Ruby (hồng ngọc) là khoáng vật corundum có màu đỏ do lẫn crom, cứng 9 trên thang Mohs, chỉ sau kim cương. Cùng khoáng vật đó nhưng màu xanh, vàng, hồng nhạt, tím thì gọi là sapphire. Muốn tách ruby tự nhiên khỏi hàng giả, người chơi nhìn vào ba thứ: tạp chất bên trong (đá tự nhiên có tinh thể nhỏ, tơ kim mảnh, dải màu thẳng; đá tổng hợp có vân cong và bọt khí tròn), hiện tượng hai màu khi xoay đá, và độ cứng, độ lạnh so với thuỷ tinh.
Bằng mắt thường và kính lúp 10x, bạn loại được khá nhiều hàng giả lộ liễu như thuỷ tinh đỏ hay đá nhuộm. Nhưng tách ruby tự nhiên khỏi ruby tổng hợp loại tốt, hay biết đá đã nung hoặc bơm thuỷ tinh chưa, thì cần phòng kiểm định. Phần dưới đi từ các đối tượng hay bị nhầm, cách soi, rồi đến ruby Việt Nam ở vùng Lục Yên.
Những thứ hay bị bán dưới tên "ruby"
Màu đỏ đẹp không phải độc quyền của ruby. Đây là các vật liệu hay gặp nhất, kèm điểm phân biệt chính:
| Vật liệu | Bản chất | Điểm phân biệt hay dùng |
|---|---|---|
| Ruby tự nhiên | Corundum đỏ, Mohs 9 | Có tạp chất tự nhiên, dải màu thẳng hoặc gấp góc, hai sắc khi xoay |
| Ruby tổng hợp nóng chảy | Corundum làm trong lò, cùng thành phần | Vân tăng trưởng cong, bọt khí tròn hoặc thuôn, thường sạch bất thường |
| Thuỷ tinh đỏ | Thuỷ tinh pha màu, Mohs khoảng 5,5 | Bọt khí, cạnh giác mòn, sứt hình vỏ sò, cầm ấm nhanh |
| Garnet đỏ | Khoáng vật khác, Mohs 6,5–7,5 | Đỏ thẫm ngả nâu hoặc tím, không có hai sắc khi xoay |
| Spinel đỏ | Khoáng vật khác, Mohs 8 | Không hai sắc, tạp chất dạng bát diện nhỏ, giá trị riêng không thấp |
| Ruby bơm thuỷ tinh chì | Corundum kém chất lượng lấp đầy thuỷ tinh | Ánh chớp xanh cam trong vết nứt, bọt khí dẹt trong vùng lấp |
Spinel đỏ đáng được nói riêng: đây không phải đá rẻ tiền mà là một loại đá quý có giá trị thật, chỉ là khác ruby. Trong lịch sử, viên đá đỏ lớn gọi là "Black Prince's Ruby" gắn trên vương miện Anh hoá ra là spinel. Mua spinel với giá spinel là chuyện bình thường; mua spinel với giá ruby mới là vấn đề.
Soi ruby bằng kính lúp và đèn pin: làm từng bước
Cần kính lúp 10x, đèn pin ánh trắng, nhíp hoặc kẹp đá, một tấm nền trắng. Nếu có đèn UV sóng dài và kính lọc hai sắc (dichroscope) thì càng tốt.
- Lau sạch đá bằng khăn mềm. Dấu vân tay và bụi dễ bị nhầm là tạp chất.
- Soi xuyên đá dưới đèn: tìm tơ kim mảnh như sợi chỉ bạc (rutile) đan nhau theo ba hướng, góc khoảng 60 độ; tìm tinh thể nhỏ, vệt hình vân tay, dải màu thẳng hoặc gấp góc theo hình lục giác. Đây là dấu hiệu thường thấy ở ruby tự nhiên.
- Tìm vân cong và bọt khí: nghiêng đá chậm, tìm các đường cong mảnh như rãnh trên đĩa hát và bọt khí tròn hoặc thuôn dài. Đó là đặc trưng của ruby tổng hợp nấu bằng phương pháp nóng chảy, loại rẻ và phổ biến nhất.
- Nhìn các cạnh giác: ruby cứng nên cạnh giữ sắc rất lâu. Cạnh mòn tròn, có vết sứt hình vỏ sò, mặt trầy xước nhiều sau thời gian đeo ngắn thường là thuỷ tinh.
- Xoay đá, xem hai sắc: ruby là đá lưỡng chiết, nhìn từ các hướng khác nhau sẽ thấy một màu đỏ ngả tím và một màu đỏ ngả cam. Kính lọc hai sắc cho thấy rõ hai ô màu khác nhau. Garnet và thuỷ tinh không có hiện tượng này.
- Chiếu đèn UV sóng dài: ruby thường phát sáng đỏ do crom; garnet hầu như không phát sáng. Nhưng ruby tổng hợp cũng phát sáng, thậm chí mạnh hơn, nên phép thử này chỉ giúp loại garnet, không chứng minh đá là tự nhiên.
Tự soi giúp bạn loại hàng giả lộ liễu và đặt câu hỏi đúng. Với đá đáng tiền, kết luận cuối cùng vẫn là giấy kiểm định ghi rõ "natural corundum" kèm phần nhận xét về xử lý.
Ruby tổng hợp: vì sao khó nhất
Cùng thành phần, cùng độ cứng. Ruby tổng hợp ra đời từ cuối thế kỷ 19 bằng phương pháp nóng chảy trong ngọn lửa. Nó là corundum thật về hoá học, cứng 9, chiết suất như ruby mỏ, nên mọi phép thử độ cứng, cào kính, bút đo đều không phân biệt được.
Loại rẻ để lộ vân cong. Ruby nấu trong lửa lớn lên từng lớp trên một khối hình quả lê, để lại vân tăng trưởng cong và bọt khí. Thấy vân cong rõ qua kính lúp gần như chắc chắn là tổng hợp. Nhưng vân rất mảnh, cần soi kỹ và đúng góc.
Loại đắt khó hơn nhiều. Ruby tổng hợp nuôi trong dung dịch nóng chảy (flux) hoặc thuỷ nhiệt có tạp chất trông như vân tay, rất giống đá tự nhiên. Loại này người trong nghề cũng phải dùng thiết bị phân tích mới chắc chắn.
Sạch quá là một dấu hiệu. Ruby tự nhiên cỡ lớn, đỏ đậm, sạch hoàn toàn là cực hiếm. Gặp viên vài carat trong vắt, đỏ rực mà giá mềm, hãy xem nó là tổng hợp cho đến khi có giấy chứng minh điều ngược lại.
Ruby Lục Yên: kiến thức địa chất cho người chơi
Lục Yên là vùng mỏ đá quý nổi tiếng nhất Việt Nam, nay thuộc tỉnh Lào Cai (trước thuộc Yên Bái). Ruby, sapphire và spinel ở đây được phát hiện và khai thác mạnh từ cuối thập niên 1980. Về địa chất, chúng nằm trong đá hoa (đá vôi bị biến chất ở nhiệt độ, áp suất cao) và các lớp sa khoáng bồi tích từ đá gốc bị phong hoá. Ruby trong đá hoa thường ít sắt nên phát sáng đỏ mạnh dưới tia cực tím, cho màu đỏ tươi khi có ánh sáng mặt trời.
Ruby Lục Yên hay có màu đỏ hồng đến đỏ tím, nhiều viên chứa tạp chất và vết nứt, khá nhiều viên được mài dạng cabochon (mặt tròn bóng, không giác cạnh). Vùng này cũng được biết đến với ruby sao: khi tơ rutile bên trong đủ dày và xếp đều, viên cabochon hiện lên ngôi sao sáu cánh di chuyển theo nguồn sáng. Spinel Lục Yên với nhiều sắc đỏ, hồng, tím, xanh cũng là đá có tiếng riêng.
Bên cạnh Lục Yên, Quỳ Châu (Nghệ An) cũng là nơi từng khai thác ruby. Điều người mua cần nhớ: "đá Lục Yên" là chỉ dẫn về vùng đất, không phải đảm bảo chất lượng. Ở chợ đá vùng mỏ vẫn có đá nung, đá nhuộm, và đá tổng hợp trộn vào. Xuất xứ chỉ xác định được khi phòng kiểm định phân tích thành phần nguyên tố vi lượng, và nhiều giấy kiểm định thông thường không ghi xuất xứ.
Mua ruby: những sai lầm hay gặp
Phần lớn người mất tiền vì ruby không phải do thiếu kiến thức soi đá, mà do tin những thứ không đáng tin:
- Tin phép cào kính. Ruby cào được kính, nhưng ruby tổng hợp, spinel, topaz cũng vậy. Cào thử còn có thể làm sứt chính viên đá ở cạnh giác.
- Tin "ruby thô nguyên khối mới đào". Đá thô cũng có thể là corundum chất lượng thấp, thậm chí là ruby tổng hợp được đập vỡ, lăn cho mòn như đá suối.
- Nhầm màu đẹp với giá trị. Ruby bơm thuỷ tinh chì trông trong và đỏ hơn nhiều viên tự nhiên cùng cỡ, nhưng giá trị thấp hơn hẳn.
- Không hỏi về xử lý. Nung là bình thường, nhưng bạn có quyền biết. Đề nghị ghi vào hoá đơn: tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý không.
- Bỏ qua trọng lượng và kích thước trên giấy. Giấy kiểm định thật nhưng của một viên khác là chiêu không hiếm; luôn so số carat và kích thước milimét.
- Mua theo giá "rẻ vì quen". Ruby đẹp không bao giờ rẻ. Giá thấp bất thường gần như luôn có lý do nằm ở chất liệu.
Garnet và thuỷ tinh: hai thứ bị nhầm nhiều nhất ngoài chợ
Garnet đỏ (almandine, pyrope) là khoáng vật rất phổ biến, hay được bán cho khách du lịch dưới tên "ruby" hoặc "hồng ngọc thô". So với ruby, garnet thường đỏ thẫm ngả nâu, ngả tím, trông tối hơn trong ánh đèn vàng. Garnet là đá đơn chiết nên xoay theo hướng nào màu cũng như nhau, đặt dưới kính lọc hai sắc chỉ thấy một màu; ruby luôn cho hai sắc khác nhau. Dưới đèn UV, ruby thường phát đỏ còn garnet hầu như trơ. Garnet có giá trị riêng và đẹp theo cách của nó, chỉ là không phải ruby.
Thuỷ tinh đỏ lộ nhiều dấu hiệu hơn. Cầm vào lúc đầu mát nhưng ấm lên rất nhanh trong lòng bàn tay, còn ruby giữ mát lâu hơn. Soi kính lúp thường thấy bọt khí tròn, có khi thấy vết xoáy như mật ong khuấy. Mặt đáy của đá đúc khuôn có các cạnh giác hơi tròn, không sắc nét như đá được mài thủ công. Sau vài tháng đeo, mặt bàn của viên thuỷ tinh đã trầy xước li ti, trong khi ruby đeo nhiều năm vẫn bóng.
Một trường hợp nữa là đá ghép: mặt trên là garnet mỏng, phía dưới là thuỷ tinh đỏ, dán lại. Nhìn từ trên, ánh garnet cứng hơn thuỷ tinh làm viên đá có vẻ "thật"; chỉ khi soi ngang phần eo mới thấy đường nối và khác biệt độ bóng giữa hai lớp.
Câu hỏi thường gặp
Ruby và sapphire khác nhau thế nào?
Cả hai đều là corundum, cùng độ cứng 9 và cùng cấu trúc tinh thể. Ruby là corundum màu đỏ nhờ crom; mọi màu còn lại như xanh lam, vàng, hồng nhạt, tím, trắng đều gọi là sapphire. Ranh giới giữa ruby và sapphire hồng ở các viên màu hồng đỏ có khi được tranh luận giữa các phòng kiểm định.
Thả ruby vào nước hay đốt lửa có thử được không?
Không. Ruby không đổi gì trong nước, và đốt bằng bật lửa không cho ra kết luận nào; ngược lại, nhiệt đột ngột có thể làm nứt đá có sẵn vết rạn hoặc làm hỏng ruby bơm thuỷ tinh. Những mẹo này không có giá trị, chỉ dễ làm hỏng đồ.
Ruby sao là gì, có phải đá xử lý không?
Ruby sao là ruby mài cabochon có tơ rutile dày xếp theo ba hướng, phản chiếu ánh sáng thành ngôi sao sáu cánh. Sao tự nhiên thường mềm mại, cánh hơi không đều. Ruby sao tổng hợp có ngôi sao sắc nét bất thường, nổi trên bề mặt, và màu đỏ đều hoàn toàn.
Ruby có đeo hằng ngày được không?
Được. Với độ cứng 9, ruby chịu va chạm và trầy xước tốt, hợp làm nhẫn đeo thường xuyên. Ngoại lệ là ruby bơm thuỷ tinh chì và ruby có nhiều vết nứt lớn, nên tránh va đập mạnh, axit và nhiệt cao.
Tại sao ruby của mình nhìn trong nhà tối màu hơn ngoài trời?
Màu ruby thay đổi theo nguồn sáng. Dưới ánh đèn vàng, ruby ngả đỏ ấm; dưới ánh trắng hoặc ánh ngày, ruby có crom cao còn phát sáng đỏ nhẹ khiến màu rực hơn. Ruby nhiều sắt thường trông tối hơn, ít phát sáng. Đây là đặc tính tự nhiên, không phải dấu hiệu đá giả.
Ruby Lục Yên có giấy chứng nhận xuất xứ không?
Phần lớn giấy kiểm định thông thường chỉ ghi đá tự nhiên hay tổng hợp và tình trạng xử lý, không ghi xuất xứ. Xác định vùng mỏ cần phân tích chuyên sâu, chỉ một số phòng thí nghiệm làm và thường với đá giá trị cao. Lời người bán về xuất xứ nên được xem là tham khảo.
