Nắng nóng gây ra một chuỗi tình trạng từ nhẹ đến nặng. Mức hay gặp là kiệt sức do nóng (dân gian hay gọi là say nắng, say nóng): vã mồ hôi nhiều, da mát ẩm, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, đau đầu, chuột rút. Mức nguy hiểm là sốc nhiệt: thân nhiệt tăng cao, thường từ 40°C, kèm lú lẫn, nói lắp, lơ mơ, co giật hoặc bất tỉnh, da nóng (có thể khô hoặc vẫn đẫm mồ hôi). Sốc nhiệt là cấp cứu, có thể tử vong nếu không làm mát kịp thời.
Với cả hai, việc đầu tiên là đưa người bệnh vào chỗ mát và làm mát cơ thể ngay. Kiệt sức do nóng thường đỡ sau khoảng 30–60 phút nghỉ ngơi, bù nước. Sốc nhiệt cần gọi cấp cứu 115 và làm mát tích cực liên tục trong lúc chờ, không đợi xe đến mới bắt đầu.
Phân biệt các mức bệnh do nắng nóng
Ranh giới giữa các mức không phải lúc nào cũng rõ, và kiệt sức do nóng có thể chuyển thành sốc nhiệt nếu tiếp tục ở ngoài nắng. Dấu hiệu then chốt để nhận ra sốc nhiệt là thay đổi ý thức.
| Mức | Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Chuột rút do nóng | Co rút đau ở bắp chân, đùi, bụng khi lao động, chơi thể thao, ra nhiều mồ hôi | Dừng vận động, vào bóng mát, kéo giãn nhẹ, uống nước có điện giải |
| Kiệt sức do nóng | Vã mồ hôi, da mát ẩm, tái; chóng mặt, buồn nôn, nôn, mệt lả, đau đầu, mạch nhanh yếu; ý thức vẫn tỉnh | Vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát, uống nước từng ngụm; theo dõi |
| Sốc nhiệt | Thân nhiệt rất cao, thường từ 40°C; lú lẫn, kích động, nói lắp, lơ mơ, co giật, ngất; da nóng, đỏ, khô hoặc ướt | Gọi 115, làm mát tích cực ngay, không cho uống nếu không tỉnh táo |
Nhiều người tin rằng người bị sốc nhiệt thì da phải khô, không ra mồ hôi. Thực tế, người bị sốc nhiệt khi đang lao động, tập luyện gắng sức vẫn có thể đổ mồ hôi nhiều. Đừng dựa vào mồ hôi để loại trừ; hãy nhìn vào sự tỉnh táo của người bệnh.
Sơ cứu kiệt sức do nóng
Áp dụng khi người bệnh vẫn tỉnh táo, trả lời đúng câu hỏi, nói chuyện bình thường:
- Đưa vào chỗ mát: bóng cây, hiên nhà, phòng có quạt hoặc điều hoà. Cho nằm, kê chân cao hơn tim một chút nếu chóng mặt.
- Nới lỏng, cởi bớt quần áo, tháo mũ bảo hiểm, giày dép, áo khoác chống nắng.
- Làm mát: lau hoặc xịt nước mát lên da rồi quạt; đắp khăn ướt mát lên trán, cổ, nách, bẹn.
- Cho uống từng ngụm nước mát, dung dịch oresol hoặc nước có điện giải. Không uống quá nhanh, không uống rượu bia, hạn chế cà phê.
- Nghỉ ngơi và theo dõi ít nhất 30–60 phút. Không quay lại làm việc ngoài trời ngay trong ngày hôm đó.
- Đi khám nếu không đỡ sau khoảng một giờ, triệu chứng nặng dần, nôn nhiều không uống được, hoặc người bệnh có bệnh tim, huyết áp cao.
Nếu ở bất kỳ thời điểm nào người bệnh bắt đầu lú lẫn, nói năng lộn xộn, lơ mơ hay co giật, chuyển ngay sang xử lý như sốc nhiệt ở mục dưới.
Sơ cứu sốc nhiệt: làm mát càng nhanh càng tốt
Sốc nhiệt làm tổn thương não, tim, thận, gan theo từng phút thân nhiệt còn cao. Mục tiêu là hạ nhiệt nhanh nhất có thể trong lúc chờ cấp cứu:
- Gọi cấp cứu 115, hoặc nhờ người khác gọi trong khi bạn bắt đầu làm mát.
- Đưa vào chỗ mát, cởi bỏ phần lớn quần áo.
- Làm mát tích cực: nếu có điều kiện và người hỗ trợ, ngâm người bệnh vào bồn hoặc chậu nước mát đến lạnh (giữ đầu trên mặt nước) là cách hạ nhiệt nhanh nhất. Nếu không, liên tục dội, xịt nước mát lên khắp người và quạt mạnh; đặt túi đá bọc khăn hoặc khăn lạnh ở cổ, nách, bẹn; phủ khăn ướt lên người và thay liên tục.
- Không cho ăn uống nếu người bệnh lơ mơ, không tỉnh táo, vì dễ sặc.
- Đặt nằm nghiêng an toàn nếu nôn hoặc bất tỉnh mà vẫn thở; dẹp đồ vật xung quanh nếu co giật, không nhét gì vào miệng.
- Theo dõi nhịp thở; ngừng thở thì ép tim nếu bạn biết cách và làm theo hướng dẫn qua điện thoại của điều phối viên.
- Tiếp tục làm mát cho đến khi người bệnh tỉnh táo lại hoặc nhân viên y tế tiếp nhận. Không dừng lại chỉ vì thấy da bớt nóng.
Không cho uống thuốc hạ sốt như paracetamol hay aspirin để chữa sốc nhiệt. Các thuốc này tác động lên cơ chế sốt do nhiễm trùng, không giúp hạ thân nhiệt khi cơ thể bị quá nóng từ môi trường.
Những quan niệm sai hay gặp
"Cạo gió, bắt gió cho ra hết hơi nóng." Cạo gió không làm hạ thân nhiệt và có thể gây trầy xước. Mất thời gian vào việc này đồng nghĩa với chậm làm mát và chậm gọi cấp cứu.
"Không được tắm nước mát khi vừa đi nắng về kẻo trúng gió." Với người đang bị nóng quá mức, làm mát bằng nước là cách sơ cứu đúng. Với người khoẻ vừa đi nắng về, chỉ nên nghỉ vài phút cho bớt mồ hôi rồi tắm nước mát vừa phải, không cần kiêng.
"Uống thật nhiều nước đá cho nhanh mát." Uống ồ ạt lượng lớn có thể gây nôn, đầy bụng. Uống từng ngụm, liên tục; nước mát là đủ.
"Chỉ người già mới bị." Người lao động ngoài trời, người chạy xe giao hàng, công nhân, nông dân, học sinh tập thể dục giữa trưa, người chạy bộ đường dài đều có nguy cơ cao vì vừa nóng vừa gắng sức.
"Ngồi trong xe đóng kín vài phút không sao." Nhiệt độ trong ô tô đỗ ngoài nắng tăng rất nhanh, có thể vượt xa nhiệt độ ngoài trời sau vài chục phút. Tuyệt đối không để trẻ em hay thú cưng trong xe đóng kín, dù chỉ "chạy vào mua đồ một chút".
Phòng say nắng, sốc nhiệt trong những ngày nắng nóng
Phòng luôn dễ hơn chữa. Những việc sau đặc biệt quan trọng trong các đợt nắng nóng gay gắt:
- Hạn chế ra ngoài và lao động nặng vào khung giờ nắng gắt nhất, khoảng 10 đến 16 giờ. Sắp xếp việc ngoài trời vào sáng sớm hoặc chiều muộn.
- Uống nước đều đặn cả ngày, không đợi khát. Người làm việc ngoài trời nên uống rải rác mỗi 15–20 phút; ra nhiều mồ hôi thì bổ sung thêm muối khoáng qua oresol pha đúng tỉ lệ, nước canh, trái cây.
- Mặc quần áo rộng, sáng màu, chất liệu thoáng; đội mũ rộng vành, dùng ô khi đi bộ.
- Với người lao động ngoài trời: nghỉ ngắn trong bóng mát thường xuyên, làm việc theo cặp để để ý lẫn nhau, những ngày đầu mùa nóng nên giảm cường độ để cơ thể quen dần.
- Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, thận, tiểu đường, người đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc tâm thần dễ bị ảnh hưởng hơn; con cháu nên gọi điện hoặc ghé thăm hằng ngày trong đợt nóng.
- Giữ nhà mát: kéo rèm phía nắng chiếu, mở cửa thông gió buổi tối, dùng quạt, điều hoà. Khi nhiệt độ trong phòng quá cao, quạt đơn thuần không đủ làm mát, nên tìm chỗ mát hơn.
- Không chạy bộ, đá bóng giữa trưa nắng; tập luyện vào sáng sớm hoặc tối, dừng ngay khi thấy chóng mặt, buồn nôn, đau đầu.
- Hạn chế rượu bia và nước tăng lực nhiều đường trong ngày nóng.
Với trẻ nhỏ, cho mặc thoáng, uống đủ nước, không ủ kín, không cho chơi ngoài trời giữa trưa. Trẻ quấy khóc, đỏ bừng, lừ đừ trong ngày nắng nóng cần được làm mát và cho đi khám nếu không đỡ nhanh.
Dấu hiệu cần đi khám hoặc gọi cấp cứu
Gọi cấp cứu ngay khi người bị ảnh hưởng bởi nắng nóng có:
- Lú lẫn, nói lắp, kích động, hành vi bất thường, lơ mơ, ngất hoặc co giật.
- Thân nhiệt rất cao, từ khoảng 40°C trở lên, da nóng bỏng khi sờ.
- Khó thở, đau ngực, tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp.
- Nôn liên tục, không uống được nước.
Nên đi khám trong ngày nếu triệu chứng kiệt sức do nóng không đỡ sau khoảng một giờ nghỉ ngơi và làm mát, nếu chuột rút kéo dài quá một giờ, nếu nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc hoặc màu nâu sau khi lao động nặng dưới nắng (có thể là dấu hiệu tổn thương cơ, ảnh hưởng thận), hoặc nếu người bệnh có bệnh tim mạch, đang theo chế độ ăn hạn chế muối, hạn chế nước theo chỉ định. Sau một lần sốc nhiệt, cơ thể có thể nhạy cảm với nóng hơn trong một thời gian; hãy hỏi bác sĩ khi nào được trở lại lao động, tập luyện ngoài trời.
Câu hỏi thường gặp
Say nắng có nên uống nước đá lạnh không?
Người đang tỉnh táo có thể uống nước mát hoặc hơi lạnh, nhưng uống từng ngụm nhỏ. Uống một hơi nhiều nước đá dễ gây đau bụng, nôn. Dung dịch oresol pha đúng tỉ lệ hoặc nước có điện giải phù hợp hơn khi ra nhiều mồ hôi. Người lơ mơ thì không cho uống.
Say nắng bao lâu thì khỏi?
Kiệt sức do nóng thường đỡ sau khoảng 30 phút đến một giờ nghỉ ngơi ở chỗ mát và bù nước, nhưng cảm giác mệt có thể kéo dài một hai ngày. Sốc nhiệt thì khác, cần điều trị ở bệnh viện và thời gian hồi phục tuỳ mức độ tổn thương các cơ quan.
Đau đầu sau khi đi nắng về phải làm sao?
Vào chỗ mát, uống nước từng ngụm, nằm nghỉ, chườm khăn mát lên trán và cổ. Đa số đỡ sau vài giờ. Nếu đau đầu kèm sốt cao, nôn nhiều, lú lẫn, cổ cứng hoặc không đỡ sau khi đã nghỉ ngơi và uống đủ nước, cần đi khám.
Người già ở nhà không ra nắng có bị sốc nhiệt không?
Có. Người cao tuổi có thể bị sốc nhiệt ngay trong nhà khi phòng kín, nóng bức kéo dài nhiều ngày, đặc biệt người sống một mình, ít uống nước, đang dùng thuốc lợi tiểu hay có bệnh tim. Cần giữ phòng thông thoáng, có quạt hoặc điều hoà, nhắc uống nước và thường xuyên thăm hỏi.
Đi nắng về có nên tắm ngay không?
Nên nghỉ vài phút trong chỗ mát cho bớt mồ hôi, uống chút nước rồi mới tắm bằng nước mát vừa phải, không cần quá lạnh. Nếu đang có dấu hiệu kiệt sức do nóng, dùng khăn ướt lau người và quạt sẽ an toàn hơn đứng tắm lâu vì có thể chóng mặt, té ngã.
Chạy bộ ngày nóng cần lưu ý gì?
Chọn sáng sớm hoặc tối muộn, mặc đồ sáng màu thoáng khí, uống nước trước, trong và sau khi chạy. Giảm tốc độ và quãng đường trong những ngày đầu nắng nóng để cơ thể thích nghi. Dừng ngay khi chóng mặt, buồn nôn, ngừng ra mồ hôi bất thường hay thấy rối loạn.
