Phần lớn các cơn đau đầu không nguy hiểm. Hai kiểu hay gặp nhất là đau đầu do căng thẳng (đau âm ỉ như có dải băng siết quanh đầu, hai bên, vẫn làm việc được) và đau nửa đầu migraine (đau theo nhịp mạch đập, thường một bên, kèm buồn nôn, sợ ánh sáng và tiếng ồn, phải nằm nghỉ). Hai kiểu này thường giảm khi nghỉ ngơi, uống đủ nước, ngủ đủ và dùng thuốc giảm đau không kê đơn đúng cách.
Số ít trường hợp đau đầu là dấu hiệu của bệnh cấp cứu như xuất huyết não, viêm màng não, đột quỵ. Dấu hiệu nhận biết quan trọng nhất là cơn đau dữ dội đột ngột, đạt đỉnh trong vòng một phút, kiểu "đau nhất từ trước tới giờ", hoặc đau đầu kèm sốt cổ cứng, yếu liệt, nói khó. Gặp những dấu hiệu này cần gọi cấp cứu ngay chứ không uống thuốc chờ đỡ.
Ba kiểu đau đầu hay gặp và cách nhận ra
Bảng so sánh dưới đây giúp bạn mô tả cơn đau của mình rõ hơn, kể cả khi đi khám:
| Đặc điểm | Đau đầu căng thẳng | Đau nửa đầu (migraine) | Đau đầu cụm |
|---|---|---|---|
| Vị trí | Hai bên, trán, thái dương, sau gáy | Thường một bên, có thể đổi bên | Quanh hoặc sau một mắt |
| Tính chất | Âm ỉ, nặng, như bị siết | Đập theo nhịp mạch | Rất dữ dội, như dao đâm |
| Mức độ | Nhẹ đến vừa | Vừa đến nặng | Rất nặng |
| Thời gian | 30 phút đến vài ngày | Khoảng 4 đến 72 giờ | 15 phút đến 3 giờ, lặp lại thành đợt |
| Kèm theo | Mỏi cổ vai gáy | Buồn nôn, sợ sáng, sợ tiếng ồn, có thể có tiền triệu | Chảy nước mắt, nghẹt mũi cùng bên |
| Hoạt động | Vẫn làm được | Vận động làm đau tăng, muốn nằm | Bồn chồn, đi lại không yên |
Khoảng một phần tư đến một phần ba người bị migraine có tiền triệu: thấy chớp sáng, đường gấp khúc, điểm mù trong tầm nhìn, hoặc tê bì, kéo dài khoảng 5–60 phút trước cơn đau. Nếu lần đầu tiên gặp hiện tượng này, nhất là ở người lớn tuổi, nên đi khám để loại trừ các bệnh khác.
Những thứ thường châm ngòi cơn đau đầu
Thiếu ngủ hoặc ngủ quá nhiều. Cả ngủ bù cuối tuần đến trưa cũng có thể gây đau đầu. Giữ giờ ngủ dậy đều đặn có ích rõ với người bị migraine.
Bỏ bữa, đói, thiếu nước. Đi làm cả buổi chỉ uống vài ngụm nước, trưa ăn muộn là công thức quen thuộc của cơn đau đầu buổi chiều.
Cà phê: nhiều quá hoặc đột ngột bỏ. Người quen uống mỗi sáng mà hôm nào bỏ có thể đau đầu từ buổi trưa. Muốn giảm thì giảm dần trong vài tuần.
Ngồi sai tư thế, nhìn màn hình lâu. Cúi cổ xem điện thoại, màn hình máy tính đặt thấp làm căng cơ cổ vai gáy, dễ sinh đau đầu căng thẳng.
Căng thẳng và cả lúc vừa hết căng thẳng. Nhiều người bị migraine lên cơn vào ngày đầu kỳ nghỉ, sau khi xong một đợt làm việc dồn dập.
Ánh sáng chói, mùi nồng, tiếng ồn. Nước hoa, khói thuốc lá, mùi sơn, đèn nhấp nháy là các tác nhân quen thuộc của migraine.
Rượu bia và một số thực phẩm. Rượu vang đỏ, đồ ăn chế biến sẵn có thể là tác nhân với một số người, nhưng không phải ai cũng vậy. Ghi nhật ký mới biết mình thuộc nhóm nào.
Chu kỳ kinh nguyệt. Nhiều phụ nữ bị migraine quanh ngày hành kinh do thay đổi nội tiết.
Khi đang đau đầu: làm gì cho nhanh đỡ
Với cơn đau đầu quen thuộc, mức độ nhẹ đến vừa, có thể thử theo thứ tự sau:
- Uống một đến hai cốc nước, ăn nhẹ nếu đang đói.
- Rời khỏi màn hình, vào phòng tối, yên tĩnh, nằm nghỉ hoặc chợp mắt 20–30 phút (đặc biệt hiệu quả với migraine).
- Chườm lạnh lên trán hoặc thái dương với migraine; chườm ấm sau gáy, vai với đau đầu căng thẳng do mỏi cơ.
- Xoa bóp nhẹ vùng cổ vai gáy, thái dương; làm vài động tác xoay cổ chậm, kéo giãn vai.
- Dùng thuốc giảm đau không kê đơn sớm khi cơn đau mới bắt đầu, đúng liều ghi trên hộp. Uống sớm thường hiệu quả hơn chờ đau nhiều mới uống.
- Hít thở chậm: hít vào bằng mũi khoảng 4 giây, thở ra chậm khoảng 6 giây, lặp lại vài phút để thả lỏng.
Bẫy lạm dụng thuốc giảm đau: dùng thuốc giảm đau thường xuyên, khoảng từ 10–15 ngày mỗi tháng trở lên trong nhiều tháng, có thể chính nó gây ra đau đầu gần như mỗi ngày, gọi là đau đầu do lạm dụng thuốc. Nếu bạn thấy mình uống thuốc giảm đau hơn hai ngày mỗi tuần, đó là lúc nên đi khám để được điều trị dự phòng, thay vì tăng liều.
Ghi nhật ký đau đầu: công cụ đơn giản mà bác sĩ rất cần
Đau đầu là bệnh mà phần lớn chẩn đoán dựa vào lời kể. Một cuốn nhật ký ghi trong 4–8 tuần giúp bạn tìm ra quy luật và giúp bác sĩ phân loại chính xác, chọn hướng điều trị phù hợp. Có thể ghi trong ứng dụng ghi chú của điện thoại, mỗi cơn một dòng.
Nên ghi: ngày giờ bắt đầu và kết thúc; vị trí đau; mức độ từ 1 đến 10; tính chất (âm ỉ, đập, nhói); kèm theo buồn nôn, sợ sáng hay không; bạn đang làm gì, ăn uống gì, ngủ mấy tiếng đêm trước; với phụ nữ, đang ở ngày nào của chu kỳ; đã dùng thuốc gì, lúc mấy giờ và có đỡ không.
Sau vài tuần, nhiều người tự nhận ra mối liên hệ rõ ràng: cứ thứ Hai đau vì cuối tuần ngủ dậy muộn, hay đau vào ngày quên ăn sáng. Thay đổi những thói quen đó có khi giảm được số cơn đáng kể mà không cần thêm thuốc. Nhật ký cũng là cách tự kiểm tra xem mình có đang dùng thuốc giảm đau quá thường xuyên hay không.
Thói quen hằng ngày giúp bớt đau đầu tái đi tái lại
Với người hay đau đầu căng thẳng hoặc migraine, những thay đổi nhỏ nhưng đều đặn thường hiệu quả hơn một viên thuốc mạnh. Không cần làm tất cả cùng lúc; chọn hai ba điều bạn thấy liên quan nhất qua nhật ký:
- Ngủ và thức dậy cùng giờ cả ngày thường lẫn cuối tuần, chênh không quá khoảng một tiếng.
- Ăn sáng, không bỏ bữa; mang theo đồ ăn nhẹ nếu biết hôm đó họp kéo dài.
- Để chai nước trên bàn làm việc, uống rải rác cả ngày thay vì đợi khát.
- Chỉnh màn hình máy tính ngang tầm mắt, cách mắt khoảng một sải tay; cứ khoảng 20 phút nhìn ra xa vài chục giây.
- Đứng dậy vận động, xoay vai, kéo giãn cổ mỗi giờ một lần.
- Vận động vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi khoảng 30 phút hầu hết các ngày trong tuần.
- Giữ lượng cà phê, trà ổn định mỗi ngày, uống trước buổi trưa.
- Hạn chế rượu bia, không hút thuốc, tránh không gian nhiều khói.
- Kiểm tra mắt định kỳ; tật khúc xạ chưa chỉnh kính có thể gây nhức đầu khi đọc lâu.
- Tập một kỹ thuật thư giãn bạn thấy hợp: hít thở chậm, giãn cơ, đi dạo không cầm điện thoại.
Sau khoảng hai tháng áp dụng mà số ngày đau không giảm, hoặc cơn đau ngày càng ảnh hưởng đến công việc, nên khám chuyên khoa thần kinh để được tư vấn điều trị dự phòng.
Dấu hiệu đau đầu cần đi cấp cứu hoặc đi khám sớm
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến ngay khoa cấp cứu khi đau đầu có một trong các đặc điểm sau:
- Đau dữ dội đột ngột, đạt đỉnh trong khoảng một phút, như bị đánh mạnh vào đầu.
- Kèm yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ hoặc nhìn đôi, mất thăng bằng.
- Kèm sốt, cổ cứng không cúi được, nổi ban, lú lẫn.
- Đau đầu sau chấn thương đầu, nhất là kèm nôn nhiều lần, buồn ngủ li bì, quên sự việc.
- Kèm co giật hoặc ngất.
- Đau đầu dữ dội kèm đau mắt đỏ, nhìn quầng sáng quanh đèn (có thể là tăng nhãn áp cấp).
Nên đi khám sớm trong vài ngày nếu: đau đầu kiểu mới xuất hiện sau tuổi 50; đau tăng dần về mức độ và tần suất qua các tuần; đau làm bạn thức giấc giữa đêm hoặc đau nhiều nhất lúc mới ngủ dậy kèm nôn; đau tăng khi ho, rặn, cúi người; đau đầu ở phụ nữ có thai hoặc mới sinh, nhất là kèm phù, nhìn mờ; người có bệnh ung thư, suy giảm miễn dịch bị đau đầu mới; đau đầu kèm sụt cân, sốt kéo dài; hoặc khi bạn phải dùng thuốc giảm đau nhiều hơn hai ngày mỗi tuần. Người có huyết áp cao mà đau đầu nhiều nên đo huyết áp ngay, nếu số rất cao cần đi khám.
Khi đi khám vì đau đầu, mang theo nhật ký đau đầu và danh sách thuốc giảm đau bạn đã dùng trong tháng, kể cả các loại mua không cần đơn. Bác sĩ thường dựa vào lời kể là chính, chỉ chỉ định chụp phim khi có dấu hiệu gợi ý nguyên nhân bên trong sọ, nên đừng ngạc nhiên nếu không được chụp ngay.
Câu hỏi thường gặp
Đau đầu sau gáy là bệnh gì?
Hay gặp nhất là đau đầu căng thẳng do mỏi cơ cổ vai gáy, ngồi sai tư thế, cúi điện thoại lâu, ngủ gối không phù hợp. Thoái hoá cột sống cổ cũng có thể gây đau lan lên đầu. Đau sau gáy dữ dội đột ngột, kèm cổ cứng, sốt hoặc nôn thì cần đi cấp cứu.
Đau nửa đầu có chữa khỏi được không?
Migraine là bệnh mạn tính, chưa có cách chữa dứt hẳn, nhưng kiểm soát được tốt. Tránh tác nhân, ngủ và ăn đều đặn giúp giảm số cơn. Người bị nhiều cơn mỗi tháng có thể được bác sĩ chỉ định thuốc dự phòng để giảm tần suất và mức độ. Nhiều người thấy cơn thưa dần theo tuổi.
Đau đầu có phải do thiếu máu não?
Thiếu máu não là cách gọi dân gian và rất dễ gây hiểu lầm. Phần lớn đau đầu, chóng mặt thông thường không liên quan đến lưu lượng máu lên não. Tự dùng thuốc bổ não không giải quyết được nguyên nhân. Đau đầu kéo dài nên khám chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán đúng kiểu.
Uống cà phê có giúp hết đau đầu không?
Một lượng nhỏ caffeine có thể giúp một số người giảm đau đầu và có trong vài loại thuốc giảm đau phối hợp. Nhưng uống nhiều cà phê mỗi ngày, rồi bỏ đột ngột, lại là nguyên nhân gây đau đầu. Nếu dựa vào cà phê để hết đau, bạn đang có nguy cơ rơi vào vòng lặp đó.
Trẻ em bị đau đầu có đáng lo không?
Trẻ em cũng có thể bị đau đầu căng thẳng hoặc migraine, thường liên quan thiếu ngủ, đói, nhìn màn hình lâu, mắt cận chưa đeo kính. Cho trẻ khám nếu đau đầu thường xuyên, đau làm trẻ thức giấc, kèm nôn buổi sáng, đi lại loạng choạng, thay đổi tính tình hoặc sau va đập vào đầu.
Đau đầu khi ngủ dậy là do đâu?
Có thể do ngủ quá ít hoặc quá nhiều, uống rượu tối hôm trước, nghiến răng khi ngủ, gối quá cao, hoặc ngưng thở khi ngủ, nhất là ở người ngáy to. Đau đầu buổi sáng ngày càng nặng kèm nôn cần đi khám sớm để loại trừ nguyên nhân trong sọ.
