Cảm lạnh và cảm cúm đều do virus gây ra ở đường hô hấp, nhưng là hai bệnh khác nhau. Cảm lạnh thường đến từ từ, chủ yếu sổ mũi, nghẹt mũi, hắt hơi, đau rát họng, sốt nhẹ hoặc không sốt, và người bệnh vẫn đi làm được. Cúm thường đến đột ngột: sốt cao, ớn lạnh, đau nhức toàn thân, mệt rã rời, nhiều người phải nằm vài ngày.
Cảm lạnh thường đỡ sau khoảng 7–10 ngày. Cúm ở người khoẻ mạnh thường hết sốt sau 3–5 ngày, nhưng mệt và ho có thể kéo dài thêm một đến hai tuần. Cả hai đều không cần kháng sinh, vì kháng sinh không diệt được virus. Điều cần biết là nhận ra lúc nào bệnh đang biến chứng, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền.
Bảng phân biệt cảm lạnh và cảm cúm
Không có triệu chứng nào đủ để chẩn đoán chắc chắn, nhưng tổng thể các dấu hiệu thường cho bạn một hướng khá rõ:
| Đặc điểm | Cảm lạnh | Cảm cúm |
|---|---|---|
| Khởi phát | Từ từ trong 1–2 ngày | Đột ngột, vài giờ là thấy rõ |
| Sốt | Ít gặp, thường nhẹ | Thường có, hay từ 38–40°C |
| Đau nhức người | Nhẹ | Nhiều, đau cơ, đau lưng, mỏi khớp |
| Mệt mỏi | Nhẹ, vẫn sinh hoạt được | Rã rời, có khi phải nằm vài ngày |
| Sổ mũi, hắt hơi | Rất thường gặp, là triệu chứng chính | Có thể có, không nổi bật |
| Đau họng | Thường gặp | Có thể có |
| Ho | Nhẹ đến vừa | Thường gặp, có thể ho nhiều, kéo dài |
| Đau đầu | Ít | Thường gặp |
| Biến chứng | Hiếm, có thể viêm xoang, viêm tai | Có thể viêm phổi, nặng ở nhóm nguy cơ |
COVID-19 cũng có thể giống cả hai. Nếu có điều kiện và cần biết rõ, ví dụ trước khi thăm người già, người đang điều trị bệnh nặng, xét nghiệm nhanh là cách phân biệt đáng tin hơn đoán qua triệu chứng. Ở cơ sở y tế cũng có xét nghiệm nhanh cúm.
Vì sao kháng sinh không chữa được cảm cúm
Kháng sinh tác động lên vi khuẩn, không có tác dụng với virus gây cảm lạnh và cúm. Uống kháng sinh khi bị cảm không làm khỏi nhanh hơn, mà có thể gây tiêu chảy, dị ứng, và góp phần tạo ra vi khuẩn kháng thuốc khiến những lần sau thật sự cần kháng sinh lại không hiệu quả. Thói quen mua kháng sinh tự uống khi sổ mũi, đau họng là một trong những sai lầm phổ biến nhất.
Nước mũi chuyển màu vàng hoặc xanh không có nghĩa là đã nhiễm vi khuẩn. Màu đó chủ yếu do tế bào bạch cầu và có thể xuất hiện trong diễn biến bình thường của cảm lạnh. Bác sĩ chỉ cân nhắc kháng sinh khi có dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn như viêm xoang kéo dài trên khoảng 10 ngày không đỡ, viêm tai giữa, viêm phổi, hoặc bệnh tái nặng sau khi đã đỡ.
Với cúm, có các thuốc kháng virus cúm do bác sĩ kê đơn, thường có lợi nhất khi dùng sớm trong khoảng 48 giờ đầu, chủ yếu dành cho người bệnh nặng hoặc thuộc nhóm nguy cơ. Đây là quyết định của bác sĩ sau khi khám, không tự mua dùng hay dự trữ.
Một thói quen nên bỏ nữa là truyền dịch, truyền đạm tại nhà khi bị cảm cúm cho nhanh khoẻ. Người còn ăn uống được thì uống bằng đường miệng là đủ và an toàn hơn. Truyền dịch không có chỉ định, làm ở nơi không đủ điều kiện có thể gây sốc phản vệ, nhiễm trùng hoặc quá tải dịch ở người có bệnh tim, thận.
Chăm sóc tại nhà để dễ chịu và mau hồi phục
Không có cách nào cắt ngang được bệnh do virus, nhưng chăm sóc đúng giúp đỡ khó chịu và giảm nguy cơ biến chứng:
- Nghỉ ngơi thật sự, nhất là với cúm. Gắng đi làm khi đang sốt vừa chậm hồi phục vừa lây cho đồng nghiệp.
- Uống nhiều nước ấm: nước lọc, canh, cháo, trà gừng, nước chanh mật ong (không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong).
- Rửa mũi, nhỏ nước muối sinh lý để đỡ nghẹt, xì mũi nhẹ từng bên.
- Súc họng nước muối ấm vài lần mỗi ngày khi đau rát họng; ngậm kẹo ngậm họng với người lớn.
- Xông hơi nước ấm (ngồi trong phòng tắm có hơi nước nóng) có thể giúp dễ thở; cẩn thận bỏng khi trùm mặt vào nồi nước sôi, không làm với trẻ nhỏ.
- Dùng thuốc hạ sốt giảm đau không kê đơn khi sốt, đau nhức, theo hướng dẫn trên hộp. Đọc kỹ thành phần các gói thuốc cảm tổng hợp để tránh uống trùng hoạt chất.
- Kê cao gối khi ngủ nếu nghẹt mũi, ho về đêm.
- Giữ ấm vừa phải, phòng thoáng, không cần đóng kín cửa.
Siro ho và thuốc cảm cho trẻ nhỏ: nhiều hướng dẫn y khoa khuyên không dùng thuốc ho, thuốc cảm tổng hợp không kê đơn cho trẻ dưới khoảng 4–6 tuổi vì lợi ích ít, có rủi ro. Hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng bất kỳ loại nào cho trẻ.
Diễn biến cảm cúm theo từng ngày: thế nào là bình thường
Biết bệnh thường đi theo nhịp nào giúp bạn đỡ lo khi bệnh vẫn đang trong diễn biến tự nhiên, và nhận ra sớm khi nó đi lệch hướng. Với cảm lạnh, ngày đầu thường chỉ thấy ngứa rát họng, hắt hơi; ngày thứ 2–3 sổ mũi nước trong nhiều nhất, nghẹt mũi, có thể sốt nhẹ; ngày thứ 4–7 nước mũi đặc hơn, có thể chuyển vàng xanh, ho nhiều lên; sau khoảng 7–10 ngày phần lớn triệu chứng giảm hẳn. Ho khan nhẹ có thể còn lai rai thêm một đến hai tuần, đặc biệt về đêm.
Với cúm, ngày 1–3 là giai đoạn nặng nhất: sốt cao, đau nhức, mệt, ớn lạnh, đau đầu. Khoảng ngày 3–5 sốt thường giảm dần, ho và đau họng có thể nổi rõ hơn. Từ ngày thứ 5–7 người bệnh dễ chịu hơn nhưng vẫn mệt, ăn chưa ngon, có khi đến hai tuần mới lấy lại sức bình thường.
Dấu hiệu lệch hướng cần chú ý: đã đỡ vài ngày rồi bỗng sốt cao trở lại, ho nhiều hơn, khó thở, đau ngực; đau nhức vùng mặt, trán kèm nghẹt mũi kéo dài quá 10 ngày; đau tai nhiều. Những thay đổi đó gợi ý biến chứng như viêm phổi, viêm xoang, viêm tai giữa, cần đi khám thay vì tiếp tục tự chăm ở nhà.
Để không lây cho cả nhà
Che miệng khi ho, hắt hơi. Dùng khăn giấy rồi bỏ vào thùng rác có nắp, hoặc ho vào khuỷu tay, không ho vào lòng bàn tay rồi cầm nắm đồ đạc.
Rửa tay bằng xà phòng ít nhất 20 giây. Virus cảm cúm lây nhiều qua tay chạm vào mắt, mũi, miệng. Dung dịch rửa tay có cồn dùng được khi không có nước.
Đeo khẩu trang khi ở gần người khác. Nhất là khi trong nhà có trẻ sơ sinh, người già, người có thai hoặc đang điều trị bệnh.
Lau các bề mặt hay chạm. Tay nắm cửa, công tắc đèn, điều khiển tivi, điện thoại. Không dùng chung cốc, khăn mặt.
Ở nhà khi đang sốt. Người bị cúm có thể lây từ khoảng một ngày trước khi có triệu chứng đến vài ngày sau khởi phát. Nghỉ ở nhà ít nhất cho đến khi hết sốt khoảng 24 giờ mà không cần thuốc hạ sốt là cách làm được nhiều nơi khuyến nghị.
Tiêm vắc xin cúm hằng năm. Virus cúm thay đổi mỗi năm nên vắc xin cũng được cập nhật. Đặc biệt nên tiêm với người từ 65 tuổi, phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính, nhân viên y tế. Hỏi cơ sở tiêm chủng về lịch tiêm phù hợp với độ tuổi.
Dấu hiệu cần đi khám
Phần lớn người khoẻ mạnh tự khỏi. Gặp bác sĩ hoặc đến cấp cứu khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Khó thở, thở nhanh, cảm giác hụt hơi, đau hoặc tức ngực.
- Môi, đầu ngón tay tím tái; lơ mơ, lú lẫn, khó đánh thức.
- Sốt cao liên tục trên 3 ngày, hoặc đã hết sốt vài ngày rồi lại sốt, ho nhiều hơn: dấu hiệu có thể bội nhiễm.
- Ho ra đờm có máu, đờm đặc nhiều kèm sốt.
- Nôn liên tục, không uống được, tiểu rất ít.
- Đau tai nhiều, đau vùng mặt trán kéo dài kèm sốt.
- Trẻ nhỏ thở rút lõm lồng ngực, bỏ bú, quấy khóc không dỗ được, hoặc li bì.
- Người thuộc nhóm nguy cơ (từ 65 tuổi, có thai, bệnh tim phổi, tiểu đường, suy giảm miễn dịch) có triệu chứng cúm: nên khám sớm trong 1–2 ngày đầu.
- Ho kéo dài trên 3 tuần sau khi các triệu chứng khác đã hết.
Đừng chờ đến khi rất nặng mới đi. Với người già, cúm có thể làm bệnh nền như suy tim, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nặng lên nhanh mà triệu chứng ban đầu lại không rầm rộ.
Câu hỏi thường gặp
Bị cảm có nên tắm không?
Có thể tắm bình thường bằng nước ấm, trong phòng kín gió, tắm nhanh và lau khô người, mặc đồ ngay. Tắm giúp sạch mồ hôi, dễ chịu và hơi nước ấm làm đỡ nghẹt mũi. Chỉ nên tránh tắm nước lạnh hoặc tắm lâu khi đang sốt cao, rét run.
Cúm A có nguy hiểm không?
Cúm A là một nhóm virus cúm thường gây các đợt dịch theo mùa. Phần lớn người khoẻ mạnh khỏi sau một đến hai tuần. Bệnh có thể nặng ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai và người có bệnh nền, với biến chứng như viêm phổi. Những người này nên khám sớm khi có triệu chứng.
Ăn gì khi bị cảm cúm cho mau khỏi?
Không có món ăn nào làm khỏi bệnh nhanh, nhưng ăn đủ giúp cơ thể có sức. Ưu tiên đồ mềm, ấm, dễ nuốt như cháo, súp, phở, canh rau, trái cây mềm, sữa chua. Uống nhiều nước. Bát cháo hành tía tô truyền thống phù hợp vì ấm, dễ ăn và cung cấp nước.
Tiêm vắc xin cúm rồi có bị cúm nữa không?
Vẫn có thể bị, vì vắc xin không bảo vệ tuyệt đối và có nhiều chủng virus. Tuy vậy người đã tiêm thường bị nhẹ hơn và ít biến chứng hơn. Vắc xin cần vài tuần sau tiêm mới tạo được miễn dịch và nên tiêm nhắc mỗi năm.
Ngồi điều hoà có làm bị cảm không?
Lạnh không trực tiếp gây cảm, mà virus mới là nguyên nhân. Tuy nhiên điều hoà làm không khí khô, niêm mạc mũi họng khô rát, và phòng kín nhiều người là nơi virus dễ lây. Chỉnh nhiệt độ vừa phải, không để gió thổi thẳng, uống đủ nước và thỉnh thoảng mở cửa thông gió.
Bị cảm cúm bao lâu thì hết lây?
Với cúm, người bệnh lây mạnh nhất trong 3 đến 4 ngày đầu, có thể kéo dài khoảng một tuần, trẻ nhỏ có thể lâu hơn. Cảm lạnh lây nhiều nhất trong vài ngày đầu. Vẫn nên che miệng khi ho và rửa tay thường xuyên cho đến khi hết hẳn triệu chứng.
