Vạn Lý Trường Thành dài bao nhiêu km? Có nhìn thấy từ ngoài vũ trụ không

Theo đợt khảo sát toàn quốc do cơ quan quản lý di sản văn hoá Trung Quốc công bố năm 2012, nếu cộng tất cả các đoạn tường, hào và công sự được xây qua nhiều triều đại, Vạn Lý Trường Thành dài khoảng 21.196 km. Phần nổi tiếng nhất, xây dưới thời nhà Minh, dài khoảng 8.850 km, trong đó phần tường xây thật sự khoảng 6.260 km, phần còn lại là hào và địa hình tự nhiên như sông, núi dùng làm ranh giới phòng thủ.

Còn câu hỏi quen thuộc "có nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành từ Mặt Trăng không" thì câu trả lời là không. Từ quỹ đạo thấp quanh Trái Đất, ở độ cao khoảng 400 km, việc nhận ra bức tường bằng mắt thường cũng rất khó và nhiều nhà du hành vũ trụ cho biết họ không thấy được. Dưới đây là lý do, cùng lịch sử xây dựng và những gợi ý thực tế nếu bạn muốn tới thăm.

Vì sao lại có nhiều con số chiều dài khác nhau

Vạn Lý Trường Thành không phải một bức tường liền mạch được xây một lần. Đó là tập hợp nhiều hệ thống tường thành do các nước chư hầu và các triều đại khác nhau xây dựng, sửa chữa và bỏ hoang trong hơn hai nghìn năm. Có đoạn chạy song song nhau, có đoạn nhánh rẽ, có đoạn chỉ còn là gò đất nện mờ nhạt giữa sa mạc. Vì vậy cách cộng khác nhau cho ra con số khác nhau.

Tên gọi "vạn lý" nghĩa đen là mười nghìn dặm, nhưng trong tiếng Hán cổ "vạn" thường dùng để chỉ số rất lớn, không phải đo đạc chính xác. Trước đợt khảo sát năm 2012, nhiều tài liệu chỉ tính phần tường nhà Minh, khoảng 6.000–8.850 km, nên bạn sẽ gặp những con số đó trong sách cũ.

Đợt khảo sát dùng ảnh vệ tinh, định vị và khảo sát thực địa, kéo dài nhiều năm, ghi nhận hơn 43.000 di tích liên quan như đoạn tường, tháp canh, đồn luỹ trải qua 15 tỉnh, thành phố và khu tự trị ở miền bắc Trung Quốc. Con số 21.196 km là chiều dài cộng dồn của tất cả các đoạn này, không phải khoảng cách từ đầu tới cuối. Nếu đi thẳng từ đông sang tây, quãng đường ngắn hơn nhiều.

Các giai đoạn xây dựng chính

Bức tường mà du khách ngày nay leo lên chỉ là lớp mới nhất của một quá trình rất dài. Các giai đoạn quan trọng:

Phần tường nhà Minh ở gần Bắc Kinh thường cao khoảng 6–8 m, mặt trên rộng khoảng 4–5 m, đủ cho vài người đi hàng ngang hoặc ngựa đi lại. Tháp canh cách nhau vài trăm mét, dùng khói và lửa để truyền tin cảnh báo nhanh qua những khoảng cách rất xa.

Có nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành từ vũ trụ không

Từ Mặt Trăng: hoàn toàn không. Mặt Trăng cách Trái Đất khoảng 384.000 km. Từ khoảng cách đó, cả các lục địa cũng chỉ là những mảng màu, còn một bức tường rộng vài mét giống như cố nhìn một sợi tóc từ cách xa hàng chục kilômét. Các nhà du hành tàu Apollo xác nhận không thể thấy công trình nào của con người từ Mặt Trăng.

Từ trạm vũ trụ quốc tế: rất khó. Trạm vũ trụ quốc tế bay ở độ cao khoảng 400 km. Bức tường hẹp, và quan trọng hơn là có màu gần giống đất đá xung quanh vì xây bằng chính vật liệu địa phương. Nhà du hành Dương Lợi Vỹ, người Trung Quốc đầu tiên bay vào vũ trụ năm 2003, cho biết ông không nhìn thấy Trường Thành.

Chụp ảnh bằng ống kính zoom thì có thể. Một số nhà du hành đã chụp được những bức ảnh mà sau khi phân tích có thể thấy một đoạn tường, nhưng là nhờ ống kính tầm xa và điều kiện ánh sáng thuận lợi, đôi khi có tuyết phủ làm nổi đường tường. Điều đó khác với việc nhìn bằng mắt thường.

Những thứ dễ thấy hơn nhiều. Từ quỹ đạo thấp, nhà du hành dễ nhận ra đường cao tốc lớn, sân bay, các cánh đồng hình học và đặc biệt là đèn thành phố ban đêm. Những công trình này rộng hơn hoặc có màu tương phản rõ với nền.

Lời đồn có từ trước khi con người bay vào vũ trụ. Ý tưởng Trường Thành nhìn thấy được từ Mặt Trăng đã xuất hiện trong sách báo phương Tây từ thế kỷ 18 và nổi tiếng hơn qua một chuyên mục kỳ thú đăng năm 1932, khi chưa ai rời khỏi Trái Đất để kiểm chứng.

Người xưa xây tường bằng gì và bằng cách nào

Vật liệu thay đổi theo vùng, vì người xây tận dụng thứ có sẵn tại chỗ. Ở vùng đồng bằng và cao nguyên hoàng thổ, tường làm bằng đất nện: đổ từng lớp đất ẩm vào khuôn ván rồi đầm chặt. Ở sa mạc phía tây, người thời Hán trộn cát, sỏi với cành liễu đỏ, lau sậy xếp lớp, một số đoạn còn tồn tại tới nay. Ở vùng núi, tường xây bằng đá khối. Từ thời Minh, gạch nung được sản xuất hàng loạt ở các lò gần công trường.

Một chi tiết được nghiên cứu nhiều là vữa gạo nếp. Thợ thời Minh trộn vôi với nước cháo gạo nếp. Một nghiên cứu khoa học công bố năm 2010 cho thấy chất amylopectin trong gạo nếp kết hợp với vôi tạo thành cấu trúc rất chắc, bám dính tốt và chống thấm, giải thích vì sao nhiều đoạn tường và công trình cổ vẫn đứng vững sau hàng trăm năm.

Lực lượng xây dựng gồm binh lính, nông dân bị trưng tập và cả phạm nhân, làm việc trong điều kiện khắc nghiệt. Không có con số chính xác về số người thiệt mạng, nhưng các ghi chép và văn học dân gian Trung Hoa còn lưu lại nhiều câu chuyện về sự gian khổ này. Trên núi cao, gạch và đá được chuyển lên bằng sức người, dây ròng rọc và có ghi chép cho rằng cả dê, lừa cũng được dùng để thồ hàng.

Đi thăm Trường Thành: chọn đoạn nào

Gần Bắc Kinh có nhiều đoạn được trùng tu và mở cửa cho khách, mỗi đoạn hợp với một kiểu du khách khác nhau. Năm 1987, Vạn Lý Trường Thành được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Gợi ý chọn đoạn:

• Bát Đạt Lĩnh (Badaling): gần nội thành nhất, khoảng 70 km, có tàu hoả tới, trùng tu kỹ nên dễ đi. Đổi lại rất đông, nhất là cuối tuần.
• Mộ Điền Dụ (Mutianyu): cách khoảng 70–90 km, cảnh rừng núi đẹp, ít đông hơn, có cáp treo lên tường và máng trượt xuống, hợp với gia đình có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi.
• Kim Sơn Lĩnh (Jinshanling): xa hơn, khoảng 130 km, một phần giữ nguyên vẻ cũ, nhiều tháp canh liên tiếp, được dân chụp ảnh ưa thích vào lúc bình minh và hoàng hôn.
• Tư Mã Đài (Simatai): có thể đi vào buổi tối với đèn chiếu sáng, kết hợp thị trấn cổ phục dựng phía dưới.
• Tiễn Khấu (Jiankou): đoạn hoang dã, dốc đứng và không trùng tu, chỉ dành cho người leo núi có kinh nghiệm đi cùng người dẫn; tai nạn từng xảy ra.

Nên tránh tuần lễ nghỉ lễ đầu tháng 10 và dịp Tết Nguyên đán của Trung Quốc, khi hàng chục nghìn người cùng đổ về các đoạn gần Bắc Kinh. Mùa thu từ tháng 9 tới đầu tháng 11 trời trong, lá đổi màu, là thời điểm đẹp nhất; mùa đông lạnh và gió nhưng ít khách. Mang giày đế bám vì bậc tường có đoạn rất dốc, cao thấp không đều, và mang đủ nước vì trên tường ít chỗ mua.

Những đoạn Trường Thành đang dần biến mất

Chỉ một phần nhỏ Trường Thành được trùng tu để đón khách. Theo các báo cáo được nhắc đến rộng rãi, khoảng một phần ba tường nhà Minh đã biến mất hoàn toàn do gió, mưa xói mòn và do con người. Trong nhiều thế kỷ, người dân địa phương lấy gạch, đá từ tường về xây nhà, làm chuồng trại, và có thời gạch Trường Thành còn được bán như đồ lưu niệm.

Ở vùng sa mạc phía tây, những đoạn tường đất nện thời Hán đang bị gió cát mài mòn dần, nhiều nơi chỉ còn là những gò đất thấp. Trung Quốc đã ban hành quy định bảo vệ riêng cho Trường Thành, cấm lấy gạch, khắc chữ và tổ chức hoạt động gây hại ở các đoạn chưa mở cửa.

Việc trùng tu cũng gây tranh cãi. Năm 2016, một đoạn tường hoang ở tỉnh Liêu Ninh bị phủ một lớp vữa xi măng phẳng lì khi sửa chữa, khiến dư luận phản ứng mạnh vì làm mất hoàn toàn dáng vẻ gốc. Từ đó, giới bảo tồn nhấn mạnh nguyên tắc sửa chữa tối thiểu, dùng vật liệu và kỹ thuật gần với nguyên bản nhất, giữ lại dấu vết thời gian thay vì làm mới.

Câu hỏi thường gặp