Núi cao nhất thế giới là Everest, nằm trên dãy Himalaya ở biên giới Nepal và Khu tự trị Tây Tạng (Trung Quốc). Con số chính thức hiện nay là 8.848,86 m so với mực nước biển, do Nepal và Trung Quốc công bố chung vào tháng 12/2020 sau hai đợt đo độc lập. Người Nepal gọi núi là Sagarmatha, người Tây Tạng gọi là Chomolungma.
Câu trả lời "Everest cao nhất" chỉ đúng khi tính từ mực nước biển, cách tính mà bản đồ và sách giáo khoa dùng. Nếu đo từ chân núi tới đỉnh, ngọn Mauna Kea ở Hawaii cao hơn. Nếu đo từ tâm Trái Đất, đỉnh Chimborazo ở Ecuador mới là điểm xa nhất. Dưới đây là từng cách tính, lý do Everest vẫn còn đang "lớn lên", và những gì một người bình thường có thể làm nếu muốn tận mắt nhìn ngọn núi này.
Ba cách đo "cao nhất" và ngọn núi thắng ở mỗi cách
Tranh luận về ngọn núi cao nhất thường xuất phát từ việc mỗi người dùng một mốc đo khác nhau. Bảng dưới gom ba mốc phổ biến nhất, kèm con số được giới địa lý dùng rộng rãi:
| Cách đo | Ngọn núi đứng đầu | Con số | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Từ mực nước biển tới đỉnh | Everest (Nepal – Trung Quốc) | 8.848,86 m | Cách đo chuẩn trên bản đồ, sách giáo khoa |
| Từ chân núi tới đỉnh | Mauna Kea (Hawaii, Mỹ) | khoảng 10.200 m | Chỉ 4.207 m nhô trên mặt biển, phần còn lại chìm dưới Thái Bình Dương |
| Từ tâm Trái Đất tới đỉnh | Chimborazo (Ecuador) | khoảng 6.384 km | Xa tâm hơn Everest chừng 2 km dù chỉ cao 6.263 m so với mực nước biển |
Chimborazo thắng ở cách đo thứ ba vì Trái Đất không tròn tuyệt đối mà phình ra ở xích đạo. Ecuador nằm gần như ngay trên đường xích đạo, nên mặt đất ở đó vốn đã xa tâm hơn vùng Himalaya ở vĩ độ khoảng 28 độ Bắc. Mauna Kea là núi lửa mọc lên từ đáy biển sâu khoảng 6.000 m, nên tính trọn thân núi thì cao hơn Everest hơn một nghìn mét.
Vì sao Everest cao tới vậy và vẫn còn đang nhích lên
Dãy Himalaya hình thành do mảng kiến tạo Ấn Độ trôi lên phía bắc và đâm vào mảng Á – Âu, quá trình bắt đầu khoảng 50 triệu năm trước. Lớp đá bị ép lại, gấp nếp và đẩy lên cao như mép thảm bị dồn vào tường. Bằng chứng dễ thấy nhất là lớp đá vôi chứa hoá thạch sinh vật biển nằm gần đỉnh Everest: chúng từng là đáy một đại dương cổ.
Mảng Ấn Độ vẫn chưa dừng lại. Đo bằng định vị vệ tinh cho thấy vùng Everest vẫn nhích lên vài milimét mỗi năm, dù xói mòn và động đất có lúc kéo ngược lại. Sau trận động đất lớn ở Nepal năm 2015, giới khoa học từng đặt câu hỏi núi có bị lún đi chút nào không, và đó là một trong các lý do để đo lại vào năm 2019–2020.
Con số 8.848,86 m cũng khác các con số cũ bạn có thể đã học. Đợt khảo sát của người Anh ở Ấn Độ năm 1856 cho ra 29.002 feet, tương đương khoảng 8.840 m. Năm 1955, khảo sát Ấn Độ công bố 8.848 m, con số được dùng suốt nhiều thập kỷ. Bản đo năm 2020 tính cả lớp tuyết và băng trên đỉnh, dùng thiết bị định vị đặt ngay tại đỉnh và một mô hình mực nước biển mới. Vì vậy nếu sách cũ ghi 8.848 m hay 8.850 m, đó không phải lỗi mà là số liệu của thời kỳ trước.
Mười ngọn núi cao nhất thế giới đều ở châu Á
Trên Trái Đất có đúng 14 ngọn núi cao trên 8.000 m, tất cả nằm trong hai dãy Himalaya và Karakoram. Mười ngọn đứng đầu theo số đo phổ biến:
- Everest – 8.848,86 m, Nepal và Trung Quốc.
- K2 – 8.611 m, dãy Karakoram, biên giới Pakistan và Trung Quốc. Thấp hơn Everest nhưng dốc và thời tiết khắc nghiệt hơn, nên được giới leo núi xem là khó hơn nhiều.
- Kangchenjunga – 8.586 m, Nepal và Ấn Độ.
- Lhotse – 8.516 m, nối với Everest bằng một sống núi; đường lên Everest phía Nepal đi qua sườn Lhotse.
- Makalu – 8.485 m, Nepal và Trung Quốc, hình kim tự tháp bốn cạnh rất dễ nhận ra.
- Cho Oyu – 8.188 m, thường được coi là ngọn 8.000 m "dễ" nhất cho người mới lên độ cao này.
- Dhaulagiri – 8.167 m, Nepal.
- Manaslu – 8.163 m, Nepal.
- Nanga Parbat – 8.126 m, Pakistan, có vách Rupal là một trong những vách đá cao nhất thế giới.
- Annapurna – 8.091 m, Nepal, nổi tiếng với tỷ lệ tử vong cao trong các ngọn 8.000 m.
Để so sánh, nóc nhà Đông Dương là Fansipan ở Lào Cai, cao khoảng 3.143 m theo số đo phổ biến (có đợt đo ra 3.147 m), chưa bằng độ cao của trại căn cứ Everest phía Nepal (khoảng 5.364 m). Ngọn núi cao nhất ngoài châu Á là Aconcagua ở Argentina, khoảng 6.961 m.
Leo Everest: con số thật về độ khó và rủi ro
Người đầu tiên lên tới đỉnh Everest được xác nhận là Edmund Hillary (New Zealand) và Tenzing Norgay (người Sherpa) vào ngày 29/5/1953, theo tuyến sườn đông nam từ phía Nepal. Từ đó tới nay đã có hàng chục nghìn lượt lên đỉnh, phần lớn tập trung vào vài tuần tháng 5, khi có một "cửa sổ thời tiết" ngắn giữa mùa đông lạnh và mùa gió mùa mang tuyết. Những ngày đẹp trời, hàng trăm người cùng xếp hàng trên sống núi hẹp, và tắc nghẽn ở độ cao này từng gây chết người.
Trên 8.000 m là vùng giới leo núi gọi là "vùng tử thần". Áp suất không khí ở đỉnh chỉ còn khoảng một phần ba so với mực nước biển, nên mỗi hơi thở nhận được rất ít oxy. Cơ thể không thể thích nghi lâu dài ở đây: dù dùng bình oxy, người leo vẫn suy kiệt dần theo từng giờ. Phù não và phù phổi do độ cao là hai biến chứng nguy hiểm nhất, có thể xảy ra cả với người khoẻ mạnh.
Một chuyến leo theo đường thương mại thường kéo dài khoảng hai tháng, phần lớn thời gian dành cho việc lên xuống giữa các trại để cơ thể quen dần với độ cao. Chi phí rất lớn: riêng phí giấy phép leo Everest mùa xuân của Nepal cho người nước ngoài đã tăng từ 11.000 lên 15.000 USD mỗi người, áp dụng từ tháng 9/2025, chưa kể tiền đoàn dẫn, người Sherpa, bình oxy và trang bị. Người leo thường được yêu cầu đã từng lên những ngọn núi trên 6.000–7.000 m trước đó.
Muốn tận mắt thấy Everest mà không leo núi
Phần lớn du khách tới vùng Everest không định lên đỉnh. Cách phổ biến nhất là đi bộ tới trại căn cứ phía Nepal. Các bước chuẩn bị cơ bản:
- Chọn mùa: tháng 3 đến tháng 5 và tháng 10 đến tháng 11 trời quang, ít mưa. Mùa gió mùa (tháng 6 đến tháng 9) mây che núi, đường trơn; mùa đông rất lạnh.
- Dành đủ thời gian: cung đi bộ khứ hồi từ thị trấn Lukla thường mất khoảng 12–14 ngày, có các ngày nghỉ để cơ thể quen độ cao. Đừng cố rút ngắn lịch.
- Tập thể lực trước ít nhất hai tháng: đi bộ đường dài mang ba lô, leo cầu thang, chạy nhẹ đều đặn. Mỗi ngày trên cung có thể đi 5–7 giờ.
- Tuân theo nguyên tắc lên cao từ từ: trên khoảng 3.000 m, mỗi ngày không nên tăng chỗ ngủ quá 300–500 m, cứ vài ngày nghỉ một ngày.
- Nhận biết say độ cao: đau đầu, buồn nôn, mất ngủ, mệt bất thường. Nếu triệu chứng nặng dần, đi loạng choạng hay khó thở khi nghỉ, phải xuống thấp ngay và tìm hỗ trợ y tế, không cố đi tiếp.
- Kiểm tra quy định nhập cảnh và giấy phép khu bảo tồn với cơ quan chức năng của Nepal trước chuyến đi, vì yêu cầu về người dẫn đường và giấy phép có thể thay đổi.
- Mua bảo hiểm du lịch có điều khoản cứu hộ trực thăng ở độ cao trên 5.000 m; nhiều gói thông thường không bao gồm.
Nếu không đủ thời gian, có thể ngắm Everest từ máy bay ngắm núi cất cánh ở Kathmandu vào sáng sớm trời trong. Chuyến bay khoảng một giờ, đi dọc dãy Himalaya rồi quay về.
Những chuyện lạ ít người biết về Everest
Tên gọi theo một người chưa từng thấy núi. Năm 1865, Hội Địa lý Hoàng gia Anh đặt tên núi theo George Everest, người từng đứng đầu cơ quan khảo sát Ấn Độ. Chính ông lại phản đối, vì cho rằng nên dùng tên địa phương.
Đỉnh núi là đá vôi biển. Lớp đá trên cùng gọi là hệ tầng Qomolangma, chứa hoá thạch bọ ba thuỳ và các sinh vật biển nhỏ, hình thành dưới đáy đại dương hàng trăm triệu năm trước.
Gió trên đỉnh có lúc mạnh như bão. Dòng tia ở tầng cao của khí quyển có thể quét qua đỉnh với tốc độ trên 150 km/giờ vào mùa đông, đó là lý do gần như mọi chuyến leo diễn ra vào tháng 5.
Rác và dây thừng là vấn đề lớn. Hàng chục năm leo núi để lại bình oxy rỗng, lều rách và rác thải trên các trại. Nepal đã có các quy định buộc đoàn leo mang rác xuống và nhiều đợt dọn dẹp lấy đi hàng tấn rác mỗi mùa.
Kỷ lục lên đỉnh nhiều lần nhất thuộc về người Sherpa. Những người dẫn đường Sherpa như Kami Rita đã lên đỉnh Everest hơn ba mươi lần, phần lớn là để dẫn đoàn và mang đồ cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Everest cao 8.848 m hay 8.849 m?
Số chính thức mới nhất là 8.848,86 m, công bố năm 2020, nên làm tròn sẽ thành 8.849 m. Con số 8.848 m là số đo của Ấn Độ năm 1955, được dùng trong sách vở suốt nhiều chục năm. Cả hai đều xuất hiện trong tài liệu, khác nhau do thời điểm và phương pháp đo.
Everest thuộc nước nào?
Đỉnh Everest nằm đúng trên đường biên giới giữa Nepal và Khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc. Người leo có thể lên từ phía Nepal theo sườn đông nam, hoặc từ phía Tây Tạng theo sườn đông bắc. Phía Nepal đông người leo hơn và có cung đi bộ tới trại căn cứ phổ biến với du khách.
Ngọn núi cao thứ hai thế giới là núi nào?
Đó là K2, cao khoảng 8.611 m, thuộc dãy Karakoram ở biên giới Pakistan và Trung Quốc. K2 thấp hơn Everest khoảng 238 m nhưng có sườn dốc, nhiều đá lở và thời tiết thất thường, nên số người lên đỉnh ít hơn nhiều và tỷ lệ tai nạn cao hơn.
Người bình thường có lên được trại căn cứ Everest không?
Có, nếu sức khoẻ ổn và chịu khó tập luyện. Cung đi bộ không cần kỹ thuật leo núi, nhưng đòi hỏi đi bộ nhiều ngày ở độ cao lớn. Người có bệnh tim mạch, hô hấp hay huyết áp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đi, vì không khí loãng làm bệnh nền nặng hơn.
Everest có còn cao thêm không?
Có, nhưng rất chậm. Mảng Ấn Độ vẫn ép vào mảng Á – Âu nên vùng Himalaya tiếp tục được nâng lên vài milimét mỗi năm. Xói mòn, băng tan và động đất có thể làm thay đổi số đo trong ngắn hạn, nên các nước vẫn định kỳ đo lại.
Đỉnh núi cao nhất Việt Nam là gì?
Đó là Fansipan thuộc dãy Hoàng Liên Sơn, tỉnh Lào Cai, cao khoảng 3.143 m theo số đo phổ biến. Fansipan thường được gọi là nóc nhà Đông Dương. Hiện có thể lên đỉnh bằng cáp treo từ Sa Pa hoặc đi bộ theo các cung leo núi mất một đến hai ngày.
