Hổ phách là nhựa cây hoá thạch, đã nằm trong lòng đất hàng triệu đến hàng chục triệu năm, rất nhẹ, mềm (khoảng 2 đến 2,5 trên thang Mohs) và ấm tay. Phép thử đơn giản nhất tại nhà là thả vào nước muối đặc: hổ phách nổi, còn thuỷ tinh và phần lớn nhựa giả chìm. Phép thử tiếp theo là đèn UV: hổ phách thường phát huỳnh quang xanh lơ, xanh lục nhạt hoặc vàng nhạt.
Nhưng hai phép trên không loại được copal, loại nhựa cây "non" chưa hoá thạch hoàn toàn, vốn cũng nổi và cũng phát sáng. Cũng không loại được hổ phách ép, làm từ vụn hổ phách thật nén lại. Bài này đi qua từng phép thử, phép nào an toàn, phép nào làm hỏng đồ, và cách giữ hổ phách khỏi khô, nứt, sẫm màu.
Hổ phách và những thứ hay đóng giả nó
Phân biệt được các nhóm vật liệu này thì mới hiểu vì sao không phép thử nào đứng một mình được:
| Vật liệu | Bản chất | Trong nước muối đặc | Dấu hiệu riêng |
|---|---|---|---|
| Hổ phách | Nhựa cây hoá thạch, tuổi hàng triệu năm | Nổi | Ấm, nhẹ, mùi nhựa thông khi cọ mạnh hoặc chạm kim nóng |
| Copal | Nhựa cây chưa hoá thạch hoàn toàn | Nổi | Dính khi nhỏ axeton, bề mặt dễ rạn chân chim, mềm hơn |
| Hổ phách ép | Vụn hổ phách nén bằng nhiệt, áp suất | Nổi | Ranh giới các mảnh, bọt khí thuôn dài theo dòng chảy |
| Nhựa tổng hợp | Phenolic, epoxy, polyester… | Phần lớn chìm | Mùi hoá chất khắc khi chạm kim nóng, màu đều |
| Thuỷ tinh | Thuỷ tinh pha màu vàng cam | Chìm | Nặng, lạnh, cứng, có khi thấy bọt khí tròn |
Hổ phách nổi tiếng nhất thế giới là hổ phách vùng biển Baltic, có tuổi ước tính khoảng 40 triệu năm. Hổ phách Myanmar (burmite) già hơn nhiều, khoảng 99 triệu năm, còn hổ phách Dominica trẻ hơn. Copal có tuổi chỉ từ vài trăm đến vài triệu năm; ranh giới chính xác giữa copal và hổ phách vẫn được giới khoa học bàn luận.
Thử bằng nước muối đặc: cách pha và đọc kết quả
Đây là phép thử không làm hỏng hổ phách nếu bạn rửa sạch muối sau đó. Chỉ áp dụng cho viên hổ phách rời hoặc chuỗi xâu dây, không dùng cho đồ có gắn kim loại, keo.
- Pha nước muối: khoảng 1 phần muối ăn với 4 phần nước ấm (ví dụ 50 g muối cho 200 ml nước), khuấy tới khi muối gần như không tan thêm. Nước càng đặc, kết quả càng rõ.
- Tháo phần kim loại như móc, chốt, khoen nếu có; chúng làm viên đá chìm sai.
- Thả viên hổ phách vào cốc, khuấy nhẹ cho bọt khí bám bề mặt bong ra.
- Đọc kết quả: nổi lên mặt hoặc lơ lửng là phù hợp với hổ phách (hoặc copal, hổ phách ép, một vài loại nhựa nhẹ). Chìm nhanh xuống đáy gần như chắc chắn không phải hổ phách, thường là thuỷ tinh hoặc nhựa nặng.
- Rửa sạch viên hổ phách bằng nước sạch rồi lau khô ngay, để muối không đọng lại trong vết rạn.
Hổ phách chứa nhiều tạp chất hoặc côn trùng lớn đôi khi chìm chậm. Ngược lại, polystyrene và một số nhựa nhẹ lại nổi. Vì vậy nước muối là bước sàng lọc đầu tiên, sau đó phải kết hợp phép khác.
Đèn UV, tĩnh điện, kim nóng: phép nào nên làm
Đèn UV sóng dài (365 nm). Trong phòng tối, hổ phách phát huỳnh quang xanh lơ, xanh lục nhạt, có viên ánh vàng; hổ phách đã sẫm màu do oxy hoá có thể phát yếu hơn. Nhựa tổng hợp thường không phát hoặc phát màu khác hẳn. Copal cũng phát sáng, thường trắng hơn và mạnh hơn. An toàn cho đồ, nhưng chỉ là gợi ý.
Cọ tĩnh điện. Chà mạnh viên đá vào len hoặc vải dạ khoảng nửa phút rồi đưa sát mẩu giấy vụn; hổ phách hút được giấy. Tiếc là nhiều loại nhựa cũng làm được như vậy, nên phép này gần như chỉ để vui, không để kết luận.
Kim nóng. Hơ đầu kim cho nóng đỏ, chạm rất nhẹ vào chỗ khuất: hổ phách toả mùi nhựa thông dễ chịu, để lại vết cháy nhỏ; nhựa tổng hợp bốc mùi hoá chất khét; copal chảy mềm nhanh và dính kim. Phép này để lại vết hỏng vĩnh viễn, chỉ nên làm trên viên rẻ hoặc khi bạn chấp nhận rủi ro.
Nhỏ axeton (nước rửa móng). Một giọt axeton để khoảng 15 giây ở chỗ khuất: copal sẽ mềm và dính tay, hổ phách hầu như không đổi. Axeton làm mất độ bóng nên cũng là phép thử gây hại, chỉ dùng khi cần phân biệt copal.
Cầm và nghe. Hổ phách nhẹ và ấm lên nhanh trong tay. Thả nhẹ vài hạt vào nhau, hổ phách cho tiếng lách cách trầm, mềm; thuỷ tinh kêu thanh, sắc. Đây là cảm giác cần luyện, không phải phép đo.
Côn trùng bên trong không chứng minh hổ phách thật
Nhiều người tin rằng có con muỗi, con kiến bên trong là chắc chắn hổ phách. Thực tế ngược lại: côn trùng đẹp, to, nằm chính giữa, tư thế duỗi thẳng gọn gàng là dấu hiệu nên nghi. Người làm giả chỉ cần đổ nhựa epoxy hoặc polyester vào khuôn có sẵn con côn trùng hiện đại. Copal cũng thường chứa côn trùng, vì nó trẻ, và được bán như "hổ phách có côn trùng" với giá cao.
Côn trùng trong hổ phách thật thường nhỏ, bị mắc kẹt trong tư thế giãy giụa, chân hoặc cánh xoắn lại, quanh thân có bọt khí nhỏ, vệt mờ do cơ thể phân huỷ, đôi khi có mảnh lá, lông, bụi lẫn cùng. Nhựa cây chảy thành lớp nên quanh côn trùng hay thấy các dòng chảy lớp lang. Một con côn trùng to và rõ nét như mẫu vật trong phòng thí nghiệm, cùng với khối nhựa trong vắt không có gì khác, là quá hoàn hảo để là thật.
Với hổ phách có côn trùng giá trị cao, nhất là loại được quảng cáo có sinh vật hiếm, cần kiểm định của phòng thí nghiệm. Một số quốc gia còn có quy định về xuất nhập khẩu hổ phách chứa hoá thạch; nên hỏi nguồn gốc rõ ràng trước khi mua.
Giữ hổ phách khỏi khô, nứt, sẫm màu
Hổ phách mềm, nhạy nhiệt và phản ứng với hoá chất. Theo thời gian, ánh sáng và oxy làm nó sẫm dần và bề mặt có thể rạn mịn. Vài nguyên tắc giữ đồ:
- Tránh nhiệt và nắng gắt: không để trong xe ô tô, cạnh bếp, trên bệ cửa sổ. Nhiệt đột ngột (từ phòng lạnh ra nắng nóng) có thể gây nứt.
- Tránh hoá chất: nước hoa, keo xịt tóc, cồn, kem dưỡng, chất tẩy rửa làm bề mặt mờ đục. Đeo hổ phách sau khi đã dùng mỹ phẩm và để khô.
- Không đeo khi tắm, bơi, tập thể dục: mồ hôi, clo và xà phòng đều làm hổ phách xuống bóng.
- Vệ sinh nhẹ: lau bằng khăn mềm hơi ẩm nước ấm, lau khô ngay. Thỉnh thoảng có thể thoa một chút dầu ô liu rất mỏng rồi lau đi để bề mặt bớt khô. Không dùng máy siêu âm, không chà bằng bàn chải cứng.
- Cất riêng: túi vải mềm, không để chung với kim loại hay đá cứng vì hổ phách trầy rất dễ.
- Vòng hổ phách cho trẻ nhỏ: loại vòng cổ, vòng tay hạt nhỏ có nguy cơ hóc và siết cổ; các cơ quan y tế ở nhiều nước đã khuyến cáo không cho trẻ đeo. Đây là chuyện an toàn, không liên quan thật giả.
Hổ phách đã qua xử lý: nung, áp suất, phủ màu
Giống đá quý, hổ phách thương mại phần lớn đã qua xử lý, và nhiều kiểu được ngành chấp nhận nếu có khai. Phổ biến nhất là làm trong bằng nhiệt: hổ phách đục mây do chứa vô số bọt khí li ti được đun nóng trong dầu hoặc trong lò áp suất, bọt khí thoát ra, viên đá trong hơn. Quá trình này thường để lại các vết nứt hình đĩa lấp lánh bên trong, giới buôn gọi là "vảy mặt trời" hay "lá sen". Nhiều người tưởng đó là đặc điểm tự nhiên quý hiếm, thực ra nó là dấu hiệu của xử lý nhiệt.
Xử lý áp suất trong lò hấp còn dùng để đổi màu: hổ phách vàng thành nâu đỏ "hổ phách già", hoặc xanh lục. Hổ phách xanh lục trên thị trường phần lớn là hổ phách đã qua lò hấp, khác với hổ phách xanh dương tự nhiên của vùng Dominica vốn chỉ hiện xanh khi đặt trên nền tối hoặc dưới tia cực tím.
Một kiểu khác là phủ màu mặt sau: hổ phách mài dẹt được sơn đen hoặc tráng lớp màu ở mặt đáy để mặt trước trông đậm và có chiều sâu, thường gắn trong ổ kín. Lật ngược, soi mép ổ sẽ thấy lớp màu không phải của bản thân viên đá. Ngoài ra, bề mặt hổ phách có thể được phủ lớp bóng nhựa để che rạn. Khi mua, hãy hỏi màu và độ trong có tự nhiên không, có ép hay phủ gì không, và đề nghị ghi vào hoá đơn.
Câu hỏi thường gặp
Hổ phách màu xanh, đỏ có thật không?
Có hổ phách xanh tự nhiên (như một số hổ phách Dominica) phát huỳnh quang xanh mạnh, và có hổ phách đỏ do oxy hoá lâu năm. Nhưng nhiều viên màu rực trên thị trường là hổ phách đã nung, xử lý áp suất hoặc phủ màu ở mặt sau. Hỏi người bán màu có xử lý không.
Hổ phách ép có phải hổ phách giả không?
Hổ phách ép làm từ vụn hổ phách thật được nén bằng nhiệt và áp suất, nên về chất liệu là hổ phách nhưng giá trị thấp hơn hổ phách nguyên khối. Nhận biết qua ranh giới giữa các mảnh, bọt khí kéo dài theo dòng, màu sắc đều bất thường. Bán hổ phách ép không khai là thiếu trung thực.
Hổ phách có thơm không?
Ở nhiệt độ phòng, hổ phách hầu như không có mùi. Khi cọ thật mạnh hoặc chạm vật nóng, nó toả mùi nhựa thông nhẹ. Viên "hổ phách" lúc nào cũng thơm nồng có thể đã được tẩm hương hoặc là một loại nhựa khác.
Vì sao hổ phách của mình bị rạn bề mặt?
Rạn mịn như mạng nhện thường do khô, nắng, nhiệt, hoặc tiếp xúc cồn và mỹ phẩm lâu ngày. Copal rạn nhanh hơn hổ phách nhiều. Đánh bóng lại bởi thợ có thể làm bề mặt sáng hơn, nhưng vết nứt sâu thì khó xử lý.
Có nên dùng máy thử kim cương để thử hổ phách không?
Không. Máy đo dẫn nhiệt không cho thông tin gì về hổ phách. Các phép thử phù hợp là nước muối, đèn UV, quan sát tạp chất, và với đồ giá trị cao là phổ hồng ngoại ở phòng kiểm định, vốn tách được hổ phách khỏi copal và nhựa.
Hổ phách đeo lâu bị sẫm màu có sao không?
Đó là quá trình oxy hoá tự nhiên, hổ phách vàng nhạt chuyển dần sang cam, nâu đỏ sau nhiều năm. Nhiều người chơi coi đây là vẻ đẹp của đồ cũ. Giữ tránh nắng và nhiệt giúp chậm quá trình này.
