Phần lớn các ca ngộ độc thực phẩm nhẹ tự khỏi trong 1–3 ngày. Việc quan trọng nhất là bù nước và điện giải: uống dung dịch oresol (ORS) pha đúng tỉ lệ ghi trên gói, từng ngụm nhỏ, liên tục sau mỗi lần nôn hoặc đi ngoài. Ăn lại sớm bằng đồ mềm, dễ tiêu khi đã đỡ nôn. Không tự ý uống thuốc cầm tiêu chảy, nhất là khi có sốt hoặc phân có máu.
Cần đi viện ngay nếu có dấu hiệu mất nước nặng, nôn đến mức không uống được gì, phân có máu, sốt cao, hoặc các triệu chứng thần kinh như nhìn mờ, sụp mi, nói khó, nuốt khó, yếu cơ. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ có thai mất nước nhanh hơn, nên được đưa đi khám sớm hơn.
Triệu chứng và thời gian xuất hiện
Ngộ độc thực phẩm là tên gọi chung cho tình trạng bệnh do ăn uống thức ăn nhiễm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc độc tố. Triệu chứng hay gặp nhất là buồn nôn, nôn, đau quặn bụng, tiêu chảy, có thể kèm sốt, ớn lạnh, đau đầu, mệt mỏi.
Thời gian từ lúc ăn đến lúc có triệu chứng cho gợi ý về nguyên nhân. Nôn dữ dội chỉ sau khoảng 1–6 giờ thường do độc tố vi khuẩn đã có sẵn trong thức ăn, ví dụ đồ ăn chế biến sẵn để lâu ở nhiệt độ phòng, cơm chiên từ cơm nguội để qua đêm ngoài bếp. Trường hợp này thường khởi phát nhanh và cũng hết khá nhanh. Đau bụng, tiêu chảy, sốt xuất hiện sau khoảng 12–72 giờ thường do vi khuẩn nhân lên trong ruột, liên quan đến thịt gia cầm, trứng chưa chín, hải sản sống, rau sống rửa không sạch.
Vì triệu chứng có thể xuất hiện muộn, món gây bệnh không nhất thiết là bữa ăn gần nhất. Khi nhiều người cùng ăn một bữa mà cùng có triệu chứng, đó là thông tin quan trọng cần báo cho nhân viên y tế; với bữa ăn tập thể đông người, cơ sở y tế và cơ quan chức năng địa phương cần được báo để điều tra nguồn thực phẩm.
Bù nước bằng oresol: pha và uống cho đúng
Oresol là dung dịch có tỉ lệ muối và đường được tính toán để ruột hấp thu nước tốt nhất. Pha sai làm mất tác dụng, thậm chí gây hại:
- Đọc kỹ hướng dẫn trên gói. Mỗi loại gói pha với một lượng nước cố định, thường là 200 ml, 500 ml hoặc 1 lít tuỳ sản phẩm. Dùng chai hoặc cốc có vạch đo, không ước lượng bằng mắt.
- Dùng nước đun sôi để nguội. Không pha với nước trái cây, sữa, nước ngọt hay nước canh.
- Pha cả gói vào đúng lượng nước, khuấy tan. Không chia đôi gói pha ít nước cho "đậm", không thêm đường hay muối. Dung dịch quá đặc có thể làm tiêu chảy nặng hơn và gây rối loạn điện giải nguy hiểm, nhất là ở trẻ nhỏ.
- Uống từng ngụm nhỏ, đều đặn: cứ vài phút một ngụm hoặc một thìa. Uống ồng ộc cả cốc dễ nôn ra. Nếu vừa nôn, chờ khoảng 10 phút rồi uống chậm lại.
- Uống bù sau mỗi lần đi ngoài hoặc nôn. Người lớn thường cần uống thêm khoảng một cốc lớn sau mỗi lần tiêu chảy; với trẻ em, hỏi nhân viên y tế lượng phù hợp theo tuổi và cân nặng.
- Dung dịch đã pha chỉ dùng trong 24 giờ, quá thời gian thì đổ đi pha mới.
Nước điện giải đóng chai dành cho người chơi thể thao và nước ngọt có ga thường có nhiều đường và tỉ lệ muối không phù hợp để bù nước khi tiêu chảy. Nếu chưa có oresol, uống nước lọc, nước cháo loãng có chút muối, nước canh rau trong lúc đi mua.
Nên ăn gì, tránh gì trong mấy ngày đầu
Không cần nhịn đói kéo dài. Khi đã đỡ nôn, ăn lại sớm giúp ruột hồi phục nhanh hơn. Gợi ý theo nhóm:
| Nhóm | Nên ăn, uống | Nên tránh tạm thời |
|---|---|---|
| Tinh bột | Cháo trắng, cơm nát, bánh mì nướng, bánh quy nhạt, miến, khoai luộc | Đồ chiên rán, bánh ngọt nhiều bơ |
| Đạm | Thịt nạc băm nấu cháo, cá hấp, trứng luộc chín kỹ khi đã đỡ | Hải sản sống, gỏi, thịt tái, đồ nướng cháy |
| Rau quả | Chuối chín, táo nấu chín, rau củ nấu mềm | Rau sống, trái cây chua, nhiều chất xơ thô |
| Đồ uống | Oresol, nước lọc, nước cháo, trà loãng | Rượu bia, cà phê, nước ngọt có ga, nước ép đặc nhiều đường |
| Sữa | Sữa chua có thể dùng khi đã đỡ, tuỳ người | Sữa tươi nhiều nếu thấy đầy bụng, tiêu chảy tăng |
Trẻ đang bú mẹ thì tiếp tục cho bú, bú nhiều lần hơn. Trẻ ăn sữa công thức thường không cần pha loãng sữa trừ khi bác sĩ dặn. Ăn từng bữa nhỏ, chia nhiều lần trong ngày, quay lại chế độ ăn bình thường dần sau 2–3 ngày.
Những việc không nên tự làm
Tự uống thuốc cầm tiêu chảy. Tiêu chảy là cách cơ thể đẩy tác nhân gây bệnh ra ngoài. Thuốc làm giảm nhu động ruột có thể giữ vi khuẩn, độc tố lại lâu hơn trong ruột, đặc biệt nguy hiểm khi có sốt hoặc phân có máu, và không dùng cho trẻ nhỏ nếu không có chỉ định.
Tự uống kháng sinh còn thừa. Đa số ngộ độc thực phẩm không cần kháng sinh. Uống bừa có thể gây tác dụng phụ, rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột, và với một số vi khuẩn còn làm bệnh nặng hơn.
Móc họng gây nôn. Nếu đã nôn tự nhiên thì cơ thể đã tự làm việc đó. Móc họng có thể gây tổn thương, sặc, và không được làm với người lơ mơ hoặc khi nghi nuốt phải hoá chất ăn mòn.
Uống nước dừa, nước ngọt thay oresol. Nước dừa có kali nhưng ít natri, không đủ để bù cho tiêu chảy nhiều. Nước ngọt nhiều đường có thể làm tiêu chảy nặng thêm.
Ăn tiếp món nghi gây bệnh để "xem có phải không". Bỏ ngay thức ăn nghi ngờ, nhưng nếu có thể hãy giữ lại một phần trong hộp kín bỏ tủ lạnh, ghi chú rõ, phòng khi cơ sở y tế cần xét nghiệm.
Dấu hiệu cần đi viện ngay
Đến cơ sở y tế khi có một trong các dấu hiệu sau. Những dấu hiệu thần kinh và nghi nấm độc, cá nóc cần gọi cấp cứu ngay:
- Nhìn mờ, nhìn đôi, sụp mi, nói khó, nuốt khó, yếu cơ, khó thở sau khi ăn, nhất là đồ hộp, đồ đóng gói kín bảo quản sai cách, hộp bị phồng, có mùi lạ. Đây có thể là ngộ độc botulinum, cần điều trị cấp cứu chuyên sâu.
- Đã ăn nấm hái tự nhiên, cá nóc, cóc, mật cá, dù chưa có triệu chứng hoặc triệu chứng còn nhẹ. Một số loại nấm độc có triệu chứng muộn sau nhiều giờ khi gan đã bị tổn thương.
- Dấu hiệu mất nước: khát nhiều, môi lưỡi khô, mắt trũng, rất ít đi tiểu hoặc nước tiểu sẫm màu, chóng mặt khi đứng dậy, lơ mơ. Ở trẻ nhỏ: khóc không có nước mắt, thóp lõm, li bì, véo da bụng chậm trở lại.
- Nôn liên tục, không giữ được bất cứ thứ gì uống vào trong vài giờ.
- Phân có máu, phân đen, hoặc nôn ra máu.
- Sốt cao, khoảng từ 38,5–39°C trở lên, hoặc đau bụng dữ dội khu trú một chỗ, bụng cứng.
- Tiêu chảy kéo dài quá 3 ngày ở người lớn, hoặc không đỡ sau 1–2 ngày ở trẻ nhỏ.
- Người bệnh là trẻ dưới 1 tuổi, người cao tuổi, phụ nữ có thai, người có bệnh thận, tim, tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch.
- Nhiều người cùng ăn một bữa và cùng có triệu chứng nặng.
Uống rượu không rõ nguồn gốc rồi thấy nhìn mờ, đau đầu, khó thở, lơ mơ có thể là ngộ độc methanol, không phải ngộ độc thức ăn thông thường. Cần đưa đi cấp cứu ngay, không chờ "ngủ cho tỉnh".
Phòng ngộ độc từ căn bếp nhà mình
Phần lớn ngộ độc tại gia đình đến từ vài thói quen nhỏ có thể sửa được:
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi nấu, sau khi chạm thịt sống, sau khi đi vệ sinh.
- Dùng thớt, dao riêng cho đồ sống và đồ chín; rửa thớt bằng nước nóng và xà phòng.
- Nấu chín kỹ thịt gia cầm, thịt băm, trứng, hải sản; hâm lại thức ăn thừa cho sôi đều, không chỉ hâm ấm.
- Thức ăn đã nấu không để ở nhiệt độ phòng quá khoảng 2 giờ, trời nóng thì càng ngắn hơn. Cất tủ lạnh trong hộp kín, ăn trong vòng vài ngày.
- Rã đông thịt cá trong ngăn mát tủ lạnh hoặc lò vi sóng, không ngâm nước để ngoài cả buổi.
- Không dùng đồ hộp bị phồng, móp méo, rỉ sét, hoặc có mùi lạ khi mở. Với thực phẩm đóng gói kín, đọc kỹ điều kiện bảo quản (có loại bắt buộc để tủ lạnh).
- Không hái nấm dại ăn; không ăn cá nóc dưới bất kỳ hình thức nào.
- Rửa rau sống kỹ dưới vòi nước chảy; ngâm nước muối không thay được bước rửa sạch.
Tủ lạnh cũng không phải kho vô hạn: ngăn mát nên giữ trong khoảng 0–5°C, tốt nhất quanh 4°C, không nhồi quá chặt để khí lạnh lưu thông.
Câu hỏi thường gặp
Ngộ độc thực phẩm bao lâu thì khỏi?
Đa số trường hợp nhẹ hết trong 1 đến 3 ngày, nhiều người đỡ nôn sau vài giờ đầu nhưng tiêu chảy, mệt còn kéo dài thêm ít ngày. Nếu triệu chứng không đỡ sau 3 ngày, ngày càng nặng hơn, hoặc có sốt cao, phân có máu thì cần đi khám.
Có nên uống men vi sinh khi bị ngộ độc thực phẩm không?
Men vi sinh có thể giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy nhẹ ở một số người, nhưng không thay thế được bù nước bằng oresol. Hiệu quả tuỳ loại chủng và sản phẩm. Với trẻ nhỏ, người suy giảm miễn dịch, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.
Không có oresol thì tự pha nước muối đường được không?
Trong lúc chờ mua oresol, có thể uống nước cháo loãng pha chút muối, nước canh rau, nước lọc. Tự pha muối đường bằng thìa rất dễ sai tỉ lệ, nhất là pha cho trẻ em. Nên mua oresol ở hiệu thuốc càng sớm càng tốt, đây là thuốc không kê đơn, giá rẻ và nên có sẵn trong nhà.
Bị ngộ độc có nên uống sữa không?
Sữa không giúp giải độc như nhiều người nghĩ. Khi đang tiêu chảy, một số người dung nạp đường lactose kém hơn nên uống nhiều sữa tươi có thể đầy bụng, tiêu chảy thêm. Sữa chua thường dễ dung nạp hơn. Trẻ bú mẹ thì vẫn tiếp tục bú bình thường.
Ngộ độc thực phẩm có lây không?
Một số tác nhân như norovirus, một số vi khuẩn đường ruột có thể lây từ người sang người qua tay bẩn, chất nôn, phân. Người bệnh nên rửa tay kỹ sau khi đi vệ sinh, không nấu ăn cho người khác cho đến khi hết triệu chứng khoảng 2 ngày, lau khử khuẩn nhà vệ sinh và chỗ nôn.
Cơm nguội để qua đêm có gây ngộ độc không?
Có thể. Gạo có thể mang bào tử của một loại vi khuẩn chịu nhiệt, khi cơm chín để lâu ở nhiệt độ phòng, vi khuẩn phát triển và sinh độc tố mà hâm lại cũng không phá huỷ hết. Cơm thừa nên làm nguội nhanh, cất tủ lạnh trong khoảng 1 đến 2 giờ, ăn trong một ngày và hâm thật nóng.
