Mỗi nước có một bộ phép tắc bàn ăn riêng, và điều lịch sự ở nơi này có thể là thất lễ ở nơi khác. Vài ví dụ dễ gặp nhất: ở Nhật, cắm đũa dựng đứng vào bát cơm là điều kiêng vì gợi nghi thức tang lễ; ở Hàn Quốc, người ta không nhấc bát cơm lên khỏi bàn; ở Thái Lan, nĩa chỉ dùng để đẩy thức ăn lên thìa, không đưa vào miệng; ở Ý, gọi cappuccino sau bữa trưa sẽ khiến người địa phương ngạc nhiên; ở Mỹ, không để lại tiền tip ở nhà hàng gần như bị coi là thô lỗ.
Người bản xứ thường dễ dãi với khách nước ngoài, nên bạn không cần lo mắc lỗi nhỏ. Nhưng biết trước vài phép tắc cơ bản giúp bạn tự tin hơn khi đi du lịch, đi công tác, hay khi mời đối tác, bạn bè quốc tế. Dưới đây là phong tục bàn ăn của các nước người Việt hay tới, kèm những chuyện thú vị về cách ăn ở khắp nơi.
Nhật Bản: đôi đũa và những điều tinh tế
Không cắm đũa đứng vào bát cơm. Bát cơm cắm đũa đứng là hình ảnh trong tang lễ ở Nhật, nên làm vậy trong bữa ăn thường ngày bị coi là xui. Khi nghỉ tay, đặt đũa nằm ngang trên gác đũa hoặc trên mép khay.
Không chuyền thức ăn từ đũa sang đũa. Động tác hai người cùng gắp một miếng cũng gợi nghi lễ sau hoả táng. Muốn đưa thức ăn cho ai, hãy đặt vào đĩa của họ.
Húp mì thành tiếng là bình thường. Với mì soba, udon, ramen, húp xì xụp được coi là cách thưởng thức mì nóng và thể hiện món ngon. Với các món khác thì nên ăn nhẹ nhàng.
Nói câu cảm ơn trước và sau khi ăn. Trước khi ăn, người Nhật nói "itadakimasu", sau khi ăn nói "gochisousama deshita" để cảm ơn người nấu và những gì đã làm nên bữa ăn.
Không tự rót đồ uống cho mình. Trong bữa ăn nhóm, mọi người rót cho nhau; ly của người bên cạnh vơi thì rót thêm, và họ cũng sẽ rót cho bạn. Ăn sushi thì chấm phần cá vào xì dầu, không chấm mặt cơm vì cơm thấm nước và dễ vỡ.
Không cần để tiền tip. Ở Nhật, tip không phổ biến và có thể làm nhân viên lúng túng, thậm chí chạy theo trả lại. Dịch vụ tốt đã được tính trong giá.
Hàn Quốc và Trung Quốc: thứ bậc và mâm chung
Ở Hàn Quốc, bát cơm và bát canh được để trên bàn, người ăn dùng thìa để xúc cơm và húp canh, đũa để gắp các đĩa banchan, tức món ăn kèm nhỏ như kim chi, giá trộn, cá kho. Nhấc bát lên sát miệng như người Việt hay người Nhật bị coi là kém lịch sự. Bát ở Hàn thường làm bằng kim loại, giữ nóng khá lâu, cũng là lý do thực tế để không cầm lên. Các đĩa banchan thường được thêm miễn phí khi hết.
Thứ bậc tuổi tác rất quan trọng trên bàn ăn Hàn Quốc. Người trẻ đợi người lớn tuổi nhất cầm thìa đũa rồi mới ăn. Khi uống rượu cùng người lớn hơn, bạn nhận ly bằng hai tay, và khi uống thì hơi quay mặt sang bên. Rót rượu cho người lớn cũng dùng hai tay, hoặc một tay rót, tay kia đỡ nhẹ dưới cổ tay. Người ta không tự rót rượu cho mình mà chờ người khác rót.
Ở Trung Quốc, bữa ăn nhóm thường dọn trên bàn tròn có mâm xoay ở giữa. Chủ nhà mời khách quý gắp trước, mâm thường xoay theo chiều kim đồng hồ, và nên đợi người khác gắp xong mới xoay. Ở vùng Quảng Đông, Hồng Kông, khi được rót trà, người ta gõ nhẹ hai hoặc ba ngón tay lên bàn thay lời cảm ơn. Ở một số vùng ven biển, ăn hết mặt trên con cá thì gỡ xương ra chứ không lật cá, vì lật cá gợi hình ảnh thuyền lật. Việc tranh nhau trả tiền cuối bữa là phép lịch sự quen thuộc, không phải khách sáo.
Đông Nam Á, Nam Á và Trung Đông: thìa, nĩa và bàn tay
Nhiều nước gần Việt Nam lại có cách ăn khác hẳn ta. Những điều đáng biết:
- Thái Lan: cách ăn phổ biến là thìa ở tay phải, nĩa ở tay trái. Nĩa chỉ để đẩy thức ăn lên thìa, rồi đưa thìa vào miệng. Đũa chủ yếu dùng cho các món mì. Ở vùng đông bắc và miền bắc Thái, xôi được vo viên bằng tay rồi chấm nước chấm.
- Malaysia, Indonesia, Singapore: thìa nĩa là phổ biến, nhưng nhiều người vẫn ăn bằng tay phải với cơm và các món kiểu Mã Lai, Ấn. Đến quán ăn kiểu này, bạn sẽ thấy có bồn rửa tay hoặc bát nước để rửa ngón tay.
- Ấn Độ, Sri Lanka, Nepal: ăn bằng tay phải là truyền thống ở nhiều vùng, dùng các đầu ngón tay trộn cơm với cà ri hoặc xé bánh mì dẹt để kẹp thức ăn. Tay trái theo tập quán được dành cho việc vệ sinh nên không dùng để đưa thức ăn vào miệng hay chuyền đồ ăn cho người khác.
- Các nước Trung Đông và Bắc Phi: tay phải cũng được dùng để ăn và trao nhận. Khách thường được mời ăn thêm nhiều lần; từ chối nhẹ nhàng lần đầu là phép lịch sự, và chủ nhà sẽ mời lại.
- Ethiopia: món ăn được dọn trên một tấm bánh injera lớn, vị chua nhẹ, làm từ bột hạt teff. Mọi người xé bánh để cuốn thức ăn. Có một phong tục ấm áp gọi là gursha: tự tay cuốn một miếng và đút cho người bên cạnh để thể hiện tình thân, miếng càng to tình càng sâu.
Ăn bằng tay không có nghĩa là thiếu vệ sinh. Người ta rửa tay kỹ trước và sau bữa, chỉ dùng phần đầu ngón tay, và cho rằng cảm nhận độ nóng, độ mềm của thức ăn bằng tay là một phần của việc thưởng thức.
Châu Âu và Mỹ: những phép tắc dễ gây bất ngờ
Ở phương Tây, khác biệt thường nằm ở đồ uống, bánh mì và tiền tip. Bảng dưới gom các điểm du khách Việt hay hỏi:
| Nước | Điều nên làm | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Ý | Uống cà phê espresso sau bữa ăn; dùng nĩa cuộn mì spaghetti trên đĩa | Gọi cappuccino hay cà phê sữa sau khoảng giữa trưa; bẻ gãy mì trước khi luộc; rắc phô mai lên món hải sản |
| Pháp | Đặt bánh mì trực tiếp lên khăn bàn cạnh đĩa, bẻ từng miếng nhỏ bằng tay; để cổ tay trên mép bàn | Cắn trực tiếp vào cả ổ bánh; để tay dưới gầm bàn trong suốt bữa; búng tay gọi phục vụ |
| Đức | Nhìn vào mắt người cùng nâng ly khi chạm cốc | Bắt đầu uống trước khi cả bàn cùng chúc |
| Anh | Xếp dao nĩa song song trên đĩa khi ăn xong | Nói chuyện khi miệng đầy thức ăn; với tay qua người khác lấy đồ |
| Mỹ | Để tip khoảng 18–20% hoá đơn ở nhà hàng có phục vụ bàn, tối thiểu 15%; xin hộp mang đồ ăn thừa về | Không để tip vì nghĩ phí phục vụ đã gồm trong giá |
| Nga | Nghe và đáp lại lời chúc rượu dài của chủ nhà | Để chai rỗng trên bàn, người ta thường đặt xuống sàn |
Về tiền tip, cách hiểu khác nhau rất nhiều. Ở Mỹ và Canada, tiền tip là một phần thu nhập chính của nhân viên phục vụ, nên gần như bắt buộc. Ở phần lớn châu Âu, phí phục vụ thường đã được tính vào hoá đơn; khách có thể làm tròn lên hoặc để thêm một ít nếu hài lòng. Ở Ý, hoá đơn hay có thêm khoản "coperto", phí đặt bàn và bánh mì, là chuyện bình thường chứ không phải bị tính sai.
Vì sao các nước lại có những phép tắc khác nhau
Phần lớn phép tắc bàn ăn bắt nguồn từ những lý do rất thực tế, được lặp lại qua nhiều thế hệ rồi thành lễ nghi. Người Ý không gọi cappuccino sau bữa vì quan niệm sữa nặng bụng, khó tiêu khi vừa ăn no; cà phê sữa là đồ uống buổi sáng thay cho bữa sáng. Người Pháp để bánh mì trên khăn bàn vì bánh mì là phần không thể thiếu của mọi bữa ăn, và đĩa đã dành cho món chính.
Dụng cụ ăn cũng phản ánh món ăn. Ở những nơi ăn nhiều cơm hạt rời và món thái nhỏ, đũa là dụng cụ tiện nhất. Người Thái dùng thìa vì món ăn nhiều nước sốt và cơm hạt dài khó gắp bằng đũa. Ở nơi ăn bánh mì dẹt với món hầm sệt, dùng tay xé bánh để kẹp thức ăn lại hợp lý hơn cả.
Những điều kiêng như cắm đũa đứng hay lật cá thường gắn với hình ảnh tang lễ hoặc tai nạn, mang tính biểu tượng hơn là thực dụng. Người Việt cũng có những điều kiêng tương tự, như không cắm đũa vào bát cơm hay không gõ đũa vào bát. Hiểu ý nghĩa đằng sau sẽ giúp bạn nhớ lâu hơn là học thuộc từng điều cấm.
Mẹo để không lúng túng khi ăn ở nước ngoài
Bạn không cần thuộc lòng mọi phép tắc trước mỗi chuyến đi. Vài nguyên tắc chung sau giúp xử lý được hầu hết tình huống:
- Quan sát và làm theo chủ nhà. Đợi người mời bạn bắt đầu ăn, xem họ cầm dụng cụ, chấm nước sốt, rót đồ uống thế nào rồi làm theo.
- Hỏi khi không chắc. Một câu hỏi lịch sự như "món này ăn thế nào?" thường khiến chủ nhà vui vì bạn quan tâm, hơn là tự đoán rồi làm sai.
- Lấy vừa đủ. Ở bữa ăn chung, lấy từng ít và ăn hết phần trong đĩa mình. Ở một số nơi như Trung Quốc, để lại chút ít cho thấy bạn đã no; ở Nhật và Hàn, ăn sạch bát là tôn trọng người nấu.
- Học vài câu cảm ơn bằng tiếng địa phương. Lời cảm ơn hay khen món ngon bằng tiếng bản xứ luôn được đón nhận nồng nhiệt.
- Báo trước nếu bạn kiêng món nào. Dị ứng, ăn chay hay không ăn được cay thì nói từ lúc gọi món hoặc khi nhận lời mời, thay vì để thừa nguyên đĩa.
- Tìm hiểu chuyện tip trước chuyến đi. Mỗi nước một khác, nên kiểm tra thông tin cập nhật trước khi đi để chuẩn bị tiền mặt nếu cần.
Nếu lỡ mắc lỗi, một nụ cười và lời xin lỗi ngắn là đủ. Phần lớn người dân ở mọi nơi đều hiểu rằng khách nước ngoài không thể biết hết phong tục, và họ đánh giá cao thiện chí học hỏi của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Nhật kiêng cắm đũa vào bát cơm?
Vì trong tang lễ ở Nhật, bát cơm có cắm đôi đũa dựng đứng được đặt cho người đã khuất. Cắm đũa như vậy trong bữa ăn thường gợi lại hình ảnh này nên bị coi là không may. Người Việt và người Hàn cũng có điều kiêng tương tự.
Đi ăn ở Hàn Quốc có cần để tiền tip không?
Không. Ở Hàn Quốc, tip không phải thói quen và giá trên thực đơn đã gồm phục vụ. Một số khách sạn cao cấp có thể đã tính phí phục vụ vào hoá đơn. Khách để tiền thừa lại đôi khi còn được nhân viên trả lại.
Ăn bằng tay ở Ấn Độ thế nào cho đúng?
Rửa tay sạch trước bữa, dùng tay phải, chỉ dùng các đầu ngón tay để trộn cơm với nước sốt rồi vo thành miếng nhỏ, dùng ngón cái đẩy vào miệng. Với bánh mì dẹt, xé một miếng nhỏ bằng tay phải để kẹp thức ăn. Hầu hết nhà hàng vẫn có thìa nĩa nếu bạn cần.
Ở Mỹ nên để tip bao nhiêu?
Ở nhà hàng có phục vụ bàn, mức tip thường gặp hiện nay là khoảng 18–20% hoá đơn trước thuế, 15% là mức thấp, phục vụ tốt có thể nhiều hơn. Quán tự phục vụ thì tip tuỳ ý. Một số nhà hàng đã cộng sẵn phí phục vụ cho nhóm đông, nên đọc kỹ hoá đơn trước khi để thêm.
Vì sao người Ý không uống cappuccino sau bữa trưa?
Người Ý quan niệm sữa nóng nhiều béo, nặng bụng, hợp làm bữa sáng hơn là uống sau khi đã ăn no. Sau bữa trưa hoặc bữa tối, họ chuộng một tách espresso nhỏ. Quán vẫn phục vụ cappuccino nếu bạn gọi, chỉ là nó làm lộ ra bạn là khách du lịch.
Ở Thái Lan có dùng đũa không?
Có, nhưng chủ yếu cho các món mì như mì nước, phở kiểu Thái. Với cơm và các món ăn kèm, người Thái dùng thìa và nĩa. Nhiều quán ăn đường phố vẫn có sẵn đũa cho khách, nên bạn không phải lo.
