Cách cầm máu cam đúng là: ngồi dậy, cúi người hơi về phía trước, dùng ngón cái và ngón trỏ bóp chặt phần mềm của mũi (ngay dưới sống mũi cứng) liên tục 10–15 phút, thở bằng miệng và nhổ máu chảy xuống họng ra ngoài. Đừng ngửa cổ ra sau, đừng nằm xuống, đừng thả tay ra giữa chừng để xem đã cầm chưa.
Phần lớn các lần chảy máu cam xuất phát từ một đám mạch máu nhỏ ở phía trước vách ngăn mũi, nơi niêm mạc mỏng và dễ nứt khi khô hoặc bị ngoáy. Loại này trông nhiều máu nhưng thường dừng hẳn khi được ép đúng chỗ, đủ thời gian. Bên dưới là cách làm chi tiết, các sai lầm phổ biến và dấu hiệu cho thấy cần gặp bác sĩ.
Các bước cầm máu cam tại nhà
Làm theo đúng thứ tự, áp dụng cho cả người lớn và trẻ em biết hợp tác. Chuẩn bị sẵn khăn giấy hoặc một cái bát nhỏ để hứng máu.
- Ngồi thẳng, cúi người về trước. Đầu hơi chúi xuống, cằm hướng về ngực. Tư thế này để máu chảy ra cửa mũi thay vì chảy ngược xuống họng.
- Bóp đúng chỗ. Dùng ngón cái và ngón trỏ kẹp hai cánh mũi lại với nhau, ở phần mềm, phía dưới đoạn xương sống mũi. Bóp ở sống mũi cứng (chỗ gọng kính) là sai vị trí, không ép được vào điểm chảy máu.
- Giữ liên tục 10–15 phút. Nhìn đồng hồ, đừng ước lượng. Thả tay ra sau một hai phút để "kiểm tra" làm cục máu đông vừa hình thành bị bong, phải bắt đầu lại từ đầu.
- Thở bằng miệng, nhổ máu ra. Máu nuốt vào dạ dày dễ gây buồn nôn, nôn ra máu làm người nhà hoảng hơn.
- Chườm lạnh nếu có. Túi đá bọc khăn đặt lên sống mũi hoặc ngậm một viên đá có thể giúp mạch máu co lại; đây là phần phụ, không thay cho việc bóp mũi.
- Kiểm tra sau 15 phút. Thả tay nhẹ nhàng. Nếu vẫn chảy, bóp lại thêm 10–15 phút nữa. Nếu sau tổng cộng khoảng 20–30 phút vẫn không dừng, đi khám.
Sau khi cầm được máu, tránh xì mũi mạnh, ngoáy mũi, cúi gập người nhấc vật nặng, tắm nước quá nóng hay uống đồ nóng trong khoảng 24 giờ, vì những việc này có thể làm cục máu đông bong ra và chảy lại.
Những sai lầm hay gặp khi cầm máu cam
Ngửa cổ ra sau. Đây là phản xạ quen thuộc nhất và cũng sai nhất. Máu không dừng mà chảy xuống họng, dễ sặc vào đường thở, nuốt vào gây nôn, và người sơ cứu tưởng máu đã cầm trong khi thực tế vẫn chảy.
Nằm ngửa ra giường. Cùng lý do với ngửa cổ. Nếu người bị chảy máu thấy choáng, cho ngồi tựa lưng nhưng vẫn giữ đầu hơi cúi về trước.
Nhét giấy vệ sinh hoặc bông vào sâu trong mũi. Giấy mềm nát, dính vào chỗ chảy máu, lúc rút ra làm bong cục máu đông và chảy lại. Nếu muốn dùng, chỉ nên đặt hờ ở cửa mũi để thấm, còn việc cầm máu vẫn dựa vào bóp cánh mũi.
Giơ tay lên cao, buộc chỉ vào ngón tay, đắp lá. Đây là các mẹo truyền miệng không có cơ chế cầm máu. Mất thời gian vào chúng nghĩa là mất thời gian ép mũi.
Bóp hời hợt rồi buông liên tục. Cục máu đông cần thời gian và áp lực ổn định. Bóp chặt vừa đủ để thấy hơi khó chịu, giữ đủ giờ.
Vì sao bị chảy máu cam
Niêm mạc phía trước vách ngăn mũi có một đám mạch máu nhỏ nằm rất nông. Đây là chỗ chảy máu trong phần lớn trường hợp, gọi là chảy máu mũi trước. Những yếu tố hay làm vùng này nứt vỡ gồm: không khí khô (ngồi phòng điều hoà cả ngày, mùa hanh khô miền Bắc), ngoáy mũi (rất hay gặp ở trẻ em), xì mũi mạnh khi cảm cúm hoặc viêm mũi dị ứng, va đập vào mũi, và dùng thuốc xịt mũi thường xuyên làm niêm mạc khô.
Một số người dễ chảy máu hơn vì đang dùng thuốc làm loãng máu hoặc chống kết tập tiểu cầu theo chỉ định bác sĩ, có bệnh về máu, bệnh gan, hoặc huyết áp cao không kiểm soát. Huyết áp cao ít khi là nguyên nhân trực tiếp gây chảy máu cam nhưng có thể khiến máu khó cầm hơn.
Ít gặp hơn là chảy máu mũi sau, xuất phát từ phần sâu trong hốc mũi, thường ở người lớn tuổi. Loại này máu chảy nhiều, chảy cả hai bên mũi hoặc chảy chủ yếu xuống họng, bóp cánh mũi không ăn thua. Đây là tình huống cần đến cơ sở y tế. Ở trẻ em, chảy máu chỉ một bên mũi kèm nước mũi có mùi hôi kéo dài có thể do dị vật nhét vào mũi, cũng nên cho đi khám.
Một mẹo phân biệt nhanh khi đang sơ cứu: nếu đã cúi người đúng tư thế, bóp chặt cánh mũi mà máu vẫn chảy ồ ạt xuống họng, phải nhổ ra liên tục, nhiều khả năng điểm chảy máu nằm sâu phía sau. Đừng cố kéo dài thêm ở nhà; vẫn giữ tư thế cúi, bóp mũi và đi thẳng đến cơ sở y tế có khám tai mũi họng.
Phòng chảy máu cam tái lại
Nếu bạn hoặc con hay bị chảy máu cam vặt, phần lớn là do niêm mạc khô và bị cọ xát. Vài thói quen sau giúp giảm đáng kể số lần chảy:
- Giữ ẩm không khí phòng ngủ: dùng máy tạo ẩm, hoặc đặt chậu nước trong phòng điều hoà; chỉnh điều hoà không quá lạnh và không thổi thẳng vào mặt.
- Nhỏ hoặc xịt nước muối sinh lý vào mũi vài lần mỗi ngày trong mùa hanh khô.
- Thoa một lớp mỏng vaseline hoặc mỡ dưỡng ẩm bên trong cửa mũi trước khi ngủ, bằng tăm bông, không đưa sâu vào trong.
- Cắt ngắn móng tay cho trẻ, dạy trẻ không ngoáy mũi; khi ngứa mũi thì xì nhẹ từng bên.
- Khi cảm cúm hay viêm mũi dị ứng, xì mũi nhẹ nhàng, há miệng khi hắt hơi để giảm áp lực trong mũi.
- Uống đủ nước, nhất là những ngày nóng hoặc khi bị sốt.
- Người đang dùng thuốc chống đông theo đơn mà hay chảy máu cam: báo bác sĩ điều trị, không tự ý ngừng thuốc.
Nếu đã thực hiện đầy đủ mà vẫn chảy máu cam nhiều lần mỗi tuần, nên đi khám tai mũi họng. Bác sĩ có thể soi mũi tìm đúng điểm mạch máu dễ vỡ và xử lý tại chỗ.
Chảy máu cam ở trẻ em: cha mẹ làm gì cho đúng
Trẻ từ khoảng 3 đến 10 tuổi là nhóm hay chảy máu cam nhất, phần lớn do ngoáy mũi, dụi mũi khi viêm mũi dị ứng, hoặc ngủ phòng điều hoà khô. Thấy máu chảy, trẻ thường hoảng và khóc, khóc càng to thì áp lực trong mũi càng tăng. Việc đầu tiên của người lớn là giữ bình tĩnh, nói giọng nhẹ, cho trẻ ngồi lên đùi mình quay mặt ra ngoài, hơi cúi người về trước.
Trẻ nhỏ khó tự bóp mũi đủ lâu, nên người lớn bóp hộ hai cánh mũi, vừa bóp vừa kể chuyện hoặc đếm cùng con để trẻ chịu ngồi yên đủ 10 phút. Dặn trẻ thở bằng miệng và nhổ máu vào khăn chứ đừng nuốt. Lót một cái khăn tối màu trước ngực giúp trẻ đỡ sợ khi nhìn thấy máu.
Sau khi máu đã cầm, đừng cho trẻ chạy nhảy ngay. Cho trẻ nghỉ ngơi, chơi nhẹ nhàng, tránh tắm nước nóng trong ngày hôm đó. Ghi lại ngày giờ, chảy bên nào, kéo dài bao lâu; nếu một tháng chảy nhiều lần, cuốn ghi chép này giúp bác sĩ tai mũi họng khám nhanh và trúng hơn. Đừng la mắng trẻ vì ngoáy mũi lúc đang chảy máu; nhắc nhở vào lúc khác, khi trẻ bình tĩnh, sẽ hiệu quả hơn nhiều.
Dấu hiệu cần đi khám hoặc đến cấp cứu ngay
Đa số chảy máu cam tự cầm ở nhà. Đến cơ sở y tế khi gặp một trong các tình huống sau:
- Đã bóp mũi đúng cách tổng cộng khoảng 20–30 phút mà máu vẫn chảy.
- Chảy rất nhiều, ướt đẫm khăn liên tục, hoặc máu chảy chủ yếu xuống họng dù đã cúi người.
- Chảy máu cam sau chấn thương vùng đầu, mặt, nhất là khi có dịch trong chảy ra từ mũi, mũi lệch, hoặc người bị nạn lơ mơ, nôn.
- Kèm khó thở, choáng váng, mặt tái, vã mồ hôi, tim đập nhanh: dấu hiệu mất máu đáng kể.
- Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, hoặc có bệnh rối loạn đông máu.
- Trẻ dưới 2 tuổi bị chảy máu cam (hiếm gặp ở tuổi này nên cần tìm nguyên nhân).
- Chảy máu cam lặp lại nhiều lần trong thời gian ngắn, kèm bầm tím dễ dàng trên da, chảy máu chân răng, hoặc mệt mỏi xanh xao.
Khi gọi cấp cứu hoặc trên đường đến viện, người bị chảy máu vẫn ngồi cúi về trước và bóp mũi, không dừng lại.
Câu hỏi thường gặp
Chảy máu cam có nguy hiểm không?
Đa số không nguy hiểm, nhất là ở trẻ em và người trẻ, vì máu xuất phát từ mạch nhỏ phía trước mũi và dừng khi được ép đúng. Cần lo hơn khi máu chảy nhiều không cầm được, chảy sau chấn thương đầu, xảy ra ở người lớn tuổi đang dùng thuốc chống đông, hoặc lặp lại thường xuyên kèm bầm tím.
Trẻ em hay chảy máu cam vào ban đêm là do đâu?
Thường do không khí phòng ngủ khô, nhất là bật điều hoà hoặc quạt suốt đêm, cộng với thói quen ngoáy mũi lúc ngủ. Viêm mũi dị ứng cũng làm trẻ dụi và ngoáy mũi nhiều hơn. Thử tạo ẩm phòng, thoa vaseline cửa mũi, cắt móng tay; nếu vẫn chảy nhiều lần mỗi tuần thì cho trẻ khám tai mũi họng.
Chảy máu cam có phải do nóng trong người không?
Cách gọi nóng trong dân gian thường trùng với những yếu tố thật như trời hanh khô, ít uống nước, sốt, khiến niêm mạc mũi khô và dễ nứt. Ăn đồ mát hay uống nước thảo mộc không thay được việc giữ ẩm mũi và cầm máu đúng cách. Chảy máu thường xuyên cần được khám để tìm nguyên nhân.
Bóp mũi rồi có nên chườm đá lên trán không?
Chườm lạnh lên sống mũi hoặc ngậm đá có thể hỗ trợ co mạch, nhưng chườm lên trán hay gáy hầu như không ảnh hưởng điểm chảy máu. Việc quan trọng nhất vẫn là bóp chặt hai cánh mũi liên tục 10 đến 15 phút với đầu hơi cúi.
Chảy máu cam khi mang thai có bình thường không?
Khá thường gặp, vì khi mang thai lượng máu tăng và niêm mạc mũi sung huyết, dễ chảy máu và nghẹt mũi. Cách cầm máu vẫn giống người bình thường. Nên báo bác sĩ khám thai nếu chảy nhiều, khó cầm, hoặc kèm đau đầu, nhìn mờ, phù nhiều, vì cần kiểm tra huyết áp.
Sau khi chảy máu cam bao lâu thì được xì mũi?
Nên tránh xì mũi ít nhất khoảng 24 giờ, sau đó xì nhẹ từng bên. Trong thời gian này cũng hạn chế cúi gập người, gắng sức, uống đồ quá nóng. Nếu mũi có cục máu khô gây vướng, nhỏ nước muối sinh lý cho mềm rồi để nó tự ra.
