Cách thử nhanh và khá đáng tin nhất là cọ nhẹ hạt ngọc lên cạnh răng cửa: ngọc trai thật (tự nhiên hay nuôi) cho cảm giác hơi nhám, ram ráp như cát mịn; ngọc giả bằng thuỷ tinh hay nhựa phủ lớp bóng thì trơn tuột. Kết hợp thêm soi lỗ khoan (ngọc thật có mép lỗ sắc, thấy các lớp xà cừ; ngọc giả thường bong lớp phủ quanh lỗ) và nhìn độ đều (ngọc thật hiếm khi giống nhau tuyệt đối), bạn loại được hầu hết ngọc giả.
Phần khó hơn là tách ngọc trai tự nhiên khỏi ngọc trai nuôi. Gần như toàn bộ ngọc trai bán ra hiện nay là ngọc nuôi, và đó là ngọc thật, chỉ khác ở chỗ con người cấy nhân để trai tiết xà cừ. Chuyện "ngọc tự nhiên" chỉ khẳng định được bằng chụp X-quang ở phòng kiểm định. Bài này hướng dẫn các phép thử tại nhà, các loại ngọc trên thị trường, và cách giữ ngọc, vì ngọc trai mềm hơn mọi loại đá quý thông dụng.
Năm phép thử tại nhà, làm theo thứ tự
Không phép nào tuyệt đối, nhưng gộp lại cho kết quả khá rõ. Rửa tay sạch, lau ngọc khô trước khi thử.
- Cọ lên răng: chạm nhẹ hạt ngọc vào mép răng cửa và kéo qua lại. Ngọc thật nhám như cát mịn vì bề mặt xà cừ là các phiến aragonit xếp lớp nhỏ li ti; ngọc giả trơn láng. Chỉ cọ nhẹ, không cắn. Người làm răng sứ hoặc niềng có thể cảm nhận kém chính xác.
- Cọ hai hạt vào nhau: cọ nhẹ hai hạt rồi nhìn, đôi khi thấy chút bột mịn; lau đi, ngọc không hỏng. Ngọc giả cọ vào nhau thường trơn, lớp phủ có thể bị trầy.
- Soi lỗ khoan bằng kính lúp: ngọc thật có mép lỗ gọn, đôi khi thấy rõ đường ranh giữa nhân và lớp xà cừ ở ngọc nuôi có nhân. Ngọc giả hay lộ lớp sơn bóng bong tróc quanh lỗ, bên dưới là thuỷ tinh trong hoặc nhựa trắng đục.
- Cảm giác nhiệt độ: ngọc thật lúc mới chạm vào mát rồi ấm dần theo da. Ngọc nhựa ấm ngay từ đầu. Ngọc thuỷ tinh cũng mát nên phép này chủ yếu loại ngọc nhựa.
- Nhìn độ đều và cầm tay: trên một chuỗi ngọc thật, các hạt khác nhau chút ít về hình dáng, ánh, sắc; soi kỹ sẽ thấy vết lõm, vân nhỏ. Chuỗi hạt tròn tuyệt đối, đều như đúc, không một tì vết mà giá rẻ thì đáng nghi. Ngọc nhựa nhẹ bất thường khi nằm trong lòng bàn tay.
Đừng thử bằng bật lửa hay ngâm giấm như một số mẹo truyền miệng: lửa làm cháy xém xà cừ, giấm làm ngọc mất ánh vĩnh viễn vì xà cừ là canxi cacbonat, tan trong axit. Ngọc thật cũng hỏng như ngọc giả trong các phép thử này.
Các loại ngọc trai trên thị trường
Tên gọi ngọc trai thường đi theo nơi sống của trai và loài trai. Bảng dưới là đặc điểm chung, mỗi loại vẫn có nhiều cấp chất lượng:
| Loại | Nguồn | Kích thước, màu thường gặp | Đặc điểm nhận biết |
|---|---|---|---|
| Ngọc tự nhiên | Trai tự tạo ngọc không do con người cấy | Thường nhỏ, hình dáng không đều | Rất hiếm, cần X-quang để xác nhận |
| Nuôi nước ngọt | Trai nước ngọt, cấy mô, thường không có nhân hạt | Nhiều cỡ, trắng, hồng, tím nhạt; hay hơi bầu dục | Gần như toàn xà cừ, giá mềm nhất trong ngọc thật |
| Akoya | Trai nước mặn, có nhân hạt | Khoảng 6–9 mm, trắng ánh hồng hoặc bạc | Tròn, ánh gương sắc, lớp xà cừ mỏng hơn nước ngọt |
| South Sea | Trai môi vàng, môi bạc vùng biển ấm | Lớn, khoảng 9–15 mm trở lên, trắng hoặc vàng | Ánh mềm như sa tanh, lớp xà cừ dày |
| Tahiti | Trai môi đen | Khoảng 8–14 mm, xám, đen ánh xanh, ánh tím | Màu tối tự nhiên, có ánh sắc lấp lánh |
| Ngọc nhân tạo | Thuỷ tinh, nhựa, vỏ sò phủ lớp bóng | Mọi cỡ, đều tuyệt đối | Trơn khi cọ răng, bong lớp phủ quanh lỗ |
Ở Việt Nam, ngọc trai được nuôi tại một số vùng biển như Phú Quốc (An Giang, trước thuộc Kiên Giang), Hạ Long (Quảng Ninh) và vùng biển Khánh Hoà. Lưu ý: hạt "ngọc trai vỏ sò" (shell pearl) làm từ bột vỏ sò ép, phủ lớp bóng, là ngọc nhân tạo dù có gốc từ vỏ biển. Ngọc trai đen quá rẻ và đều màu cũng có thể đã được nhuộm hoặc chiếu xạ; hỏi người bán màu có tự nhiên không.
Năm yếu tố quyết định chất lượng ngọc trai
Ánh (luster). Đây là yếu tố quan trọng nhất. Ngọc tốt phản chiếu hình ảnh sắc nét như mặt gương, nhìn thấy cả khung cửa sổ in lên bề mặt. Ngọc kém ánh trông mờ đục như phấn.
Bề mặt. Số lượng và độ rõ của vết lõm, chấm, vân. Ngọc gần như sạch hoàn toàn hiếm và đắt; vài chấm nhỏ ở vị trí khuất là chấp nhận được với đồ đeo hằng ngày.
Hình dáng. Tròn đều là quý nhất, rồi đến hình giọt nước, bầu dục, nút áo. Ngọc baroque méo tự do có vẻ đẹp riêng và giá mềm hơn.
Độ dày xà cừ. Với ngọc có nhân, lớp xà cừ quá mỏng khiến ngọc kém ánh và dễ bong, lộ nhân trắng đục. Soi lỗ khoan là cách dễ nhất để ước lượng.
Độ đồng đều trong chuỗi. Một chuỗi đẹp có các hạt khớp nhau về cỡ, màu, ánh. Ghép được chuỗi đều tốn công chọn lọc nên giá cao hơn tổng giá từng hạt lẻ.
Đeo ngọc trai sao cho bền
Ngọc trai chỉ cứng khoảng 2,5 đến 4,5 trên thang Mohs, mềm hơn cả răng và thuỷ tinh. Nó được tạo nên từ canxi cacbonat và chất hữu cơ, nên sợ axit, mồ hôi, mỹ phẩm và độ khô. Nguyên tắc người chơi ngọc hay nói là đeo vào sau cùng, tháo ra đầu tiên: trang điểm xong, xịt nước hoa, keo tóc, để khô hẳn rồi mới đeo ngọc; về nhà thì tháo ngọc trước khi tẩy trang.
Không đeo ngọc khi tắm, bơi, tập thể dục, nấu ăn hoặc làm việc nhà. Mồ hôi có tính axit nhẹ, nước hồ bơi có clo, dầu ăn và chất tẩy rửa đều làm ngọc mất ánh dần. Sau mỗi lần đeo, lau từng hạt bằng khăn mềm, hơi ẩm để gỡ mồ hôi và lớp mỹ phẩm, rồi để chuỗi nằm phẳng cho khô tự nhiên trước khi cất.
Tuyệt đối không cho ngọc trai vào máy rửa siêu âm, máy hơi nước, không ngâm lâu trong nước, không dùng kem đánh răng hay dung dịch rửa trang sức có amoniac. Nếu bẩn nhiều, dùng khăn ẩm có chút xà phòng trung tính, lau nhanh, rồi lau lại bằng khăn ẩm nước sạch, thấm khô ngay.
Cất ngọc trai và thay dây xâu
Phần lớn hư hỏng của ngọc trai xảy ra lúc cất, không phải lúc đeo. Vài thói quen nhỏ giữ chuỗi ngọc đẹp hàng chục năm:
- Cất riêng trong túi vải mềm hoặc ngăn hộp lót nỉ, không để chung với nhẫn kim cương, đồng hồ, vòng kim loại vì chúng cào xước ngọc.
- Để nằm phẳng, không treo chuỗi trên móc lâu ngày. Sức nặng của các hạt làm dây tơ giãn dần, khoảng cách giữa các hạt lộ ra.
- Không cất trong túi nhựa kín hoặc két sắt quá khô trong thời gian dài. Ngọc cần chút độ ẩm; quá khô có thể khiến xà cừ nứt nhỏ. Lấy ra đeo thường xuyên cũng là cách giữ ngọc tốt.
- Tránh nhiệt và nắng: không để trên bệ cửa sổ, trong xe ô tô ngày nắng hay gần đèn chiếu.
- Kiểm tra dây xâu: chuỗi đeo thường xuyên nên mang đi xâu lại khoảng một đến hai năm một lần, bằng dây tơ có thắt nút giữa từng hạt để nếu đứt dây cũng không rơi hết. Dấu hiệu cần xâu lại: dây bẩn ngả màu, các hạt xê dịch, có khe hở giữa hạt và nút.
Ngọc trai đã qua xử lý: tẩy trắng, nhuộm, phủ bóng
Không chỉ đá quý, ngọc trai cũng thường được xử lý sau khi lấy khỏi trai, và phần lớn là chuyện bình thường của ngành. Tẩy trắng nhẹ để đều màu ngọc trắng gần như được áp dụng rộng rãi với ngọc Akoya và ngọc nước ngọt. Đánh bóng bằng cách quay ngọc với vật liệu mềm cũng là bước tiêu chuẩn.
Các xử lý cần khai rõ hơn là nhuộm màu và chiếu xạ. Ngọc nước ngọt được nhuộm thành đen, xanh công, vàng đậm để giả màu Tahiti hoặc South Sea vàng. Dấu hiệu nghi ngờ: màu đều tuyệt đối trên mọi hạt, màu đậm đọng quanh lỗ khoan hoặc trong vết lõm bề mặt, chuỗi ngọc "Tahiti" cỡ lớn mà giá chỉ ngang ngọc nước ngọt. Lau nhẹ một hạt bằng bông thấm chút cồn ở chỗ khuất, bông ngả màu là dấu hiệu nhuộm, nhưng hạn chế làm vì cồn cũng không tốt cho ngọc.
Một kiểu nữa là phủ lớp bóng lên ngọc chất lượng thấp để che ánh kém. Lớp này mòn dần sau vài tháng đeo, để lại ngọc mờ đục bên dưới. Ngọc có ánh quá "nhựa", bóng kiểu sơn mài mà soi kỹ thấy vết trầy trên lớp phủ, hoặc cọ răng thấy trơn dù lỗ khoan cho thấy xà cừ thật, có thể đã qua phủ. Hỏi người bán và đề nghị ghi tình trạng xử lý vào hoá đơn là cách bảo vệ mình tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc trai nuôi có phải ngọc giả không?
Không. Ngọc trai nuôi do chính con trai tiết xà cừ tạo nên, con người chỉ cấy mô hoặc nhân vào để khởi động quá trình. Về chất liệu nó là ngọc thật. Ngọc giả là hạt thuỷ tinh, nhựa hoặc bột vỏ sò ép phủ lớp bóng, không do trai tạo ra.
Ngọc trai thật có bị bong lớp ngoài không?
Ngọc nuôi có nhân với lớp xà cừ quá mỏng có thể bị mòn, sứt, lộ nhân trắng bên trong sau thời gian dài đeo hoặc va chạm. Đây là dấu hiệu chất lượng thấp chứ không phải ngọc giả. Ngọc nước ngọt cấy mô gần như toàn xà cừ nên ít gặp tình trạng này.
Ngọc trai bị ố vàng có làm trắng lại được không?
Ngọc trai trắng ngả vàng theo năm tháng do mồ hôi, mỹ phẩm và lão hoá chất hữu cơ. Tự tẩy tại nhà bằng oxy già, chanh hay giấm đều có thể làm mất ánh vĩnh viễn. Lau sạch thường xuyên để chậm quá trình này; còn muốn xử lý thì hỏi thợ chuyên ngọc trai.
Thả ngọc trai vào nước, ngọc thật chìm hay nổi?
Cả ngọc thật lẫn ngọc giả bằng thuỷ tinh đều chìm, nên phép thử này không phân biệt được gì. Ngâm nước lâu còn làm dây tơ yếu đi và ẩm đọng trong lỗ khoan. Thay vào đó, hãy dùng phép cọ răng và soi lỗ khoan.
Mua ngọc trai cần hỏi người bán những gì?
Hỏi ngọc tự nhiên hay nuôi, nước ngọt hay nước mặn, loại gì (Akoya, Tahiti, South Sea…), màu có tự nhiên không hay đã nhuộm, tẩy trắng; dây là dây tơ có thắt nút không; có giấy kiểm định không. Đề nghị ghi các thông tin này vào hoá đơn.
Nhẫn ngọc trai có đeo hằng ngày được không?
Đeo được nhưng ngọc sẽ xuống ánh nhanh hơn dây chuyền hay hoa tai, vì tay tiếp xúc với nước, xà phòng, va chạm suốt ngày. Nếu muốn đeo nhẫn ngọc thường xuyên, hãy tháo khi rửa tay, rửa chén, tắm và chấp nhận ngọc cần thay sau một thời gian.
