hiệu rác ủ hỏng, thường do thiếu cám hoặc nắp hở.
Chọn chỗ đặt và cỡ thùng cho vừa lượng rác
Một gia đình ba bốn người nấu ăn hằng ngày thải ra khoảng 0,5–1 kg rác hữu cơ mỗi ngày, phần lớn là vỏ rau củ. Với lượng này, thùng 60–100 lít là vừa cho ủ hiếu khí, và nên có hai thùng luân phiên: một thùng đang nhận rác, một thùng đang ủ chín. Thùng nhỏ hơn 40 lít khó giữ ẩm và nhiệt ổn định, dễ thành thùng rác ướt hôi.
Đặt thùng ở nơi có mái che, thoáng gió, tránh nắng chiều gắt làm khô kiệt và tránh mưa hắt làm sũng nước. Góc sân thượng, chân cầu thang ngoài trời, ban công phía sau bếp là những chỗ hợp. Đừng đặt sát cửa sổ phòng ngủ của nhà mình hay nhà hàng xóm. Thùng bokashi kín thì để được cả trong bếp, dưới bồn rửa. Nên có thêm một hộp nhỏ có nắp đặt cạnh bếp để gom rác trong ngày, mỗi tối mới đổ vào thùng ủ một lần.
Thùng ủ có vấn đề: nguyên nhân và cách sửa
Hầu hết sự cố thùng ủ đều quy về ba yếu tố: tỷ lệ xanh nâu, độ ẩm và không khí.
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Mùi hôi thối, mùi trứng thối | Quá nhiều rác xanh, ướt, thiếu khí | Trộn thêm nhiều rác nâu khô, đảo kỹ, mở thêm lỗ thông khí |
| Mùi khai như amoniac | Thừa đạm (nhiều cỏ tươi, bã đậu) | Thêm carton, lá khô, mùn cưa |
| Rác khô, mấy tháng không đổi | Thiếu nước hoặc thiếu rác xanh | Tưới ẩm, thêm rác xanh, đảo trộn |
| Giòi, ấu trùng ruồi | Rác xanh lộ trên mặt, có thịt cá | Luôn phủ rác nâu dày lên trên, bỏ đồ đạm động vật, đậy nắp, căng lưới lỗ thông |
| Kiến làm tổ trong thùng | Thùng quá khô | Tưới ẩm và đảo; đặt chân thùng vào khay nước |
| Ruồi giấm bay quanh | Vỏ trái cây ngọt để hở | Vùi vỏ trái cây sâu vào giữa, phủ rác nâu |
Ấu trùng ruồi lính đen (con giòi to màu nâu xám) đôi khi xuất hiện trong thùng ủ. Chúng ăn rác rất nhanh và không phải ruồi nhà truyền bệnh, nhưng nếu không muốn có thì giữ thùng khô hơn và phủ rác nâu kỹ hơn.
Nhận biết phân đã hoai và cách dùng
Phân đã hoai trông thế nào. Màu nâu đen, tơi xốp, mùi đất ẩm sau mưa, không còn nhận ra vỏ rau ban đầu, ngoại trừ vài mảnh vỏ trứng, cành nhỏ. Bóp không nóng, không có mùi chua thối. Phân còn ấm ở giữa nghĩa là vẫn đang phân huỷ.
Sàng trước khi dùng. Dùng rổ thưa hoặc lưới mắt 1 cm sàng phân, phần mịn dùng ngay, phần thô còn lại bỏ ngược vào thùng ủ tiếp làm mồi vi sinh cho mẻ sau.
Trộn đất trồng. Phân ủ tại nhà dùng thay phần phân hữu cơ trong công thức trộn đất, khoảng 20–30% thể tích. Không trồng cây trực tiếp trong 100% phân ủ vì quá giàu dinh dưỡng và giữ nước nhiều, rễ dễ thối.
Bón thúc và phủ gốc. Rải một lớp phân dày 1–2 cm quanh gốc cây chậu, cách thân vài cm, mỗi tháng một lần. Lớp phủ vừa nuôi cây vừa giữ ẩm đất. Có thể ngâm một nắm phân trong xô nước 1–2 ngày, lọc lấy nước pha loãng để tưới cây.
Lợi ích thực tế và những kỳ vọng nên có
Rác hữu cơ chiếm phần lớn khối lượng rác thải sinh hoạt của một gia đình Việt, nên tự ủ giúp túi rác hằng ngày nhẹ và ít mùi hẳn. Nhiều địa phương cũng đang triển khai phân loại rác tại nguồn, tách riêng rác thực phẩm; ủ tại nhà là cách xử lý phần rác này tại chỗ.
Tuy vậy, cần kỳ vọng thực tế: một gia đình bốn người với thùng ủ 100 lít sẽ có khoảng một vài bao phân sau mỗi mùa, đủ bổ sung cho vườn rau ban công chứ chưa thay hết được phân mua. Phân ủ tại nhà cũng có hàm lượng dinh dưỡng thấp hơn phân bón thương mại; giá trị chính của nó là cải tạo đất, giúp đất tơi, giữ ẩm và giàu vi sinh vật có ích.
Với chung cư không có ban công, hãy hỏi ban quản lý trước khi đặt thùng ủ ở khu vực chung. Thùng bokashi đậy kín hoặc máy ủ rác điện là hai lựa chọn gọn, ít ảnh hưởng hàng xóm. Dù dùng cách nào, đừng đổ nước rỉ chưa pha loãng xuống chậu cây vì nồng độ cao có thể làm cây vàng lá.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân có cần mua chế phẩm vi sinh không?
Không bắt buộc. Vi sinh vật phân huỷ có sẵn trong đất, lá khô và rác. Một nắm đất vườn hoặc phân của mẻ trước là đủ làm mồi. Chế phẩm vi sinh giúp khởi động nhanh hơn và giảm mùi lúc đầu, đáng dùng khi bạn mới bắt đầu hoặc ủ trong thùng nhỏ khó lên nhiệt.
Vỏ trứng có cần rửa và phơi trước khi ủ không?
Nên tráng sơ vỏ trứng để bớt lòng trắng còn dính gây mùi, phơi khô rồi bóp hoặc nghiền thật nhỏ. Vỏ trứng nguyên mảnh phân huỷ rất lâu, sau nhiều tháng vẫn còn trong phân. Dạng bột mịn giúp bổ sung canxi cho đất nhanh hơn.
Bã cà phê có ủ được không và có làm đất chua không?
Bã cà phê đã pha là rác xanh tốt, giàu đạm, ủ được. Sau khi pha, bã gần như trung tính nên không làm đất chua nhiều như người ta vẫn nghĩ. Không nên rải bã cà phê dày trực tiếp lên mặt chậu vì dễ đóng váng, mốc; trộn vào thùng ủ là tốt nhất.
Thùng ủ phân có thu hút chuột và gián không?
Thùng ủ hiếu khí chỉ thu hút chuột, gián khi có thịt cá, dầu mỡ, cơm thừa hoặc rác để hở. Giữ đúng danh sách rác, luôn phủ rác nâu lên trên, đậy nắp và căng lưới ở các lỗ thông khí lớn. Thùng bokashi đậy kín gần như không bị chuột tìm đến.
Có ủ phân hữu cơ được trong mùa mưa, mùa lạnh không?
Được, nhưng chậm hơn. Mùa mưa thùng dễ ướt, cần để nơi có mái che, thêm nhiều rác nâu để hút ẩm. Mùa đông miền Bắc vi sinh hoạt động yếu, có thể đặt thùng chỗ có nắng, ủ khối lượng lớn hơn để giữ nhiệt và kiên nhẫn chờ thêm vài tuần.
Phân ủ chưa hoai mà đem bón thì sao?
Phân chưa hoai tiếp tục phân huỷ trong chậu, sinh nhiệt và tạm thời giành đạm của cây, có thể làm cây vàng lá, xót rễ và thu hút ruồi. Nếu lỡ bón, cào ra hoặc chỉ để làm lớp phủ mỏng cách xa gốc. Tốt nhất là chờ phân hoai hẳn.
