Khi bị bỏng nhiệt (nước sôi, dầu mỡ, nồi nóng, bô xe máy), việc đúng nhất là xả vùng bỏng dưới vòi nước mát đang chảy liên tục khoảng 20 phút, càng sớm càng tốt. Trong lúc xả, tháo nhẫn, đồng hồ, vòng tay trước khi vùng da sưng lên. Sau đó che vết bỏng lỏng tay bằng màng bọc thực phẩm sạch hoặc gạc sạch, không băng chặt.
Những thứ dân gian hay bôi như kem đánh răng, nước mắm, lòng trắng trứng, mỡ trăn, bơ, đá lạnh đều không giúp gì mà còn làm vết bỏng bẩn, giữ nhiệt hoặc tổn thương thêm. Phần dưới đây đi từng bước, kèm cách nhìn để biết vết bỏng nào tự chăm ở nhà được, vết nào phải đến cơ sở y tế ngay.
Năm bước sơ cứu bỏng nhiệt trong những phút đầu
Thứ tự dưới đây áp dụng cho bỏng do nước sôi, hơi nước, dầu ăn, kim loại nóng, lửa. Bỏng hoá chất và bỏng điện có lưu ý riêng ở mục sau.
- Cắt nguồn nhiệt. Nhấc người ra khỏi chỗ nóng, tắt bếp. Quần áo đang cháy thì dừng lại, nằm xuống và lăn, hoặc trùm chăn dày để dập lửa, đừng chạy vì gió làm lửa bùng to hơn.
- Xả nước mát 20 phút. Dùng nước máy bình thường, mát chứ không lạnh buốt, chảy nhẹ lên vết bỏng. Hai mươi phút nghe lâu nhưng đây là khoảng thời gian giúp kéo nhiệt ra khỏi các lớp da sâu; xả 2–3 phút rồi thôi thì nhiệt vẫn tiếp tục "nấu" mô bên dưới. Nếu chưa kịp xả ngay, xả trong vòng vài giờ đầu vẫn có ích.
- Tháo đồ trang sức, cởi quần áo quanh vùng bỏng khi da chưa sưng. Vải đã dính chặt vào da thì cắt xung quanh, để nguyên phần dính, không giật ra.
- Che vết bỏng. Đặt màng bọc thực phẩm thành từng dải dọc lên vết bỏng (không quấn tròn chặt quanh tay chân), hoặc dùng gạc sạch không xơ. Màng bọc không dính vào vết thương, giữ sạch và giảm đau do không khí chạm vào.
- Giữ ấm phần cơ thể còn lại. Xả nước lâu, nhất là ở trẻ nhỏ và người già, dễ bị lạnh run. Chỉ làm mát vết bỏng, phần còn lại đắp khăn khô. Có thể dùng thuốc giảm đau không kê đơn theo đúng hướng dẫn trên hộp nếu đau nhiều.
Mẹo nhỏ: nếu đang ở ngoài đường không có vòi nước, đổ chai nước lọc mát lên vết bỏng từ từ cũng được, miễn là nước sạch và không lạnh đá.
Nhìn vết bỏng để biết nông hay sâu
Độ sâu của vết bỏng quyết định có tự chăm được không. Vết bỏng có thể thay đổi trong 24–48 giờ đầu, nên ban đầu trông nhẹ chưa chắc đã nhẹ. Bảng dưới là cách mô tả thường dùng:
| Mức độ | Trông thế nào | Cảm giác | Thường lành sau |
|---|---|---|---|
| Bỏng nông (độ 1) | Da đỏ, khô, không phồng rộp, giống cháy nắng | Rát, đau | Khoảng 3–7 ngày, không để sẹo |
| Bỏng một phần lớp da, nông | Đỏ, phồng rộp, ướt, ấn vào thì trắng rồi hồng lại | Rất đau | Khoảng 2–3 tuần |
| Bỏng một phần lớp da, sâu | Đỏ loang lổ hoặc trắng, ít ẩm | Đau ít hơn mong đợi | Lâu, dễ để sẹo, cần khám |
| Bỏng toàn bộ lớp da (sâu) | Trắng bệch, xám, nâu sạm hoặc cháy đen, da như da thuộc | Có thể không đau vì dây thần kinh đã hỏng | Cần điều trị chuyên khoa |
Bẫy hay gặp: vết bỏng không đau không có nghĩa là nhẹ. Ngược lại, đó có thể là dấu hiệu bỏng sâu. Bỏng bô xe máy ở bắp chân thường là bỏng sâu dù diện tích nhỏ, vì kim loại rất nóng áp sát da trong vài giây.
Cách ước diện tích nhanh: lòng bàn tay của chính người bị bỏng (tính cả ngón) xấp xỉ 1% diện tích da cơ thể. Dùng để ước xem vết bỏng to cỡ mấy bàn tay.
Những thứ không nên bôi và vì sao
Kem đánh răng. Cảm giác mát chỉ thoáng qua do bạc hà. Lớp kem bít trên mặt da giữ nhiệt lại, chứa chất tạo bọt và chất mài mòn có thể kích ứng, lại khiến bác sĩ phải cọ rửa sạch trước khi đánh giá, tức là đau thêm một lần.
Nước mắm, xì dầu, muối. Mặn và không vô trùng, dễ gây xót và nhiễm khuẩn vết thương hở.
Lòng trắng trứng, mật ong chưa tiệt trùng, mỡ trăn, bơ, dầu ăn. Dầu mỡ giữ nhiệt, còn trứng sống có thể mang vi khuẩn. Loại mật ong dùng trong y tế là sản phẩm tiệt trùng chuyên dụng, khác với mật ong trong bếp.
Đá lạnh hoặc nước đá. Lạnh quá làm co mạch, giảm máu nuôi vùng da vốn đã tổn thương, có thể làm vết bỏng sâu thêm. Nước mát từ vòi là đủ.
Chọc vỡ bọng nước. Lớp da phồng là "băng gạc tự nhiên" che lớp da non bên dưới. Để nguyên; nếu bọng tự vỡ, rửa nhẹ bằng nước sạch và che lại, không bóc phần da rách.
Bông gòn trực tiếp lên vết bỏng. Sợi bông dính vào vết thương ướt, gỡ ra rất đau. Dùng gạc không dính hoặc màng bọc thực phẩm.
Bỏng hoá chất, bỏng điện và bỏng hô hấp: cách xử lý khác
Bỏng hoá chất (nước tẩy bồn cầu, xút thông cống, vôi, axit): đeo găng nếu có, phủi sạch hoá chất dạng bột khô trước rồi mới xả nước. Xả nước liên tục lâu hơn bỏng nhiệt, thường ít nhất 20 phút, có thể lâu hơn với chất kiềm mạnh. Cởi bỏ quần áo dính hoá chất. Không tự "trung hoà" bằng giấm hay xà phòng vì phản ứng sinh nhiệt. Hoá chất bắn vào mắt thì xả nước vào mắt liên tục, mở mí ra, rồi đi khám ngay. Mang theo chai hoá chất (hoặc chụp ảnh vỏ) để nhân viên y tế biết thành phần.
Bỏng điện: tuyệt đối không chạm vào người đang dính điện khi chưa ngắt cầu dao hoặc tách nguồn bằng vật khô không dẫn điện. Vết bỏng ngoài da trông nhỏ nhưng dòng điện có thể đã đi qua tim và cơ bên trong, nên mọi trường hợp bị điện giật gây bỏng đều cần đi khám, kể cả khi người bị nạn thấy bình thường.
Bỏng do hít khói, hơi nóng (cháy nhà, nổ bình gas): khàn tiếng, ho, lông mũi cháy xém, có muội đen quanh mũi miệng, khó thở là dấu hiệu đường thở có thể sưng nề nhanh trong vài giờ. Cần đến bệnh viện ngay dù da không bị bỏng nhiều.
Dấu hiệu cần đi khám hoặc gọi cấp cứu
Vết bỏng nông, nhỏ hơn lòng bàn tay, không ở vị trí đặc biệt thường tự chăm ở nhà được. Đưa người bị bỏng đến cơ sở y tế khi gặp một trong các trường hợp sau:
- Vết bỏng có phồng rộp lớn hơn lòng bàn tay của người bị bỏng, hoặc bỏng nông nhưng rộng (cả mảng lưng, cả cánh tay).
- Bỏng ở mặt, mắt, tai, bàn tay, bàn chân, bộ phận sinh dục, hoặc vắt qua khớp lớn như gối, khuỷu (dễ co kéo sẹo, ảnh hưởng vận động).
- Vết bỏng trắng bệch, xám, cháy đen hoặc không đau.
- Bỏng hoá chất, bỏng điện, bỏng do hít khói.
- Người bị bỏng là trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai, người có bệnh tiểu đường hoặc bệnh mạn tính.
- Bỏng vòng quanh cả cánh tay, cẳng chân hay thân mình.
- Vài ngày sau vết bỏng sưng đỏ lan rộng, chảy mủ, có mùi hôi, hoặc người bị bỏng sốt: dấu hiệu nhiễm trùng.
- Người bị bỏng lơ mơ, khó thở, da lạnh tái, mạch nhanh: gọi cấp cứu 115 ngay.
Nhớ hỏi thêm về tiêm phòng uốn ván nếu vết bỏng hở và lâu rồi chưa tiêm nhắc.
Chăm vết bỏng nhỏ tại nhà những ngày sau
Với vết bỏng nông, nhỏ đã được làm mát đủ, mỗi ngày rửa nhẹ bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, thấm khô bằng gạc, rồi che lại bằng gạc không dính. Không chà xát. Bỏng độ 1 không phồng rộp có thể để thoáng, thoa kem dưỡng ẩm không mùi khi da hết rát để đỡ căng và ngứa. Các loại thuốc mỡ trị bỏng bán ở hiệu thuốc nên hỏi dược sĩ, đọc kỹ hướng dẫn, và dừng nếu da kích ứng.
Trong giai đoạn lành, vùng da non rất dễ sạm màu khi gặp nắng. Che kín hoặc dùng kem chống nắng khi vết thương đã liền hẳn, kéo dài vài tháng. Ngứa là chuyện thường gặp khi da lên non; không gãi, có thể chườm mát. Nếu sau hai tuần vết bỏng vẫn chưa liền, hoặc bắt đầu dày cộm, co kéo, nên đi khám để được hướng dẫn chăm sẹo sớm.
Phòng bỏng trong nhà phần lớn là thói quen nhỏ: quay cán xoong chảo vào trong bếp, để phích nước và nồi canh xa mép bàn, chỉnh bình nóng lạnh ở mức vừa đủ, thử nước tắm cho trẻ bằng khuỷu tay trước khi cho vào chậu, và luôn dựng xe máy sao cho bô xe quay vào trong, tránh lối trẻ con chạy qua.
Câu hỏi thường gặp
Bị bỏng rồi mà không có màng bọc thực phẩm thì che bằng gì?
Dùng gạc vô trùng hoặc khăn vải sạch, mềm, không xơ, đặt nhẹ lên vết bỏng. Túi nilon sạch cũng dùng tạm được cho bàn tay. Tránh bông gòn và khăn lông vì sợi dính vào vết thương. Không băng chặt vì vùng bỏng sẽ sưng thêm trong vài giờ.
Bỏng nhẹ có nên bôi nha đam không?
Gel nha đam có thể làm dịu da khi bỏng nông, không phồng rộp, sau khi đã xả nước mát đủ. Không dùng lên vết bỏng hở hoặc bọng nước đã vỡ, và không thay cho bước xả nước. Lá nha đam cắt từ vườn chưa sạch có thể gây kích ứng; nếu da đỏ thêm hay ngứa thì ngừng.
Bỏng bô xe máy bao lâu thì lành?
Tuỳ độ sâu. Bỏng bô thường là bỏng sâu một phần lớp da, phồng rộp rồi trợt, lành trong khoảng hai đến bốn tuần nếu không nhiễm trùng. Vết bỏng trắng, khô, không đau có thể cần nhiều thời gian hơn và nên được khám. Giữ sạch, che kín, tránh để quần cọ vào vết thương.
Đã qua một tiếng mới nhớ ra thì còn xả nước được không?
Vẫn nên xả. Làm mát trong vài giờ đầu sau bỏng vẫn còn tác dụng giảm đau và giảm mức tổn thương, dù tốt nhất là làm ngay. Xả nước mát khoảng 20 phút như bình thường, chú ý giữ ấm cơ thể nếu là trẻ nhỏ.
Vết bỏng để lại thâm thì bao lâu hết?
Vết thâm sau bỏng nông thường mờ dần trong vài tháng, có khi lâu hơn ở người da ngăm. Che nắng kỹ là cách giúp nhiều nhất. Nếu vết bỏng cũ dày lên, đỏ, ngứa, co kéo, đó có thể là sẹo phì đại; nên đi khám da liễu hoặc khoa bỏng để được tư vấn sớm.
Bỏng nước sôi ở trẻ nhỏ có cần đi viện không?
Nên cho trẻ đi khám với mọi vết bỏng phồng rộp, bỏng ở mặt, tay, chân, bộ phận sinh dục, hoặc rộng hơn lòng bàn tay của trẻ. Da trẻ mỏng nên bỏng sâu nhanh hơn người lớn, và trẻ mất nước, hạ thân nhiệt nhanh hơn. Vẫn xả nước mát trước khi đi, nhớ giữ ấm phần còn lại.
