Trong giới chơi ngọc, cẩm thạch loại A là jadeite tự nhiên chỉ được đánh bóng và phủ sáp bề mặt; loại B là jadeite đã tẩy bằng axit rồi bơm nhựa (polymer) để lấp các khe; loại C là jadeite được nhuộm màu; loại B+C vừa tẩy, bơm nhựa vừa nhuộm. Cả bốn đều là jadeite thật về khoáng vật, khác nhau ở mức can thiệp, và chênh lệch giá trị giữa loại A với B, C có thể rất lớn.
Các mẹo nhìn, soi đèn, gõ nghe tiếng giúp nghi ngờ nhưng không đủ để kết luận. Muốn biết chắc có nhựa hay thuốc nhuộm, cần phòng kiểm định có máy quang phổ hồng ngoại. Phần dưới giải thích từng loại, các dấu hiệu nên tìm, và giấy kiểm định đáng tin phải ghi những gì.
Lưu ý tên gọi: “cẩm thạch” trong ngành ngọc Việt Nam thường dùng cho jadeite (phỉ thuý), trong khi theo địa chất “đá cẩm thạch” là đá marble dùng ốp lát. Khi mua, nên hỏi rõ đây có phải jadeite không.
Loại A, B, C, B+C khác nhau thế nào
Bảng tóm tắt bốn loại theo cách giới thương mại và phòng kiểm định thường phân:
| Loại | Đã xử lý gì | Độ bền theo thời gian |
|---|---|---|
| A | Không xử lý ngoài cắt, mài, đánh bóng và phủ sáp mỏng bề mặt | Ổn định, có thể giữ qua nhiều thế hệ |
| B | Ngâm axit để tẩy vết bẩn nâu, vàng; sau đó bơm nhựa lấp kẽ hở cho trong và chắc lại | Nhựa có thể ố vàng, rạn, mờ sau nhiều năm; đá giòn hơn |
| C | Nhuộm màu (thường xanh lục, tím) vào các kẽ giữa hạt khoáng | Màu có thể phai dưới nắng, nhiệt, hoá chất |
| B+C | Vừa tẩy axit, bơm nhựa, vừa nhuộm | Kém bền nhất trong bốn loại |
Sáp phủ bề mặt ở loại A là thông lệ chung và được chấp nhận, vì chỉ nằm trên mặt ngoài, không ngấm sâu. Một số phòng kiểm định còn ghi riêng trường hợp ngọc có ngấm sáp nhiều; khi thấy dòng này, nên hỏi thêm người bán.
Vì sao loại B lâu ngày dễ ố và giòn
Jadeite tự nhiên được tạo bởi vô số hạt khoáng nhỏ đan cài chặt vào nhau, chính cấu trúc đan cài này làm ngọc rất dai. Nhiều khối ngọc thô có vết nâu, vàng do oxit sắt nằm trong kẽ giữa các hạt. Để tẩy vết bẩn đó, người ta ngâm ngọc trong axit nhiều ngày; axit hoà tan cả chất bẩn lẫn một phần liên kết giữa các hạt, khiến khối ngọc xốp như bọt biển.
Ngọc xốp thì đục và dễ vỡ, nên bước tiếp theo là bơm nhựa epoxy hoặc polymer vào dưới áp lực để lấp các lỗ, làm ngọc trong lại và đủ chắc để chế tác. Vấn đề là nhựa là chất hữu cơ: dưới ánh nắng, nhiệt, mồ hôi, xà phòng, nước nóng, nó dần ngả vàng, co lại, rạn chân chim. Sau vài năm đến vài chục năm, vòng ngọc loại B có thể xuất hiện mạng vết nứt mờ, màu ố đục, và vì liên kết hạt đã bị axit làm yếu, va nhẹ cũng dễ nứt gãy hơn loại A cùng độ dày.
Loại C thì vấn đề chính là màu: thuốc nhuộm nằm trong kẽ nên có thể phai khi phơi nắng lâu, ngâm nước nóng hoặc gặp cồn, dung môi. Loại B+C mang cả hai nhược điểm.
Dấu hiệu nhận biết bằng kính lúp và đèn pin
Bề mặt dưới kính lúp 10x. Ngọc loại B thường có các vết rỗ, rãnh nhỏ đan như mạng nhện trên bề mặt, người trong nghề gọi là vết axit ăn. Độ bóng có thể hơi giống nhựa, “mềm” hơn so với ánh bóng như thuỷ tinh của ngọc loại A đánh bóng tốt.
Màu nằm ở đâu. Ở ngọc nhuộm (loại C), màu thường đọng đậm dọc theo các vết nứt và đường ranh giữa các hạt, nhìn như mạng lưới sợi màu, trong khi bên trong hạt lại nhạt. Màu tự nhiên thường chuyển dần, có chỗ đậm nhạt theo dải hoặc đám, không bám theo khe nứt.
Soi đèn pin. Rọi đèn sáng qua vòng: loại A thường thấy cấu trúc hạt và “bông” tự nhiên, có chiều sâu. Màu xanh quá đều, quá tươi, sáng rực khi soi mà nhìn thường lại đục, đáng nghi là nhuộm.
Đèn cực tím (UV). Nhựa trong loại B thường phát quang màu trắng xanh dưới đèn UV, trong khi đa số jadeite loại A phát quang yếu hoặc không. Nhưng sáp bề mặt cũng có thể phát quang, và có loại nhựa ít phát quang, nên đây chỉ là dấu hiệu tham khảo.
Tiếng gõ và những mẹo truyền miệng: tin được đến đâu
Mẹo phổ biến nhất là treo vòng lên rồi gõ nhẹ bằng một chiếc vòng ngọc khác hay một đồng xu: tiếng trong, ngân dài là loại A; tiếng đục, tắt nhanh là loại B vì nhựa hấp thụ dao động. Mẹo này có cơ sở, nhưng tiếng gõ còn phụ thuộc độ dày vòng, kích thước, có vết nứt ngầm hay không, cách cầm, vật dùng để gõ. Một vòng loại A có vết rạn sẽ kêu đục, còn vòng loại B mỏng và mới có thể kêu khá trong. Người nghe cần rất nhiều kinh nghiệm và vẫn có thể sai.
Các mẹo khác như áp lên má thấy mát lạnh lâu, nhỏ nước lên thấy giọt nước tròn đọng lại, hay cào lên kính, chỉ giúp phân biệt jadeite với thuỷ tinh hoặc đá rẻ tiền hơn nhiều; chúng hoàn toàn không phân biệt được loại A với loại B, C vì cả ba đều là jadeite. Cào thử còn có nguy cơ làm xước món đồ.
Kết luận thực tế: các dấu hiệu trên đủ để bạn từ chối một món đáng ngờ, nhưng không đủ để khẳng định một món là loại A. Với vòng ngọc có giá trị cao, chỉ phòng kiểm định có máy quang phổ hồng ngoại (FTIR) và các thiết bị chuyên dụng mới phát hiện chắc chắn nhựa và thuốc nhuộm.
Khi đi mua vòng ngọc, nên kiểm những gì tại chỗ
Hỏi thẳng loại và đề nghị ghi vào hoá đơn. Người bán đàng hoàng sẵn sàng ghi “jadeite loại A” hoặc nói rõ đây là loại B, C. Người né tránh câu hỏi, chỉ nói chung chung “ngọc tự nhiên”, “ngọc Miến Điện” là tín hiệu nên cẩn thận, vì tên vùng không nói gì về việc có xử lý hay không.
Soi toàn bộ vòng dưới đèn mạnh. Xoay chậm một vòng tròn, tìm vết nứt ngầm cắt ngang bản vòng. Vết nứt thường là một đường mảnh sáng lên khi rọi đèn nghiêng. Phân biệt với “vân” tự nhiên là các đường không xuyên qua, không phản chiếu ánh sáng như mặt gãy.
Nhìn tổng thể màu sắc và độ đồng đều. Ngọc loại A có màu phân bố tự nhiên, ít khi hoàn hảo đều khắp vòng. Một vòng màu xanh tươi đậm đều tăm tắp, trong vắt mà lại được chào giá thấp bất thường là điều đáng ngờ nhất.
Cầm lên cân tay. Jadeite nặng hơn phần lớn đá giả cùng kích thước như thạch anh, thuỷ tinh, serpentine, nên vòng cẩm thạch thật có cảm giác đầm tay. Dấu hiệu này không phân biệt A với B, nhưng loại được nhiều món không phải jadeite.
Hỏi chính sách đổi trả khi kiểm định. Nơi bán uy tín thường cho phép bạn mang đi kiểm định độc lập và hoàn tiền nếu kết quả khác với lời giới thiệu. Thoả thuận này nên được ghi rõ trước khi trả tiền.
Giấy kiểm định nên ghi gì
Khi mua vòng ngọc có giá trị, hãy yêu cầu giấy kiểm định của một phòng kiểm định độc lập, không phải giấy do chính cửa hàng in. Một giấy đáng tin thường có:
- Tên vật liệu: jadeite jade (ngọc jadeite) hoặc ghi rõ là nephrite, serpentine… Chữ “ngọc” chung chung là chưa đủ.
- Kết luận về xử lý: “tự nhiên, không phát hiện xử lý” hoặc “loại A”; nếu có xử lý phải ghi “đã tẩy và ngấm polymer”, “nhuộm màu”.
- Thông số đo: khối lượng, kích thước (đường kính trong, bản rộng, độ dày), chiết suất khoảng 1,66, tỷ trọng khoảng 3,33 với jadeite.
- Ảnh chụp màu chính món đồ để đối chiếu, vì giấy không kèm ảnh thì có thể bị dùng cho món khác.
- Mã số tra cứu: nhiều phòng kiểm định cho tra mã trên hệ thống của họ; hãy tự tra thay vì tin bản giấy.
Khi đeo, đối xử với ngọc loại A cũng cần cẩn thận: tránh va đập mạnh, tháo khi làm việc nặng, lau bằng khăn mềm ẩm. Ngọc loại B, C thì càng tránh nắng gắt, nước nóng, xà phòng mạnh, nước hoa và cồn để nhựa, màu nhuộm bền lâu hơn.
Đeo và giữ vòng ngọc sao cho bền
Ngọc jadeite dai nhưng không chịu được va đập mạnh vào nền gạch, mặt bàn đá hay bồn rửa. Phần lớn vòng ngọc bị nứt vì va khi rửa tay, rửa bát hoặc tháo ra đeo vào sai cách. Khi đeo vòng, chụm các ngón lại, bôi chút xà phòng hoặc kem dưỡng lên mu bàn tay rồi xoay nhẹ, làm trên giường hoặc trên khăn dày để lỡ tuột còn có chỗ đỡ. Chọn cỡ vòng theo đường kính trong vừa đủ qua bàn tay khép ngón; vòng quá rộng hay đập vào cạnh bàn.
Với vòng loại A, chỉ cần rửa bằng nước ấm với chút xà phòng nhẹ, lau khô. Vòng loại B hay B+C có nhựa bên trong nên tránh nước nóng, xăng thơm, cồn, nước tẩy rửa và nắng gắt kéo dài, vì đây là những thứ làm nhựa ngả vàng nhanh hơn. Không đeo vòng khi tập thể thao, làm vườn hay làm việc nặng, và cất riêng trong túi vải để vòng không cọ vào trang sức kim loại.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc cẩm thạch loại B có phải ngọc giả không?
Không phải giả theo nghĩa khoáng vật, vì vẫn là jadeite. Nhưng đã qua tẩy axit và bơm nhựa, nên giá trị và độ bền thấp hơn nhiều so với loại A. Bán loại B mà không nói rõ là thiếu trung thực; người mua có quyền yêu cầu ghi loại trên hoá đơn.
Đeo vòng ngọc lâu có làm ngọc đẹp lên không?
Ngọc loại A đeo thường xuyên có thể bóng hơn nhờ ma sát với da và lớp dầu tự nhiên, nhưng màu và độ trong không thay đổi. Ngọc loại B thì ngược lại, nhựa có xu hướng ngả vàng, rạn theo thời gian, nhất là khi gặp nắng, nhiệt, xà phòng.
Cẩm thạch và ngọc bích có phải một không?
Trong tiếng Việt, hai chữ này dùng lẫn lộn. Cẩm thạch trong ngành ngọc thường chỉ jadeite, còn ngọc bích có thể chỉ jadeite, nephrite, thậm chí cả đá khác màu xanh. Khi mua, đừng dựa vào tên gọi, hãy hỏi tên khoáng vật và giấy kiểm định.
Đo size vòng ngọc thế nào?
Chụm năm ngón tay như khi luồn vòng, đo chu vi chỗ rộng nhất quanh các khớp ngón bằng thước dây mềm, rồi chia cho 3,14 để ra đường kính trong tối thiểu. Vòng ngọc không co giãn, nên thử trực tiếp vẫn là chính xác nhất; dùng túi nilon hoặc xà phòng giúp luồn dễ hơn.
Vòng ngọc bị nứt có hàn lại được không?
Ngọc không hàn được như kim loại. Vòng nứt có thể được bọc vàng, bạc ở chỗ nứt để gia cố và trang trí, hoặc cắt chế thành mặt dây, nhẫn. Vết nứt làm giảm giá trị đáng kể, nên trước khi mua hãy soi đèn kỹ toàn bộ vòng.
Có cách nào tự thử loại A tại nhà chính xác không?
Không có. Các mẹo gõ, soi đèn, nhìn kính lúp chỉ giúp nghi ngờ. Muốn biết chắc có nhựa hay thuốc nhuộm cần máy quang phổ hồng ngoại ở phòng kiểm định. Với món giá trị lớn, chi phí kiểm định nhỏ hơn nhiều so với rủi ro mua nhầm.
