Muốn phân biệt kim cương thật giả, trước hết cần biết có bốn loại hay bị đặt cạnh nhau: kim cương tự nhiên, kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm (lab-grown), moissanite và cubic zirconia (CZ). Hai loại đầu đều là kim cương thật, cùng là cacbon kết tinh, cùng độ cứng 10, chỉ khác nguồn gốc. Moissanite (silic cacbua) và CZ (zirconi oxit) là đá khác hoàn toàn, dùng thay thế kim cương.
Các mẹo tại nhà như hà hơi, soi chữ, thả nước có thể loại được CZ và thuỷ tinh, nhưng gần như bất lực trước moissanite. Bút thử kim cương loại đo nhiệt cũng nhận moissanite là kim cương. Còn muốn biết một viên kim cương là tự nhiên hay nuôi cấy thì chỉ phòng kiểm định với thiết bị chuyên dụng mới trả lời được.
Bốn loại khác nhau thế nào
Bảng dưới so các thông số chính. Chiết suất quyết định độ sáng, độ tán sắc quyết định lượng ánh cầu vồng (fire):
| Đặc điểm | Kim cương (tự nhiên và nuôi cấy) | Moissanite | Cubic zirconia (CZ) |
|---|---|---|---|
| Thành phần | Cacbon | Silic cacbua | Zirconi oxit |
| Độ cứng Mohs | 10 | khoảng 9,25 | khoảng 8–8,5 |
| Tỷ trọng | khoảng 3,52 | khoảng 3,22 | khoảng 5,6–6,0 |
| Chiết suất | khoảng 2,42 | khoảng 2,65–2,69 | khoảng 2,15–2,18 |
| Khúc xạ | Đơn | Kép (thấy cạnh giác nhân đôi) | Đơn |
| Ánh cầu vồng | Rõ, cân bằng với ánh trắng | Rất mạnh, nhiều màu | Mạnh, hơi “rực” hơn kim cương |
| Theo thời gian | Giữ cạnh sắc | Giữ tốt | Cạnh mòn tròn, mặt đá mờ sau vài năm |
Từ bảng có thể rút ra vài điều dùng được ngay: CZ nặng hơn kim cương khoảng 1,6–1,7 lần, nên một viên CZ “1 carat” trông nhỏ hơn viên kim cương 1 carat; moissanite nhẹ hơn kim cương một chút; và moissanite có khúc xạ kép, đây là dấu hiệu nhận biết bằng kính lúp quan trọng nhất.
Các mẹo tại nhà và vì sao chúng hay sai
Hà hơi. Hà hơi lên mặt đá đã lau sạch: kim cương dẫn nhiệt rất tốt nên lớp hơi mờ tan gần như ngay lập tức, trong khoảng một, hai giây; CZ và thuỷ tinh giữ mờ lâu hơn vài giây. Nhưng moissanite cũng dẫn nhiệt tốt nên tan nhanh như kim cương. Đá bám dầu, kem tay thì mọi loại đều mờ lâu. Mẹo này chỉ loại được CZ, thuỷ tinh.
Soi chữ, soi chấm. Đặt viên đá rời úp mặt bàn (mặt lớn) xuống một tờ giấy có chấm mực: kim cương giác cắt tốt phản xạ toàn phần nên gần như không nhìn thấy chấm xuyên qua, CZ và thuỷ tinh thường thấy chấm hoặc vòng tròn. Cách này chỉ áp dụng với đá rời, giác tròn, và kim cương cắt kém cũng có thể “lộ” chấm. Moissanite với chiết suất cao còn qua mặt phép này.
Thả nước. Kim cương, moissanite, CZ, thuỷ tinh đều nặng hơn nước nên đều chìm. Mẹo này vô nghĩa.
Cào lên kính. CZ, moissanite, sapphire tổng hợp đều làm xước kính. Kim cương cũng có thể mẻ khi cào. Không nên làm.
Nhìn ánh cầu vồng. Đá phát ra nhiều ánh cầu vồng rực rỡ dưới nắng chưa chắc là kim cương; moissanite còn cho nhiều ánh màu hơn. Người quen nhìn kim cương đôi khi nhận ra moissanite chính nhờ “quá nhiều màu”.
Nhận ra moissanite bằng kính lúp: dấu hiệu khúc xạ kép
Moissanite có khúc xạ kép: tia sáng đi vào đá bị tách làm hai tia đi theo hai đường hơi khác nhau. Hệ quả nhìn thấy được là khi soi bằng kính lúp 10x xuyên qua mặt bàn của viên đá theo một góc nghiêng nhẹ, các cạnh giác ở mặt đáy hiện ra thành hai đường song song, giống như hình ảnh bị nhoè đôi. Kim cương và CZ có khúc xạ đơn nên các cạnh giác đáy luôn sắc nét, chỉ một đường.
Mẹo khi soi: lau sạch đá, cầm kính lúp sát mắt, đưa viên đá lại gần cho tới khi nét, rồi xoay chậm viên đá và nghiêng nhẹ. Hiện tượng nhân đôi rõ nhất khi nhìn qua các mặt giác bên chứ không phải nhìn thẳng vuông góc vào mặt bàn, vì nhiều viên moissanite được cắt sao cho trục quang học vuông góc với mặt bàn để giảm hiệu ứng này khi nhìn thẳng. Người mới nên tập trên một viên moissanite đã biết chắc để quen mắt.
Ngoài ra, moissanite thường có ánh cầu vồng rất mạnh, có sắc hơi xám hoặc ngả xanh, vàng nhẹ ở một số viên đời cũ, và các tạp chất dạng kim mảnh song song đôi khi thấy dưới kính lúp. Kim cương tự nhiên lại hay có tạp chất là tinh thể nhỏ, vết lông vũ (vết nứt nhỏ), điểm đen. Tuy vậy, đọc tạp chất là việc của người có kinh nghiệm; người mua thông thường chỉ nên coi đây là dấu hiệu gợi ý.
Bút thử kim cương và vì sao nó không nhận ra moissanite
Bút thử kim cương phổ biến nhất đo độ dẫn nhiệt: đầu bút được làm nóng, áp vào mặt đá, đá dẫn nhiệt nhanh thì bút báo kim cương. Kim cương dẫn nhiệt vượt xa CZ và thuỷ tinh nên bút loại được hai thứ này rất nhanh. Vấn đề là moissanite cũng dẫn nhiệt rất tốt, nên bút nhiệt báo moissanite là kim cương. Đây là lý do moissanite từng gây nhiều nhầm lẫn khi mới xuất hiện trên thị trường.
Để khắc phục, có loại bút đo thêm độ dẫn điện: phần lớn kim cương không dẫn điện, còn moissanite dẫn điện nhẹ. Bút kết hợp cả hai sẽ báo riêng kim cương và moissanite. Tuy vậy, một số kim cương nuôi cấy dạng HPHT có tạp chất bo (thường có sắc xanh lam) cũng dẫn điện, có thể bị bút báo nhầm là moissanite.
Cách dùng bút đúng: lau sạch đá, để bút và đá ở nhiệt độ phòng, áp đầu bút vuông góc với mặt bàn của viên đá, tránh chạm vào ổ kim loại vì kim loại dẫn nhiệt sẽ làm bút báo sai. Kết quả của bút là sàng lọc, không phải giấy chứng nhận.
Kim cương tự nhiên hay nuôi cấy: chỉ phòng kiểm định trả lời chắc được
Kim cương nuôi cấy được tạo bằng hai công nghệ chính: HPHT (áp suất cao, nhiệt độ cao, mô phỏng điều kiện trong lòng đất) và CVD (lắng đọng hơi hoá học, cacbon từ khí bám dần thành tinh thể). Sản phẩm có cùng cấu trúc tinh thể, độ cứng, chiết suất, tỷ trọng với kim cương tự nhiên. Kính lúp, bút thử, mẹo hà hơi đều cho kết quả “kim cương”, vì nó đúng là kim cương.
Khác biệt nằm ở dấu vết quá trình hình thành: kiểu tạp chất (kim cương HPHT có thể có tạp chất kim loại nên hơi hút nam châm mạnh), kiểu phát quang dưới tia cực tím sóng ngắn, mô hình tăng trưởng nhìn thấy qua thiết bị chụp phát quang chuyên dụng, và phổ hấp thụ. Phòng kiểm định dùng máy sàng lọc, quang phổ và thiết bị hình ảnh để phân biệt.
Các giấy kiểm định uy tín ghi rõ nguồn gốc nuôi cấy, và nhiều viên kim cương nuôi cấy được khắc laser dòng chữ nhận diện rất nhỏ trên gờ đá, chỉ đọc được bằng kính lúp. Khi mua viên kim cương có giá trị, hãy yêu cầu giấy kiểm định độc lập ghi rõ “natural” (tự nhiên) hoặc “laboratory-grown” (nuôi cấy), tự tra mã số giấy trên hệ thống của phòng kiểm định, và nhờ thợ đối chiếu số khắc laser trên gờ với số trên giấy.
Những dấu hiệu nên nghi khi mua
Ngoài các phép thử, vài dấu hiệu thực tế giúp bạn cẩn thận hơn trước khi trả tiền:
- Giá thấp bất thường cho một viên “kim cương tự nhiên” lớn, trắng, sạch mà không có giấy kiểm định độc lập.
- Giấy kiểm định do chính cửa hàng in, không có mã tra cứu, không có thông số đo và sơ đồ tạp chất.
- Ổ nhẫn bằng bạc hoặc kim loại rẻ tiền, ký hiệu 925 hay không khắc gì: kim cương tự nhiên giá trị cao hiếm khi gắn trên ổ bạc.
- Viên đá trông quá hoàn hảo, nhiều ánh cầu vồng sặc sỡ dưới đèn: có thể là moissanite hoặc CZ.
- Các cạnh giác bị mòn tròn, mặt đá có vết xước li ti dù được giới thiệu là kim cương: kim cương gần như không xước, CZ thì có.
- Người bán ngại để bạn mang đi kiểm định độc lập trước khi chốt mua.
Cần nói rõ: moissanite, CZ và kim cương nuôi cấy đều là lựa chọn hợp pháp và nhiều người chủ động chọn. Vấn đề chỉ phát sinh khi chúng được bán dưới tên và giá của kim cương tự nhiên.
Mua đúng thứ mình muốn: ghi rõ tên vật liệu trên hoá đơn
Kim cương nuôi cấy và moissanite đều là lựa chọn hợp lệ, vấn đề chỉ phát sinh khi người bán gọi tên mập mờ. Kim cương nuôi cấy là kim cương thật về thành phần và tính chất, chỉ khác nguồn gốc. Moissanite là silic cacbua, một vật liệu khác hẳn. Những cụm như “kim cương Mỹ”, “kim cương Nga”, “kim cương nhân tạo cao cấp” không nói cho bạn biết món đồ là kim cương nuôi cấy, moissanite hay CZ.
Khi mua, hãy yêu cầu hoá đơn ghi đúng tên vật liệu, khối lượng carat và, nếu có, số giấy kiểm định. Nhiều phòng kiểm định khắc laser số giấy lên cạnh viên đá; với đá nuôi cấy, phần khắc và giấy thường ghi rõ là nuôi cấy. Bạn có thể nhờ tiệm soi kính lúp cho xem dòng khắc và đối chiếu với giấy. Giấy ghi một số mà cạnh đá không có hoặc khác số là lý do đủ để dừng giao dịch.
Câu hỏi thường gặp
Kim cương nhân tạo có phải kim cương thật không?
Có. Kim cương nuôi cấy là cacbon kết tinh giống hệt kim cương tự nhiên về cấu trúc, độ cứng, độ sáng. Khác biệt chỉ ở nguồn gốc. Thuật ngữ “kim cương nhân tạo” đôi khi bị dùng lẫn với đá thay thế như CZ, nên hãy hỏi rõ đó là kim cương nuôi cấy hay đá mô phỏng.
Moissanite có bị xỉn màu theo thời gian không?
Moissanite rất cứng và bền, không tự xỉn màu. Nếu thấy đá kém sáng, thường là do dầu, kem, bụi bám ở mặt dưới; rửa bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ và chải mềm sẽ sáng lại. Một số moissanite đời cũ có ánh hơi vàng hoặc xám nhẹ từ khi mới mua.
Bút thử kim cương mua trên mạng có dùng được không?
Bút nhiệt loại rẻ loại được CZ và thuỷ tinh nhưng không phân biệt được moissanite. Bút kết hợp nhiệt và điện tốt hơn, nhưng vẫn có thể báo sai với một số kim cương nuôi cấy. Kết quả chỉ nên xem là sàng lọc, không thay giấy kiểm định.
Kim cương có hút nam châm không?
Kim cương tự nhiên không hút nam châm. Một số kim cương nuôi cấy bằng phương pháp HPHT có tạp chất kim loại nên có thể bị nam châm rất mạnh hút nhẹ. Đây là dấu hiệu gợi ý cho người trong nghề, không phải phép thử chắc chắn.
Mang kim cương đi kiểm định mất bao lâu?
Tuỳ phòng kiểm định và loại dịch vụ, có thể từ vài giờ với kiểm tra nhanh xác định kim cương hay không, đến vài ngày hoặc vài tuần với giấy kiểm định đầy đủ phân cấp 4C và nguồn gốc. Đá đang gắn ổ có thể phải tháo ra để đo chính xác.
CZ có đeo lâu được không?
CZ cứng khoảng 8–8,5 nên đeo được, nhưng sau vài năm đeo hằng ngày các cạnh giác có thể mòn, mặt đá mờ và bám bẩn khiến kém sáng. CZ giá thấp nên nhiều người chọn làm trang sức thời trang hoặc bản sao để đi du lịch thay cho đồ thật.
