Đại Kim tự tháp Giza, lăng mộ của pharaoh Khufu (người Hy Lạp gọi là Kheops), được xây vào khoảng năm 2560 trước Công nguyên. Khi hoàn thành, tháp cao khoảng 146,6 m, gồm chừng 2,3 triệu khối đá, mỗi khối nặng trung bình khoảng 2,5 tấn. Đây là công trình nhân tạo cao nhất thế giới trong khoảng 3.800 năm, và là kỳ quan duy nhất trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại còn đứng tới ngày nay.
Câu hỏi kim tự tháp được xây thế nào từng khiến nhiều người cho rằng đó là bí ẩn không lời giải. Thực tế, vài chục năm khảo cổ gần đây đã tìm ra rất nhiều bằng chứng cụ thể: làng của những người thợ, bánh mì và thịt họ ăn, nhật ký của một đội trưởng chở đá, cả con dốc và dụng cụ kéo đá. Bức tranh hiện ra là một dự án xây dựng khổng lồ được tổ chức rất giỏi, do chính người Ai Cập cổ đại thực hiện.
Ba kim tự tháp Giza qua các con số
Quần thể Giza nằm ở rìa tây của thủ đô Cairo ngày nay, gồm ba kim tự tháp lớn của ba đời pharaoh thuộc Vương triều thứ tư, cùng tượng Nhân sư và nhiều lăng mộ nhỏ hơn:
| Kim tự tháp | Pharaoh | Chiều cao ban đầu | Chiều cao hiện nay | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Đại Kim tự tháp | Khufu | khoảng 146,6 m | khoảng 138,5 m | Lớn nhất; cạnh đáy khoảng 230 m |
| Kim tự tháp thứ hai | Khafre, con của Khufu | khoảng 143,5 m | khoảng 136,4 m | Trông cao hơn vì đứng trên nền đất cao hơn; còn giữ một phần đá phủ trên chóp |
| Kim tự tháp thứ ba | Menkaure | khoảng 65 m | khoảng 61 m | Nhỏ nhất, phần dưới phủ đá granite đỏ |
Kim tự tháp thấp đi vì mất lớp đá vôi trắng mịn bọc ngoài và chóp đỉnh. Lớp đá phủ này từng làm tháp sáng lấp lánh dưới nắng, nhưng qua nhiều thế kỷ đã bị tháo dỡ để xây công trình khác ở Cairo, nhất là sau những trận động đất làm đá bong ra. Thứ bạn thấy hôm nay là phần lõi xếp bậc bên trong.
Từ kim tự tháp bậc tới kim tự tháp trơn: một quá trình học hỏi
Đại Kim tự tháp không xuất hiện đột ngột. Khoảng một thế kỷ trước đó, kiến trúc sư Imhotep xây cho pharaoh Djoser một kim tự tháp bậc ở Saqqara, gồm sáu tầng đá xếp chồng, được coi là công trình bằng đá quy mô lớn sớm nhất của Ai Cập. Trước đó, lăng mộ vua chủ yếu là những khối gạch bùn hình hộp gọi là mastaba.
Pharaoh Sneferu, cha của Khufu, cho xây ít nhất ba kim tự tháp và đã mắc lỗi. Kim tự tháp ở Meidum bị sụp lớp ngoài. Kim tự tháp ở Dahshur khởi công với độ dốc quá lớn, giữa chừng phải đổi góc nghiêng cho thoải hơn để tránh sụt lún, nên có hình gãy khúc và được gọi là "kim tự tháp cong". Sau đó Sneferu xây kim tự tháp Đỏ với độ dốc vừa phải ngay từ đầu, kim tự tháp mặt trơn thành công đầu tiên.
Khi tới lượt Khufu, các kỹ sư đã tích luỹ kinh nghiệm qua nhiều công trình. Họ chọn nền đá vôi chắc của cao nguyên Giza, san phẳng mặt bằng với sai số chỉ khoảng vài centimét trên cạnh dài hơn 230 m, và căn bốn cạnh tháp theo bốn hướng bắc, nam, đông, tây với độ lệch rất nhỏ, chỉ vài phần trăm của một độ. Họ có thể làm được điều này bằng cách quan sát sao trên bầu trời đêm và dùng dây dọi, thước đo góc đơn giản.
Những bằng chứng khảo cổ quan trọng nhất
Làng của những người thợ. Từ cuối những năm 1980, các nhà khảo cổ đào được một khu dân cư lớn ngay phía nam quần thể Giza, gồm nhà ở, lò bánh mì, xưởng chế biến cá và kho chứa. Xương động vật cho thấy thợ được ăn thịt bò, cừu, dê khá thường xuyên. Số người làm việc ở thời điểm cao điểm được ước tính từ khoảng mười nghìn tới hai, ba chục nghìn tuỳ nhà nghiên cứu, gồm thợ lành nghề thường trực và người lao động luân phiên tới làm theo đợt vài tháng.
Mộ của thợ nằm cạnh mộ vua. Năm 1990, khu nghĩa trang của những người thợ được tìm thấy trên sườn đồi gần kim tự tháp. Được chôn gần lăng vua là một vinh dự, điều khó xảy ra với nô lệ. Bộ xương của nhiều người cho thấy dấu hiệu lao động nặng nhọc, nhưng cũng có xương gãy đã liền và cả dấu vết phẫu thuật, nghĩa là họ được chữa trị.
Nhật ký Merer, giấy cói cổ nhất từng tìm thấy. Năm 2013, tại cảng cổ Wadi al-Jarf bên bờ Biển Đỏ, các nhà khảo cổ tìm thấy những cuộn giấy cói có chữ viết lâu đời nhất được biết. Trong đó có nhật ký của một đội trưởng tên Merer, ghi lại công việc của đội ông trong nhiều tháng: chở đá vôi trắng từ mỏ Tura bên kia sông Nile tới Giza bằng thuyền, đi qua các kênh đào, vào những năm cuối đời Khufu.
Con dốc có cột gỗ ở mỏ đá. Năm 2018, tại một mỏ đá cổ ở Hatnub, các nhà khảo cổ tìm thấy một con dốc rất dốc có hai dãy bậc thang và các lỗ cắm cột gỗ hai bên, có niên đại thời Khufu. Cấu trúc này cho thấy người xưa có thể kéo khối đá nặng lên dốc nghiêng bằng xe trượt, dây thừng và hệ cột làm điểm tựa.
Nhánh sông Nile chảy tới chân cao nguyên. Nghiên cứu trầm tích công bố trong những năm 2022–2024 chỉ ra rằng thời đó có một nhánh sông Nile, nay đã bị cát lấp, chảy gần cao nguyên Giza và dọc dải đất có nhiều kim tự tháp. Nhánh sông này giúp thuyền chở đá tới rất gần công trường.
Quy trình xây theo hiểu biết hiện nay
Các nhà Ai Cập học vẫn còn tranh luận về chi tiết, nhất là cách đưa đá lên những tầng cao nhất. Tuy vậy, trình tự chung được nhiều người đồng thuận như sau:
- Khai thác đá tại chỗ: phần lớn khối đá vôi của lõi tháp được cắt ngay trên cao nguyên Giza, cách công trường vài trăm mét. Thợ đục rãnh quanh khối đá bằng dụng cụ đồng và đá cứng, rồi nêm gỗ hoặc đòn bẩy để tách.
- Chở đá quý từ xa: đá vôi trắng mịn để làm lớp phủ ngoài lấy từ Tura, bên kia sông Nile; đá granite cho buồng mộ chở từ Aswan, cách khoảng 800 km về phía nam, theo đường sông. Một số dầm granite trong buồng mộ của vua nặng tới vài chục tấn.
- Kéo đá trên xe trượt: khối đá đặt trên xe trượt bằng gỗ, kéo bằng dây thừng. Một bức tranh trong lăng mộ cổ vẽ người đổ nước trước xe trượt; thí nghiệm năm 2014 của các nhà vật lý cho thấy cát ướt đúng độ ẩm giảm khoảng một nửa lực kéo cần thiết so với cát khô.
- Dùng dốc để đưa đá lên cao: giả thuyết phổ biến là kết hợp nhiều loại dốc: dốc thẳng cho các tầng dưới, dốc chạy vòng quanh thân tháp hoặc dốc dích dắc trên một mặt cho các tầng trên. Dốc được đắp bằng gạch bùn, đá vụn và tháo dỡ khi xong.
- Lắp đá phủ và hoàn thiện: lớp đá vôi trắng được đặt khít, sau đó mài phẳng từ trên xuống khi tháo dỡ dốc, tạo nên bề mặt nhẵn bóng.
Nhà sử học Hy Lạp Herodotus, viết khoảng hai nghìn năm sau khi tháp được xây, cho rằng công trình mất 20 năm. Các nhà khoa học hiện đại thấy con số này hợp lý: để xong trong khoảng 20 năm, mỗi ngày người thợ phải đặt vài trăm khối đá, điều khả thi với lực lượng lao động được tổ chức thành các đội nhóm có tên gọi riêng, cạnh tranh nhau về năng suất.
Bên trong Đại Kim tự tháp có gì
Bên trong tháp có ba buồng chính. Buồng dưới cùng được đục vào nền đá, dường như bỏ dở. Buồng thứ hai, thường được gọi là buồng hoàng hậu dù không chắc dùng cho ai, nằm ở trung tâm. Buồng trên cùng gọi là buồng nhà vua, được lót hoàn toàn bằng đá granite đỏ, bên trong chỉ còn một quan tài đá trống. Lăng mộ đã bị kẻ trộm vào từ thời cổ đại và không còn đồ tuỳ táng.
Dẫn lên buồng nhà vua là Đại hành lang, một lối đi dốc dài gần 47 m và cao khoảng 8,6 m, với trần xếp chồng nhô dần vào trong. Phía trên trần buồng nhà vua có năm khoang trống nhỏ xếp chồng, được cho là để giảm sức nặng của khối đá phía trên đè lên trần buồng.
Năm 2017, dự án ScanPyramids dùng kỹ thuật đo hạt muon, một loại hạt từ tia vũ trụ xuyên qua đá, để phát hiện một khoảng trống lớn dài ít nhất 30 m phía trên Đại hành lang. Năm 2023, nhóm này xác nhận thêm một hành lang dài khoảng 9 m phía sau mặt phía bắc của tháp, nhìn thấy được bằng camera nội soi luồn qua khe đá. Mục đích của các khoảng trống này vẫn đang được nghiên cứu, có thể chỉ là cấu trúc giảm tải.
Đi thăm kim tự tháp Giza: kinh nghiệm thực tế
Giza nằm sát thành phố Cairo, đi từ trung tâm mất khoảng 30–60 phút tuỳ giao thông. Vài điều nên biết trước khi đi:
- Chọn mùa mát: khoảng tháng 10 tới tháng 4 dễ chịu hơn; mùa hè ban trưa có thể trên 40 °C và gần như không có bóng râm.
- Tới sớm: khu di tích mở cửa từ sáng sớm. Đi lúc mở cửa giúp tránh nắng gắt và đoàn khách lớn.
- Vé vào bên trong tháp là vé riêng: vé vào quần thể và vé vào trong Đại Kim tự tháp thường bán riêng. Lối đi bên trong hẹp, thấp, dốc, nóng và bí; người sợ không gian kín, có bệnh tim hay khó thở nên cân nhắc.
- Cẩn thận với dịch vụ mời chào: người mời cưỡi lạc đà, ngựa, chụp ảnh hay dẫn đường có thể đòi giá cao sau khi xong. Hỏi rõ giá và thời gian trước khi đồng ý, hoặc đặt dịch vụ qua đơn vị uy tín.
- Không leo lên tháp: leo lên kim tự tháp bị cấm, vừa nguy hiểm vừa làm hư hại di tích.
- Kết hợp bảo tàng: Bảo tàng Đại Ai Cập gần Giza, khánh thành chính thức ngày 1/11/2025 và đón khách từ 4/11/2025, trưng bày bộ sưu tập lớn về pharaoh, trong đó có hiện vật từ lăng mộ Tutankhamun.
Kiểm tra yêu cầu thị thực và quy định nhập cảnh Ai Cập với cơ quan lãnh sự trước khi đi, vì quy định có thể thay đổi. Nên ăn chín uống sôi, dùng nước đóng chai, mang kem chống nắng, mũ rộng vành và khăn che bụi.
Câu hỏi thường gặp
Kim tự tháp Ai Cập có phải do nô lệ xây không?
Bằng chứng khảo cổ cho thấy không phải. Người xây là thợ lành nghề thường trực và người lao động luân phiên, được cấp lương thực, có chỗ ở, được chăm sóc khi bị thương và được chôn cất danh dự gần kim tự tháp. Hình ảnh nô lệ bị roi vọt chủ yếu đến từ phim ảnh.
Ai Cập có bao nhiêu kim tự tháp?
Các nhà khảo cổ đã xác định hơn 100 kim tự tháp ở Ai Cập, phần lớn nằm dọc bờ tây sông Nile gần Cairo như ở Giza, Saqqara, Dahshur. Nhiều kim tự tháp nhỏ hơn hoặc đã sụp gần hết, chỉ còn đống đá vụn và nền móng.
Tượng Nhân sư ở Giza có từ khi nào?
Đa số nhà Ai Cập học cho rằng tượng Nhân sư được tạc dưới thời pharaoh Khafre, khoảng năm 2500 trước Công nguyên, từ một khối đá vôi tự nhiên trên cao nguyên. Tượng dài khoảng 73 m, cao khoảng 20 m, thân sư tử, đầu người.
Kim tự tháp có phải là kỳ quan thế giới không?
Đại Kim tự tháp Giza là kỳ quan duy nhất trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại còn tồn tại. Sáu kỳ quan còn lại như vườn treo Babylon, hải đăng Alexandria, tượng khổng lồ Rhodes đã bị phá huỷ hoặc chưa bao giờ được xác định vị trí chắc chắn.
Có được vào bên trong kim tự tháp không?
Có. Du khách có thể mua vé riêng để vào bên trong Đại Kim tự tháp, đi qua Đại hành lang lên buồng nhà vua. Lối đi chật, dốc, có đoạn phải cúi thấp, không khí nóng ẩm. Số lượng khách vào trong mỗi ngày có thể bị giới hạn.
Vì sao kim tự tháp có hình chóp?
Hình chóp có đáy rộng, càng lên cao càng nhỏ, nên rất vững và phân bố sức nặng tốt, phù hợp với việc xếp đá khối mà không cần kết cấu chịu lực phức tạp. Hình dáng này cũng là sự phát triển tự nhiên từ kim tự tháp bậc trước đó khi các bậc được lấp đầy cho phẳng.
