Đột quỵ (tai biến mạch máu não) xảy ra khi một vùng não bị thiếu máu do mạch máu tắc, hoặc do mạch máu vỡ gây chảy máu trong não. Dấu hiệu đặc trưng là xuất hiện đột ngột: méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói ngọng, nói khó, mất thăng bằng, mất thị lực một bên. Gặp một trong những dấu hiệu này, việc duy nhất đúng là gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến bệnh viện có khả năng điều trị đột quỵ, ghi nhớ thời điểm khởi phát.
Với đột quỵ, thời gian là não. Các phương pháp điều trị tái thông mạch máu hiệu quả nhất khi được thực hiện càng sớm càng tốt; thuốc tiêu huyết khối đường tĩnh mạch thường chỉ dùng được trong vài giờ đầu, khoảng 4,5 giờ kể từ khi khởi phát với đa số người bệnh. Mỗi phút chờ ở nhà để cạo gió, chích máu, chờ con cái về bàn bạc là thêm một phần não bị mất đi.
Quy tắc BE FAST: sáu chữ để không bỏ sót
BE FAST là cách ghi nhớ được nhiều hệ thống cấp cứu sử dụng. Bạn có thể kiểm tra trong chưa đầy một phút:
| Chữ | Kiểm tra | Dấu hiệu bất thường |
|---|---|---|
| B — Balance (thăng bằng) | Nhờ người đó đứng dậy, đi vài bước | Đột ngột chóng mặt, loạng choạng, mất thăng bằng, đi không vững |
| E — Eyes (mắt) | Hỏi có nhìn rõ không | Đột ngột nhìn mờ, mất thị lực một bên mắt hoặc nhìn đôi |
| F — Face (mặt) | Nhờ người đó cười hoặc nhe răng | Một bên mặt xệ xuống, miệng méo, nhân trung lệch |
| A — Arm (tay) | Nhờ giơ hai tay ra trước, nhắm mắt, giữ 10 giây | Một tay yếu, rơi xuống, hoặc không nhấc lên được; tê một bên |
| S — Speech (lời nói) | Nhờ lặp lại một câu đơn giản | Nói ngọng, nói lắp, nói sai từ, không hiểu người khác nói |
| T — Time (thời gian) | Xem đồng hồ | Ghi lại giờ khởi phát và gọi cấp cứu ngay |
Chỉ cần một dấu hiệu là đủ để hành động, không cần đủ cả sáu. Các dấu hiệu khác cũng có thể là đột quỵ: đau đầu dữ dội đột ngột không rõ nguyên nhân (thường gặp trong chảy máu não), lú lẫn đột ngột, khó nuốt đột ngột.
Những việc cần làm ngay khi nghi ngờ đột quỵ
Giữ bình tĩnh và làm theo thứ tự sau, trong lúc chờ cấp cứu:
- Gọi cấp cứu 115, nói rõ "nghi đột quỵ", địa chỉ cụ thể, các dấu hiệu đang thấy. Nếu tự đưa đi, chọn bệnh viện gần nhất có đơn vị đột quỵ hoặc khoa thần kinh cấp cứu, không vòng qua phòng khám tư hay trạm y tế để "xem trước".
- Ghi lại thời điểm khởi phát, hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường. Nếu người bệnh thức dậy đã có triệu chứng, thời điểm tính là lúc họ đi ngủ khi còn bình thường. Thông tin này quyết định phương án điều trị.
- Cho người bệnh nằm nghỉ, đầu hơi cao. Nếu lơ mơ hoặc nôn, cho nằm nghiêng một bên để chất nôn không trào vào đường thở.
- Nới lỏng quần áo ở cổ, thắt lưng; giữ ấm vừa phải.
- Không cho ăn, uống, kể cả nước hay thuốc, vì người bệnh có thể đã bị rối loạn nuốt, dễ sặc vào phổi.
- Chuẩn bị thông tin: danh sách thuốc đang dùng (nhất là thuốc chống đông), bệnh nền, các giấy tờ khám bệnh cũ, giấy tờ tuỳ thân.
- Theo dõi nhịp thở. Nếu người bệnh ngừng thở, không phản ứng, bắt đầu ép tim nếu bạn biết cách và làm theo hướng dẫn của điều phối viên cấp cứu.
Đừng tự cho uống thuốc hạ huyết áp, aspirin hay bất cứ loại "thuốc tai biến" nào có sẵn trong nhà. Aspirin có thể làm nặng thêm nếu đây là đột quỵ chảy máu não, mà điều này chỉ phân biệt được bằng chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ ở bệnh viện.
Nhồi máu não và chảy máu não: vì sao phải chụp phim trước khi điều trị
Đột quỵ có hai loại chính. Nhồi máu não (đột quỵ do thiếu máu) chiếm phần lớn các trường hợp, xảy ra khi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc một mạch máu nuôi não. Chảy máu não (xuất huyết não) ít gặp hơn nhưng thường nặng, xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ, hay liên quan đến huyết áp cao kéo dài hoặc dị dạng mạch máu.
Hai loại này có triệu chứng ban đầu rất giống nhau, nhưng cách điều trị lại gần như ngược nhau: nhồi máu não cần làm tan hoặc lấy cục máu đông để tái thông mạch, còn chảy máu não thì tuyệt đối không được dùng thuốc làm tan máu đông. Chỉ có chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ sọ não mới phân biệt được. Đây là lý do người bệnh cần được đưa thẳng đến nơi có máy chụp và đội ngũ đột quỵ, và là lý do việc tự cho uống thuốc ở nhà rất nguy hiểm.
Khi đến viện, quy trình thường gồm khám nhanh, xét nghiệm máu, chụp phim, rồi bác sĩ quyết định phương án trong thời gian ngắn nhất có thể. Gia đình nên ở bên cạnh để cung cấp thông tin và ký các giấy tờ cần thiết, đừng để người bệnh đến viện một mình với người không biết rõ bệnh sử.
Những việc tuyệt đối không làm
Chích máu mười đầu ngón tay, dái tai. Đây là mẹo lan truyền rất rộng nhưng không có cơ sở y khoa. Nó không làm giảm áp lực trong não, không làm tan cục máu đông, mà chỉ làm mất thời gian vàng, gây đau và nguy cơ nhiễm trùng.
Cạo gió, xoa dầu, bấm huyệt, giật tóc mai. Không có tác dụng với mạch máu não bị tắc hay vỡ, chỉ làm chậm việc đến viện.
Cho uống an cung hoặc thuốc nam tự mua. Người đột quỵ thường nuốt khó, cho uống viên thuốc hay nước có thể gây sặc và viêm phổi. Không có bằng chứng các loại thuốc này thay thế được điều trị cấp cứu.
Chờ xem có tự hết không. Nhiều người có triệu chứng thoáng qua vài phút rồi hết, chủ quan không đi khám. Đó có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua, lời cảnh báo rằng một cơn đột quỵ thật có thể đến trong những ngày tới.
Để người bệnh tự đi xe máy hay tự lái xe đến viện. Tình trạng có thể nặng lên bất cứ lúc nào trên đường.
Cơn thiếu máu não thoáng qua: báo động không được bỏ qua
Cơn thiếu máu não thoáng qua có triệu chứng giống hệt đột quỵ, như méo miệng, yếu tay, nói khó, mờ mắt một bên, nhưng tự hết hoàn toàn, thường trong vài phút đến dưới một giờ. Vì hết nhanh nên rất nhiều người bỏ qua, nghĩ rằng do mệt, do trúng gió.
Thực tế, sau một cơn thiếu máu não thoáng qua, nguy cơ đột quỵ thật trong những ngày và tuần tiếp theo cao hơn rõ rệt, đặc biệt trong 48 giờ đầu. Vì vậy cần đi khám cấp cứu ngay trong ngày, không đợi đến lịch khám định kỳ. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân như hẹp động mạch cảnh, rối loạn nhịp tim, và bắt đầu điều trị dự phòng sớm.
Những người có nguy cơ cao nên dặn trước người thân về dấu hiệu này: người có tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu, rung nhĩ, từng bị đột quỵ, hút thuốc lá, uống nhiều rượu, ít vận động, thừa cân.
Phòng ngừa đột quỵ: những việc làm được từ hôm nay
Phần lớn nguy cơ đột quỵ đến từ những yếu tố có thể kiểm soát. Không có viên thuốc bổ nào thay được các việc sau:
- Biết con số huyết áp của mình. Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ hàng đầu và thường không có triệu chứng. Người lớn nên đo huyết áp định kỳ; nhà có người lớn tuổi nên có máy đo bắp tay.
- Dùng thuốc đều đặn theo đơn nếu đang điều trị huyết áp, tiểu đường, mỡ máu, rung nhĩ. Tự ngừng thuốc khi "thấy khoẻ" là nguyên nhân thường gặp của đột quỵ.
- Bỏ thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử; tránh khói thuốc thụ động.
- Hạn chế rượu bia, ăn bớt mặn: nêm nhạt, giảm nước chấm, ít đồ ăn chế biến sẵn, mì gói, dưa muối.
- Vận động khoảng 150 phút mỗi tuần với cường độ vừa như đi bộ nhanh, đạp xe.
- Giữ cân nặng và vòng bụng hợp lý, ăn nhiều rau, trái cây, cá, ngũ cốc nguyên hạt.
- Khám sức khoẻ định kỳ, kiểm tra đường huyết, mỡ máu, đặc biệt từ tuổi 40 hoặc sớm hơn nếu gia đình có người đột quỵ sớm.
- Điều trị ngáy to, ngưng thở khi ngủ nếu có, vì liên quan đến tăng huyết áp và rung nhĩ.
Đột quỵ không còn là bệnh chỉ của người già; người trẻ thức khuya, hút thuốc, uống rượu nhiều, ít vận động cũng có thể gặp. Hãy chia sẻ quy tắc BE FAST với cha mẹ, ông bà, và cả người giúp việc trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Giờ vàng đột quỵ là bao lâu?
Thường được hiểu là khoảng 4,5 giờ đầu sau khởi phát, thời gian có thể dùng thuốc tiêu huyết khối cho đa số người bị nhồi máu não. Một số trường hợp tắc mạch lớn có thể được can thiệp lấy huyết khối muộn hơn tuỳ đánh giá của bác sĩ. Dù vậy càng đến sớm càng tốt, đừng nghĩ còn nhiều thời gian.
Đột quỵ có báo trước không?
Đa số đột quỵ xảy ra đột ngột không báo trước. Một số người có cơn thiếu máu não thoáng qua trước đó với triệu chứng giống đột quỵ nhưng tự hết. Đau đầu dữ dội bất thường cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo của chảy máu não. Mọi dấu hiệu như vậy đều cần đi khám ngay.
Người trẻ có bị đột quỵ không?
Có. Đột quỵ ở người trẻ có thể liên quan đến tăng huyết áp không biết, hút thuốc, rượu bia, dị dạng mạch máu não, bệnh tim bẩm sinh, rối loạn đông máu, chấn thương vùng cổ. Người trẻ hay chủ quan, nghĩ mình chỉ mệt, nên dễ đến viện muộn.
Đo huyết áp thấy cao có phải là sắp đột quỵ?
Không nhất thiết. Huyết áp cao kéo dài làm tăng nguy cơ đột quỵ theo năm tháng, nhưng một lần đo cao không có nghĩa sắp bị. Nếu huyết áp rất cao kèm đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau ngực, khó thở, yếu tay chân thì cần đi cấp cứu. Còn lại, nên khám để được điều trị lâu dài.
Đột quỵ có hồi phục được không?
Mức hồi phục phụ thuộc vào vùng não bị tổn thương, mức độ nặng và tốc độ được điều trị. Nhiều người hồi phục tốt nếu đến viện sớm và tập phục hồi chức năng đều đặn. Giai đoạn vài tháng đầu sau đột quỵ là thời gian phục hồi nhanh nhất, nên cần bắt đầu tập luyện sớm theo hướng dẫn.
Vì sao không nên cho người bị đột quỵ uống nước?
Đột quỵ thường làm yếu các cơ nuốt dù người bệnh vẫn tỉnh. Uống nước hay thuốc có thể bị sặc vào phổi gây viêm phổi, một biến chứng nguy hiểm. Ở bệnh viện, nhân viên y tế sẽ kiểm tra khả năng nuốt trước khi cho ăn uống trở lại.
