Câu trả lời ngắn: đá xử lý nhiệt vẫn là đá tự nhiên. Người ta chỉ nung viên đá khai thác từ mỏ để màu đẹp và trong hơn, thành phần không đổi, màu bền vĩnh viễn, và đây là cách làm phổ biến tới mức phần lớn ruby, sapphire bán trên thị trường thế giới đều đã qua nung. Ngược lại, đá nhuộm, đá bơm thuỷ tinh chì, đá ghép là đá tự nhiên bị can thiệp sâu, giá trị thấp hơn nhiều; còn đá tổng hợp là đá làm trong phòng thí nghiệm, không phải đá mỏ.
Chuyện mất tiền thường không nằm ở việc đá có xử lý hay không, mà ở chỗ người bán không khai. Cùng một viên ruby đỏ, bản không xử lý, bản nung và bản bơm thuỷ tinh chì có thể chênh nhau hàng chục lần giá. Bài dưới tách từng kiểu can thiệp, dấu hiệu mà người mua có thể tự nhìn bằng kính lúp 10x, cách giữ đá đã xử lý cho khỏi hỏng, và danh sách câu hỏi buộc người bán phải nói rõ.
Sáu loại "đá" người mua cần tách bạch
Ngôn ngữ ngoài chợ hay gom tất cả thành "đá thật" hoặc "đá giả", nhưng giới kiểm định chia rõ hơn nhiều. Bảng dưới xếp theo mức can thiệp tăng dần:
| Loại | Bản chất | Có phải đá mỏ? | Độ bền màu và cấu trúc |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên không xử lý | Khai thác, chỉ cắt mài đánh bóng | Có | Bền, hiếm, cần kiểm định mới khẳng định được |
| Xử lý nhiệt | Nung để màu đều, tan bớt tơ đục | Có | Màu bền vĩnh viễn, được thị trường chấp nhận rộng |
| Nhuộm màu | Ngấm thuốc nhuộm vào khe nứt, lỗ rỗng | Có, nhưng màu là màu nhuộm | Có thể phai khi gặp cồn, axeton, nắng |
| Bơm thuỷ tinh chì | Lấp vết nứt bằng thuỷ tinh pha chì để trông trong | Có, nhưng phần lớn có khi là thuỷ tinh | Dễ hỏng khi gặp axit, nhiệt của đèn khò thợ bạc |
| Đá ghép | Dán hai, ba lớp vật liệu thành một viên | Một phần | Có thể tách lớp khi ngâm nước nóng, dung môi |
| Đá tổng hợp | Làm trong phòng thí nghiệm, cùng thành phần đá thật | Không | Bền như đá thật, giá thấp hơn rất nhiều |
Cần phân biệt thêm đá tổng hợp và đá giả (đá mô phỏng). Ruby tổng hợp có thành phần, độ cứng, chiết suất gần như ruby mỏ; còn thuỷ tinh đỏ hay garnet đỏ bán dưới tên ruby là đá mô phỏng, khác hẳn về bản chất. Khi một giấy kiểm định ghi "synthetic" hoặc "tổng hợp", đó không phải đá mỏ dù nhìn đẹp đến đâu.
Xử lý nhiệt: vì sao gần như ai cũng chấp nhận
Nung là làm nhanh điều tự nhiên đã làm. Đá corundum (ruby, sapphire) hình thành ở nhiệt độ cao trong lòng đất. Người thợ nung lại ở khoảng vài trăm đến trên một nghìn độ C để hoà tan tơ rutile làm đá đục, làm màu xanh hoặc đỏ đều hơn. Không thêm chất lạ vào, nên hầu hết thị trường coi đây là xử lý chấp nhận được, miễn là có khai.
Rất nhiều loại đá quen thuộc đã qua nhiệt. Ngoài ruby, sapphire, phần lớn tanzanite màu xanh tím là từ zoisite nâu được nung; nhiều citrine vàng thực chất là thạch anh tím nung; aquamarine hay được nung cho bớt ánh xanh lục; topaz xanh dương đậm phổ biến thường là topaz không màu được chiếu xạ rồi nung.
Người mua không tự nhận ra được. Dấu vết nung chỉ thấy dưới kính hiển vi của phòng kiểm định: tạp chất bị nóng chảy, quầng nứt hình đĩa quanh tinh thể nhỏ, tơ rutile đứt đoạn. Kính lúp 10x của bạn hầu như không đủ. Vì vậy chuyện "không nung" phải đi kèm giấy kiểm định của phòng thí nghiệm độc lập, không thể chỉ nghe lời kể.
Chỗ phải dè chừng là giá. Một viên ruby hay sapphire không nung, màu đẹp, cỡ lớn có giá cao hơn hẳn bản nung tương đương. Nếu người bán chào "không xử lý" mà giá ngang bản thường, hoặc không có giấy, thì câu chữ đó không có giá trị.
Dấu hiệu đá nhuộm, bơm thuỷ tinh, ghép mà bạn tự soi được
Cần một kính lúp 10x, đèn pin ánh trắng và soi từ nhiều góc. Đây là các dấu hiệu thường gặp, không phải bằng chứng tuyệt đối:
- Màu dồn vào vết nứt: ở đá nhuộm, thuốc nhuộm đọng đậm hơn dọc theo khe nứt, thành mạng gân màu như mạch máu. Thạch anh bị nung rồi nhúng nhanh vào nước lạnh cho rạn chân chim, sau đó nhuộm đỏ hoặc xanh lá là cách giả ruby, emerald rẻ tiền thường thấy.
- Bông gòn thấm cồn: lau nhẹ ở một chỗ khuất, bông ngả màu là dấu hiệu nhuộm. Không nên làm với đá đã gắn trên trang sức có keo hoặc ngọc trai.
- Ánh chớp trong vết nứt: ruby bơm thuỷ tinh chì khi xoay dưới đèn thường lóe lên ánh xanh lam hoặc cam trong vết nứt, gọi là hiệu ứng chớp sáng. Trong vùng được lấp còn có thể thấy bọt khí tròn, dẹt bị kẹt lại.
- Bề mặt bóng không đều: thuỷ tinh lấp mềm hơn corundum nên khi đánh bóng, vùng lấp hơi lõm hoặc kém bóng hơn phần đá xung quanh.
- Đường ranh ngang thân: nhìn đá ghép từ cạnh bên, nhất là phần eo viên đá, sẽ thấy một đường nối mảnh, đôi khi có bọt khí phẳng nằm đúng mặt phẳng đó. Đá ghép hay được gắn chìm trong ổ kín để che đường này, nên hãy hỏi kỹ khi thấy ổ chấu bọc kín vòng eo.
- Màu quá đều và quá rực: đá tự nhiên hầu như luôn có dải màu, đốm hoặc tạp chất nhỏ. Một viên lớn, sạch hoàn toàn, màu rực mà giá mềm cần được nghi trước tiên là tổng hợp.
Nếu thấy một trong các dấu hiệu trên, đừng kết luận ngay là "đá giả". Việc của bạn là có lý do để đòi giấy kiểm định hoặc mang đá đến phòng thí nghiệm trước khi trả tiền.
Giữ đá đã xử lý thế nào cho khỏi hỏng
Đá chỉ nung thì giữ như đá tự nhiên cùng loại: ruby, sapphire cứng 9 trên thang Mohs, rửa nước xà phòng ấm thoải mái. Rắc rối nằm ở các kiểu xử lý có thêm vật liệu lạ. Ruby bơm thuỷ tinh chì rất sợ axit: nước chanh, giấm, một số dung dịch tẩy rửa trang sức có thể ăn mòn phần thuỷ tinh, làm vết nứt hiện lại và đá đục đi. Khi mang đi sửa nhẫn, phải báo cho thợ biết để họ tháo đá trước khi dùng đèn khò, vì nhiệt có thể làm thuỷ tinh nứt hoặc biến màu.
Emerald ngấm dầu, ngấm nhựa (cách làm phổ biến để giấu vết nứt) không nên đưa vào máy rửa siêu âm hay máy hơi nước, vì rung và nhiệt đẩy dầu ra, vết nứt hiện rõ. Đá nhuộm nên tránh cồn, nước hoa, axeton, và tránh phơi nắng gắt lâu vì màu có thể nhạt dần. Đá ghép không ngâm lâu trong nước nóng hay dung môi, lớp keo có thể bong.
Cách an toàn chung cho mọi đá đã xử lý: lau bằng khăn mềm ẩm, rửa nhanh bằng nước ấm pha vài giọt xà phòng rửa chén trung tính, lau khô ngay. Không dùng máy siêu âm khi không chắc chắn đá đã qua xử lý gì.
Những câu nên hỏi để người bán phải khai rõ
Người bán đàng hoàng không ngại các câu này. Ai né tránh, nói vòng vo "đá thật trăm phần trăm" mà không trả lời từng ý, bạn đã có câu trả lời. Hỏi theo thứ tự:
- Đây là đá tự nhiên hay đá tổng hợp? Hỏi đúng chữ "tổng hợp", vì "đá thật" là cách nói mơ hồ, đá tổng hợp vẫn có thể được gọi là thật.
- Đá có xử lý gì không, cụ thể là gì? Nhiệt, dầu, nhuộm, lấp đầy vết nứt, chiếu xạ, khuếch tán, ghép lớp. Đề nghị ghi câu trả lời vào hoá đơn.
- Có giấy kiểm định của phòng thí nghiệm độc lập không? Xem mục "nhận xét" hoặc "comments" trên giấy, nơi thường ghi tình trạng xử lý. Giấy do chính cửa hàng tự in có giá trị thấp hơn nhiều.
- Nếu mang đi kiểm định ra khác lời khai thì xử lý sao? Thoả thuận đổi trả hoặc hoàn tiền bằng văn bản trước khi trả tiền.
- Đá cần lưu ý gì khi vệ sinh, sửa chữa? Người bán hiểu hàng sẽ trả lời ngay; người không biết hoặc lúng túng thường cũng chưa nói hết về nguồn gốc viên đá.
Giữ lại hoá đơn có ghi đặc điểm viên đá (loại, trọng lượng carat, màu, tình trạng xử lý). Đó là căn cứ duy nhất nếu sau này có tranh chấp.
Khuếch tán và chiếu xạ: hai kiểu xử lý ít người nhắc
Khuếch tán bề mặt là nung đá cùng hoá chất để nguyên tố tạo màu (titan, beryli…) thấm vào lớp ngoài. Sapphire nhạt màu có thể thành xanh đậm hoặc cam hồng sau khi khuếch tán. Với khuếch tán titan, màu chỉ nằm ở lớp rất mỏng gần bề mặt: ngâm đá trong chất lỏng có chiết suất cao hoặc nhìn ngược sáng, phòng kiểm định thấy màu dồn đậm ở cạnh giác và chỗ nối các mặt. Nếu viên đá bị mài lại, màu có thể mất ở chỗ mài. Khuếch tán beryli thì màu có thể ăn sâu hơn và chỉ phân tích bằng máy mới phát hiện được.
Chiếu xạ dùng tia gamma hoặc chùm điện tử làm đổi màu đá, thường kèm một bước nung. Topaz xanh dương đậm, một số kim cương màu, thạch anh khói là ví dụ hay gặp. Đá chiếu xạ bán ra phải được để "nguội" đến khi phóng xạ dư về mức an toàn theo quy định, nên hàng qua kênh chính thức không đáng lo về sức khoẻ. Điểm cần biết: một số màu do chiếu xạ có thể nhạt dần khi để dưới nắng gắt lâu ngày hoặc khi bị nung lúc sửa trang sức.
Cả hai kiểu này đều phải được khai báo như mọi xử lý khác. Khi giấy kiểm định ghi "diffusion" hay "irradiated" trong phần nhận xét, giá trị viên đá thấp hơn đáng kể so với đá chỉ nung cùng kích thước, màu sắc.
Câu hỏi thường gặp
Đá xử lý nhiệt có bị mất màu theo thời gian không?
Không. Màu tạo ra do nung là thay đổi trong cấu trúc tinh thể nên bền vĩnh viễn trong điều kiện đeo bình thường. Đây là điểm khác lớn với đá nhuộm, vốn có thể nhạt dần khi gặp nắng, cồn, nước hoa hay chất tẩy rửa.
Đá tổng hợp có phải là đá giả không?
Về thành phần thì không giả: ruby, sapphire, emerald tổng hợp có cấu tạo gần như đá mỏ. Nhưng nó không phải đá tự nhiên và giá trị thấp hơn rất nhiều, nên bán đá tổng hợp mà không khai là gian dối. Còn thuỷ tinh, nhựa đóng vai đá quý mới là đá giả theo nghĩa thông thường.
Máy thử kim cương cầm tay có thử được ruby, sapphire không?
Không. Bút thử kim cương loại phổ biến đo độ dẫn nhiệt, được thiết kế để tách kim cương khỏi các đá giả kim cương. Với ruby, sapphire hay emerald, kết quả không có ý nghĩa. Muốn biết đá màu đã xử lý hay tổng hợp phải dùng thiết bị của phòng kiểm định.
Giấy kiểm định đi kèm đá có đáng tin không?
Tuỳ nơi cấp. Giấy của phòng thí nghiệm độc lập, có số hiệu tra cứu, ảnh viên đá và mô tả kích thước khớp với viên đá thực tế thì đáng tin hơn giấy do chính người bán in. Hãy so trọng lượng, kích thước, hình dạng trên giấy với viên đá đang cầm.
Có nên mua ruby bơm thuỷ tinh chì không?
Có thể, nếu bạn biết rõ mình đang mua gì, trả mức giá tương ứng và chấp nhận phải giữ cẩn thận hơn. Vấn đề chỉ phát sinh khi nó được bán với giá ruby tự nhiên. Loại này không hợp với nhẫn đeo hằng ngày, nơi dễ dính nước chanh, chất tẩy, va đập.
Đá mua ở vùng mỏ có chắc là không xử lý không?
Không chắc. Đá ở vùng mỏ vẫn có thể được nung, nhuộm, hoặc thậm chí có đá tổng hợp trộn vào hàng bán cho khách du lịch. Nơi bán không thay được giấy kiểm định; mua ở đâu cũng nên hỏi đủ các câu về xử lý.
