Nhiệt độ không khí cao nhất từng được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) công nhận là 56,7 °C, đo ngày 10/7/1913 tại Furnace Creek, Thung lũng Chết (bang California, Mỹ). Nhiệt độ thấp nhất là −89,2 °C, đo ngày 21/7/1983 tại trạm Vostok trên cao nguyên băng Nam Cực. Khoảng cách giữa hai kỷ lục là gần 146 độ.
Hai con số này là nhiệt độ không khí đo bằng nhiệt kế đặt trong lều khí tượng chuẩn, cách mặt đất khoảng 1,5–2 m. Nếu đo bằng vệ tinh, mặt đất còn có thể nóng hoặc lạnh hơn nhiều. Dưới đây là các kỷ lục đáng tin, chuyện vì sao một số kỷ lục bị huỷ, những nơi có người sinh sống ở mức nhiệt khắc nghiệt nhất, và kỷ lục nắng nóng của Việt Nam.
Bảng kỷ lục nhiệt độ đáng chú ý
Các kỷ lục dưới đây được WMO hoặc giới khí tượng ghi nhận rộng rãi. Con số đo bằng vệ tinh là nhiệt độ bề mặt, không so trực tiếp được với nhiệt độ không khí:
| Kỷ lục | Nơi đo | Con số | Thời điểm |
|---|---|---|---|
| Không khí nóng nhất | Furnace Creek, Thung lũng Chết, Mỹ | 56,7 °C | 10/7/1913 |
| Không khí nóng nhất đo bằng thiết bị hiện đại | Furnace Creek, Thung lũng Chết, Mỹ | 54,4 °C | 16/8/2020 và 9/7/2021 |
| Mặt đất nóng nhất đo bằng vệ tinh | Sa mạc Lut, Iran | khoảng 70,7 °C | năm 2005 |
| Không khí lạnh nhất | Trạm Vostok, Nam Cực | −89,2 °C | 21/7/1983 |
| Mặt băng lạnh nhất đo bằng vệ tinh | Cao nguyên Đông Nam Cực | khoảng −94 tới −98 °C | các mùa đông 2004–2016 |
| Lạnh nhất Bắc bán cầu | Trạm Klinck, Greenland | −69,6 °C | 22/12/1991 |
Kỷ lục 56,7 °C năm 1913 đến nay vẫn bị nhiều nhà khí tượng nghi ngờ, vì những trạm xung quanh cùng ngày ghi nhiệt độ thấp hơn đáng kể. Vì vậy con số 54,4 °C đo bằng thiết bị điện tử hiện đại năm 2020 và 2021 thường được coi là nhiệt độ cao nhất đáng tin cậy nhất từng đo được trên Trái Đất.
Vì sao Thung lũng Chết nóng tới vậy
Thung lũng Chết là một lòng chảo dài và hẹp ở sa mạc Mojave, có điểm thấp nhất là Badwater Basin, khoảng 86 m dưới mực nước biển, nơi thấp nhất Bắc Mỹ. Bao quanh thung lũng là những dãy núi cao. Không khí ở dưới đáy bị nén nên nóng thêm, ánh nắng chiếu thẳng xuống mặt đất trống trải, còn núi chặn gió và giữ khối khí nóng lại, quẩn quanh trong lòng chảo.
Mây và mưa gần như vắng mặt vì dãy núi phía tây chặn hơi ẩm từ Thái Bình Dương. Ban đêm vào mùa hè, nhiệt độ có khi vẫn trên 35 °C. Trung bình tháng 7, nhiệt độ cao nhất mỗi ngày ở Furnace Creek là khoảng 46–47 °C, mùa hè gần như ngày nào cũng quá 40 °C.
Thung lũng Chết là vườn quốc gia mở cửa quanh năm, thu hút nhiều du khách tới đúng mùa nóng để "trải nghiệm" cái nóng kỷ lục. Ban quản lý vườn thường khuyến cáo mỗi người uống ít nhất 4 lít nước mỗi ngày, không đi bộ đường dài sau 10 giờ sáng vào mùa hè, và không rời khỏi xe nếu xe chết máy ở nơi vắng. Đã có du khách thiệt mạng vì sốc nhiệt khi đi bộ dưới nắng trưa.
Chuyện kỷ lục bị huỷ: 58 °C ở Libya
Kỷ lục đứng 90 năm rồi bị gạch. Suốt nhiều thập kỷ, sách vở ghi nơi nóng nhất thế giới là El Azizia ở Libya với 58 °C, đo ngày 13/9/1922. Năm 2012, sau khi một nhóm chuyên gia quốc tế xem lại hồ sơ gốc, WMO chính thức huỷ kỷ lục này.
Lý do huỷ rất cụ thể. Nhóm điều tra kết luận người đo khi đó thiếu kinh nghiệm, dùng loại nhiệt kế dễ đọc nhầm, trạm đặt trên mặt đất dạng nhựa đường nóng, và con số lệch hẳn so với các trạm lân cận. Khi kỷ lục Libya bị huỷ, Thung lũng Chết trở thành nơi giữ kỷ lục.
Bài học khi đọc số liệu kỷ lục. Một con số nhiệt độ chỉ có giá trị khi thiết bị đo chuẩn, đặt đúng độ cao, trong lều che nắng thông gió, cách xa mặt đường bê tông. Những con số chụp từ nhiệt kế ngoài đường hay trên táp lô xe ô tô thường cao hơn nhiệt độ không khí thật hàng chục độ, không thể so với kỷ lục.
Nóng nhất trung bình cả năm thì là nơi khác. Nếu tính nhiệt độ trung bình cả năm chứ không phải một ngày, Dallol ở vùng trũng Danakil của Ethiopia giữ kỷ lục, khoảng 34–35 °C trong giai đoạn đo những năm 1960. Nơi này còn có hồ axit và các mỏ muối nhiều màu.
Nam Cực lạnh tới mức nào và vì sao lạnh hơn Bắc Cực
Trạm Vostok của Nga nằm gần trung tâm cao nguyên Đông Nam Cực, ở độ cao khoảng 3.500 m trên lớp băng dày hơn 3 km. Mùa đông ở đây kéo dài nhiều tháng không có Mặt Trời mọc, không khí rất khô và trời quang, nên nhiệt thoát vào không gian rất mạnh. Nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất khoảng −65 °C. Ở mức −89 °C, nhiên liệu diesel đông đặc và thép thông thường trở nên giòn.
Năm 2018, các nhà khoa học phân tích dữ liệu vệ tinh nhiều mùa đông và phát hiện một số hõm nhỏ trên cao nguyên băng, nơi không khí lạnh đọng lại, có bề mặt băng xuống khoảng −98 °C. Đây là nhiệt độ bề mặt đo từ không gian nên không thay thế kỷ lục −89,2 °C của nhiệt kế, nhưng cho thấy Trái Đất có thể lạnh tới đâu.
Nam Cực lạnh hơn Bắc Cực nhiều vì hai lẽ. Thứ nhất, Nam Cực là một lục địa cao trung bình hơn 2.000 m, mà càng lên cao càng lạnh. Thứ hai, Bắc Cực chủ yếu là đại dương phủ băng; nước biển bên dưới lớp băng vẫn giữ nhiệt quanh 0 °C và sưởi ấm phần nào cho không khí. Mùa đông, vùng cực Bắc thường chỉ khoảng −30 tới −40 °C.
Những nơi có người ở với nhiệt độ khắc nghiệt nhất
Ngoài các trạm nghiên cứu, vẫn có những cộng đồng sinh sống quanh năm ở nơi cực nóng hoặc cực lạnh:
- Oymyakon (Cộng hoà Sakha, Nga): làng có người ở được nhắc nhiều nhất là lạnh nhất thế giới, kỷ lục chính thức khoảng −67,7 °C năm 1933. Nhiệt độ mùa đông thường xuyên dưới −50 °C. Người dân để xe nổ máy cả ngày hoặc giữ trong nhà sưởi, trẻ em chỉ nghỉ học khi trời dưới khoảng −52 °C.
- Verkhoyansk (Nga): ghi nhận −67,8 °C năm 1892, đồng thời có ngày hè nóng tới 38 °C vào năm 2020, nên là nơi có biên độ nhiệt lớn nhất thế giới, hơn 100 độ.
- Yakutsk (Nga): được xem là thành phố lớn lạnh nhất, mùa đông trung bình tháng 1 khoảng −38 tới −40 °C. Nhà cửa xây trên cọc để không làm tan lớp băng vĩnh cửu bên dưới.
- Các thành phố vùng Vịnh Ba Tư: nhiệt độ mùa hè thường trên 45 °C, kèm độ ẩm cao từ biển, khiến cảm giác nóng còn khắc nghiệt hơn sa mạc khô. Người dân sống chủ yếu trong không gian có điều hoà vào giữa trưa.
- Vùng Danakil (Ethiopia): người Afar khai thác muối bằng tay ở lòng hồ khô, làm việc từ sáng sớm để tránh cái nóng trên 45 °C.
Cơ thể con người chịu nóng kém hơn chịu lạnh, vì với lạnh ta có thể mặc thêm và sưởi, còn với nóng ẩm thì mồ hôi không bay hơi được. Khi trời vừa nóng vừa ẩm, cơ thể khó tự làm mát; đó là lý do các đợt nắng nóng ẩm gây nguy hiểm lớn cho người già, trẻ nhỏ và người làm việc ngoài trời. Thấy chóng mặt, buồn nôn, da nóng khô, lú lẫn khi trời nóng là dấu hiệu say nắng, cần đưa vào chỗ mát và gọi cấp cứu ngay.
Kỷ lục nhiệt độ ở Việt Nam
Nhiệt độ cao nhất từng được ghi nhận chính thức ở Việt Nam là 44,2 °C, đo tại trạm khí tượng Tương Dương (Nghệ An) ngày 7/5/2023, phá kỷ lục cũ 43,4 °C ở Hương Khê (Hà Tĩnh) năm 2019. Vùng Bắc Trung Bộ thường nóng nhất vào khoảng tháng 5 tới tháng 7, khi gió tây khô nóng, dân gian gọi là gió Lào, vượt dãy Trường Sơn thổi xuống.
Ở chiều ngược lại, những nơi lạnh nhất Việt Nam là vùng núi cao phía bắc như Sa Pa (Lào Cai), Mẫu Sơn (Lạng Sơn), các cao nguyên đá ở Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang). Những đợt rét đậm, nhiệt độ ở đây có lúc xuống dưới 0 °C, xuất hiện băng giá và đôi khi có tuyết rơi, như đợt rét lịch sử tháng 1/2016 khi tuyết phủ trắng nhiều vùng núi phía bắc.
Các con số này đều do mạng lưới trạm khí tượng quốc gia đo theo chuẩn. Nhiệt độ bạn đọc trên ứng dụng điện thoại thường là giá trị ước tính cho cả khu vực, còn nhiệt độ cảm nhận ngoài đường nhựa giữa trưa có thể cao hơn số đo chính thức vài độ.
Câu hỏi thường gặp
Nơi nóng nhất thế giới hiện nay là ở đâu?
Thung lũng Chết ở bang California, Mỹ giữ kỷ lục nhiệt độ không khí cao nhất, 56,7 °C năm 1913, và 54,4 °C đo bằng thiết bị hiện đại năm 2020, 2021. Về nhiệt độ mặt đất đo bằng vệ tinh, sa mạc Lut ở Iran thường đứng đầu với khoảng 70 °C.
Con người chịu được nhiệt độ cao nhất là bao nhiêu?
Không có con số duy nhất, vì phụ thuộc độ ẩm, gió, thời gian phơi nhiễm và sức khoẻ. Trong không khí khô, người khoẻ có thể chịu vài giờ ở trên 50 °C nếu uống đủ nước và có bóng râm. Trời vừa nóng vừa ẩm thì nguy hiểm hơn nhiều vì mồ hôi không bay hơi để làm mát cơ thể.
Nam Cực lạnh nhất là bao nhiêu độ?
Nhiệt độ không khí thấp nhất đo được là −89,2 °C tại trạm Vostok năm 1983. Vệ tinh từng ghi nhận bề mặt băng ở vài hõm trên cao nguyên Đông Nam Cực xuống khoảng −98 °C, nhưng đó là nhiệt độ bề mặt, không phải nhiệt độ không khí đo theo chuẩn.
Ở Oymyakon người ta sống thế nào?
Người dân chủ yếu nuôi tuần lộc và ngựa, câu cá dưới lớp băng, ăn nhiều thịt và cá đông lạnh tự nhiên. Nhà có lò sưởi đốt than hoặc củi chạy liên tục. Đường ống nước dễ đông cứng nên nhiều nhà dùng nhà vệ sinh ngoài trời, và xe cộ phải giữ ấm trong nhà kho.
Nhiệt độ cao nhất ở Việt Nam là bao nhiêu?
Kỷ lục chính thức là 44,2 °C tại trạm Tương Dương, Nghệ An, ngày 7/5/2023. Trước đó kỷ lục là 43,4 °C ở Hương Khê, Hà Tĩnh năm 2019. Cả hai nơi đều thuộc vùng Bắc Trung Bộ chịu ảnh hưởng mạnh của gió tây khô nóng.
Vì sao nhiệt độ trên ứng dụng điện thoại khác nhiệt độ ngoài đường?
Ứng dụng thường hiển thị số đo hoặc dự báo cho trạm khí tượng gần nhất, đo trong bóng râm ở độ cao chuẩn. Mặt đường nhựa, tường bê tông và xe cộ hấp thụ và toả nhiệt nên không khí sát đó nóng hơn. Nhiệt kế để dưới nắng cũng cho số cao hơn thực tế.
