Nhiều người sẽ trả lời ngay là Sahara, nhưng theo định nghĩa của các nhà địa lý, sa mạc lớn nhất thế giới là Nam Cực, rộng khoảng 14 triệu km². Đứng thứ hai là sa mạc Bắc Cực, gồm vùng đất băng giá quanh cực Bắc. Sahara ở Bắc Phi đứng thứ ba, rộng khoảng 9,2 triệu km², và là sa mạc nóng lớn nhất.
Lý do Nam Cực đầy băng tuyết lại được gọi là sa mạc nằm ở định nghĩa: sa mạc là vùng nhận rất ít nước từ trời, thường dưới 250 mm mưa hoặc tuyết quy ra nước mỗi năm, chứ không phải vùng có nhiều cát. Hiểu điều này rồi, bạn sẽ thấy nhiều chuyện lạ khác về sa mạc: phần lớn Sahara không phải là cát, nơi khô nhất Trái Đất lại nằm cạnh đại dương, và Sahara từng là đồng cỏ xanh.
Thế nào mới được gọi là sa mạc
Định nghĩa phổ biến nhất dựa vào lượng mưa: một vùng có tổng lượng mưa, tuyết quy đổi ra nước, dưới khoảng 250 mm mỗi năm được xếp là sa mạc. Để so sánh, Hà Nội nhận khoảng 1.600–1.800 mm mỗi năm, tức gấp bảy tám lần. Một số nhà khoa học còn tính thêm lượng nước bốc hơi: nếu nước bay hơi nhiều hơn lượng mưa nhận được, vùng đó vẫn bị coi là khô hạn dù lượng mưa có thể nhỉnh hơn ngưỡng 250 mm.
Theo cách hiểu này, nhiệt độ không quyết định. Có sa mạc nóng như Sahara, sa mạc Ả Rập; có sa mạc ôn đới với mùa đông lạnh như Gobi ở Mông Cổ và Trung Quốc; và có sa mạc vùng cực, nơi lạnh tới mức hơi nước gần như không có trong không khí. Nam Cực nhận lượng tuyết rất ít ở vùng trung tâm, tương đương vài chục milimét nước mỗi năm, ít hơn nhiều vùng của Sahara.
Tiếng Việt còn có từ "hoang mạc", thường dùng gần nghĩa với sa mạc, đôi khi để chỉ vùng khô cằn có cây bụi thưa. Còn "bán hoang mạc" là vùng chuyển tiếp, mưa nhiều hơn sa mạc nhưng vẫn thiếu nước cho rừng phát triển, như phần lớn vùng Kalahari ở miền nam châu Phi.
Các sa mạc lớn nhất thế giới
Diện tích các sa mạc khó đo chính xác vì ranh giới thay đổi theo năm và theo định nghĩa. Các con số dưới đây là giá trị thường được trích dẫn:
| Thứ hạng | Sa mạc | Loại | Diện tích khoảng | Vị trí |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Nam Cực | Sa mạc vùng cực | 14 triệu km² | Châu Nam Cực |
| 2 | Bắc Cực | Sa mạc vùng cực | 13,9 triệu km² | Bắc Mỹ, Bắc Âu, Nga, Greenland |
| 3 | Sahara | Sa mạc nóng | 9,2 triệu km² | Bắc Phi, trải qua khoảng 11 nước |
| 4 | Ả Rập | Sa mạc nóng | 2,3 triệu km² | Bán đảo Ả Rập |
| 5 | Gobi | Sa mạc lạnh mùa đông | 1,3 triệu km² | Mông Cổ và miền bắc Trung Quốc |
| 6 | Kalahari | Bán hoang mạc | 0,9 triệu km² | Botswana, Namibia, Nam Phi |
Sahara rộng gần bằng diện tích của Trung Quốc hay nước Mỹ, gấp khoảng 28 lần diện tích Việt Nam. Nếu chỉ tính sa mạc nóng, Sahara lớn hơn sa mạc Ả Rập đứng sau tới bốn lần.
Những điều bất ngờ về Sahara
Phần lớn Sahara không phải cát. Biển cát với những cồn cát nhấp nhô chỉ chiếm khoảng một phần năm tới một phần tư diện tích Sahara. Phần còn lại là cao nguyên đá trơ trọi, đồng bằng sỏi đá, núi đá và lòng hồ khô. Đỉnh núi cao nhất Sahara, Emi Koussi ở Chad, là một núi lửa đã tắt cao khoảng 3.400 m.
Ngày nóng, đêm có thể lạnh dưới 0 °C. Không khí khô, ít mây nên ban ngày mặt đất hấp thụ nắng rất mạnh, còn ban đêm nhiệt thoát đi rất nhanh. Chênh lệch giữa trưa và đêm có thể tới 20–30 °C. Vào mùa đông, đêm ở nhiều nơi trong Sahara xuống dưới 0 °C.
Sahara từng xanh. Khoảng 11.000 tới 5.000 năm trước, do Trái Đất thay đổi nhẹ trục quay và quỹ đạo, gió mùa mang mưa lên phía bắc nhiều hơn. Sahara khi ấy có hồ lớn, đồng cỏ, hươu cao cổ, voi, hà mã. Các bức tranh khắc trên đá ở vùng núi Tassili n'Ajjer (Algeria) vẽ cảnh chăn gia súc là bằng chứng rõ ràng.
Bụi Sahara bón phân cho rừng Amazon. Gió mang hàng trăm triệu tấn bụi Sahara bay qua Đại Tây Dương mỗi năm. Một phần rơi xuống rừng Amazon, mang theo phốt pho, một chất dinh dưỡng mà đất rừng mưa rất thiếu. Bụi này cũng có lúc làm trời ở vùng Caribe và châu Âu ngả màu vàng đục.
Vẫn có hàng triệu người sống ở Sahara. Người dân tập trung quanh các ốc đảo, nơi nước ngầm lên gần mặt đất, trồng chà là và rau. Các tộc người du mục như người Tuareg đã sống và đi lại qua sa mạc hàng thế kỷ bằng lạc đà.
Nơi khô nhất Trái Đất không phải Sahara
Nơi khô nhất thế giới ngoài vùng cực là sa mạc Atacama ở miền bắc Chile, một dải đất hẹp nằm giữa dãy Andes và Thái Bình Dương. Một số trạm khí tượng ở Atacama gần như không ghi nhận mưa trong nhiều năm liền, lượng mưa trung bình ở vài nơi chỉ khoảng 1 mm mỗi năm hoặc ít hơn. Đất ở đây khô tới mức các nhà khoa học của cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ dùng nó để thử thiết bị tìm sự sống trên sao Hoả.
Atacama khô vì bị kẹp ở hai phía. Dãy Andes chặn hơi ẩm từ rừng Amazon bay sang phía đông. Phía tây, dòng hải lưu lạnh Humboldt làm mát không khí sát mặt biển, khiến hơi nước khó bốc lên thành mây mưa, chỉ tạo ra sương mù ven bờ. Một số loài cây và côn trùng ở đây sống được nhờ hứng hơi nước từ sương.
Còn nếu tính cả vùng cực, những thung lũng khô McMurdo ở Nam Cực được coi là nơi khô nhất. Gió từ cao nguyên băng thổi xuống rất mạnh và khô, làm hơi ẩm bốc đi gần hết, nên đáy thung lũng là đất đá trơ trọi, không có băng phủ. Đây cũng là một trong những nơi trên Trái Đất giống sao Hoả nhất.
Sinh vật sống sót ở sa mạc bằng cách nào
Lạc đà không trữ nước trong bướu. Bướu lạc đà chứa mỡ, là kho năng lượng dự trữ khi thiếu ăn. Khả năng chịu khát của lạc đà đến từ chỗ khác: chúng mất nước tới khoảng một phần tư trọng lượng cơ thể vẫn sống, rồi khi gặp nguồn nước có thể uống khoảng 100 lít trong một lần. Thận cô đặc nước tiểu và mũi giữ lại hơi ẩm khi thở ra giúp chúng tiết kiệm nước.
Cáo fennec toả nhiệt bằng tai. Loài cáo nhỏ nhất thế giới sống ở Sahara có đôi tai rất to so với cơ thể. Tai chứa nhiều mạch máu, giúp toả bớt nhiệt và nghe được tiếng con mồi dưới cát. Cáo ngủ trong hang mát ban ngày, đi săn ban đêm.
Bọ cánh cứng ở Namib hứng sương để uống. Ở sa mạc Namib ven biển châu Phi, một số loài bọ đứng chổng lưng lên đỉnh cồn cát vào sáng sớm có sương mù. Hơi nước đọng lại thành giọt trên lưng rồi lăn xuống miệng. Cách hứng sương này đã gợi ý cho một số thiết kế lưới thu nước.
Cây trữ nước và rễ ăn rất sâu. Xương rồng, vốn chỉ mọc tự nhiên ở châu Mỹ, trữ nước trong thân và biến lá thành gai để giảm thoát hơi nước. Cây keo ở châu Phi lại có rễ cắm sâu hàng chục mét để tìm nước ngầm. Nhiều loài cây sa mạc chỉ mở lỗ khí vào ban đêm để đỡ mất nước.
Nếu muốn trải nghiệm sa mạc: những điều cần biết
Du lịch sa mạc ngày càng phổ biến, từ cắm trại trên cồn cát ở Ma Rốc, Ai Cập, Jordan tới tour xe địa hình ở Dubai. Vài lưu ý thực tế trước khi đi:
- Chọn mùa mát. Ở Sahara và Trung Đông, khoảng tháng 10 tới tháng 4 dễ chịu hơn nhiều; mùa hè ban ngày có thể trên 45 °C.
- Uống nước đều, đừng đợi khát. Không khí khô làm mồ hôi bay hơi ngay nên bạn khó nhận ra mình đang mất nước. Mang theo nước nhiều hơn dự tính, kèm muối khoáng hoặc đồ ăn có muối.
- Mặc áo dài tay, sáng màu, rộng. Che da tốt hơn để trần. Khăn quấn đầu giúp che nắng và bụi cát khi có gió.
- Chuẩn bị áo ấm cho ban đêm. Nhiều người bất ngờ vì đêm cắm trại trên sa mạc lạnh hơn họ nghĩ, đặc biệt vào mùa đông.
- Bảo vệ điện thoại, máy ảnh. Cát mịn lọt vào khe máy rất dễ; dùng túi kín, tránh thay ống kính ngoài trời gió.
- Đi cùng người dẫn có kinh nghiệm. Cồn cát trông giống nhau, mất phương hướng là chuyện có thật. Không tự lái xe vào sa mạc nếu không có định vị dự phòng và người quen đường.
Ở Việt Nam không có sa mạc theo đúng nghĩa, nhưng các đồi cát ven biển như đồi cát Mũi Né (Lâm Đồng, trước thuộc Bình Thuận) hay vùng cát quanh Phan Rang (Khánh Hoà, trước thuộc Ninh Thuận) cho cảm giác gần giống. Vùng Ninh Thuận cũ là nơi khô hạn nhất nước, nhưng lượng mưa vẫn vào khoảng 700–800 mm mỗi năm, cao gấp ba lần ngưỡng sa mạc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Nam Cực được gọi là sa mạc?
Vì sa mạc được xác định theo lượng mưa, không theo nhiệt độ hay cát. Vùng trung tâm Nam Cực chỉ nhận lượng tuyết quy ra nước khoảng vài chục milimét mỗi năm, thấp hơn ngưỡng 250 mm. Lớp băng dày ở đó tích tụ qua hàng trăm nghìn năm vì tuyết rơi ít nhưng gần như không tan.
Sa mạc Sahara rộng bao nhiêu?
Khoảng 9,2 triệu km², trải dài từ bờ Đại Tây Dương tới Biển Đỏ, qua khoảng 11 nước như Ai Cập, Libya, Algeria, Ma Rốc, Mali, Niger, Chad, Sudan. Ranh giới phía nam của Sahara dịch chuyển theo các năm mưa nhiều hay ít.
Sa mạc có mưa không?
Có, nhưng ít và thất thường. Có nơi nhiều năm không mưa rồi một trận mưa lớn đổ xuống trong vài giờ, gây lũ quét ở các lòng khe khô. Sau mưa, hạt giống nằm im nhiều năm trong đất nảy mầm và ra hoa rất nhanh, phủ màu lên sa mạc trong vài tuần.
Sa mạc lớn nhất châu Á là gì?
Nếu không tính phần châu Á của sa mạc Bắc Cực, sa mạc lớn nhất châu Á là sa mạc Ả Rập, khoảng 2,3 triệu km², chiếm phần lớn bán đảo Ả Rập. Gobi ở Mông Cổ và miền bắc Trung Quốc đứng sau, khoảng 1,3 triệu km², nổi tiếng với hoá thạch khủng long.
Cồn cát cao nhất thế giới cao bao nhiêu?
Những cồn cát cao nhất được biết nằm ở sa mạc Badain Jaran ở Trung Quốc, một số cồn cao khoảng 500 m so với chân. Ở Namibia, cồn cát vùng Sossusvlei cũng cao vài trăm mét và có màu đỏ cam rất đẹp vào lúc bình minh.
Sa mạc có đang mở rộng không?
Ở nhiều nơi có hiện tượng hoang mạc hoá, tức đất từng trồng trọt được trở nên khô cằn do hạn hán kéo dài, chăn thả quá mức, chặt cây và canh tác không hợp lý. Đây chủ yếu là sự suy thoái đất ở rìa sa mạc, có thể làm chậm lại bằng trồng cây chắn gió và quản lý nước.
