Hóc dị vật: cách sơ cứu cho người lớn, trẻ em và trẻ dưới 1 tuổi

Khi một người bị hóc mà vẫn ho được, nói được, cứ để họ tự ho thật mạnh, không vỗ lưng hay can thiệp. Khi họ không ho, không nói, không thở được, thường ôm lấy cổ, mặt tím dần, cần sơ cứu ngay: với người lớn và trẻ trên 1 tuổi, vỗ mạnh 5 lần vào lưng giữa hai bả vai, rồi ép bụng 5 lần, luân phiên đến khi dị vật bật ra. Với trẻ dưới 1 tuổi, vỗ lưng 5 lần rồi ép ngực 5 lần, không ép bụng.

Cùng lúc đó, nhờ người khác gọi cấp cứu 115. Nếu người bị hóc bất tỉnh, đặt nằm ngửa trên nền cứng và bắt đầu ép tim. Các bước cụ thể cho từng đối tượng nằm ở phía dưới; nên đọc trước một lần, vì lúc có chuyện không ai kịp tra cứu.

Hóc nhẹ hay hóc nặng: phân biệt trong vài giây

Việc đầu tiên là nhìn xem đường thở bị tắc một phần hay tắc hoàn toàn, vì cách xử lý khác nhau hẳn.

Hỏi thật nhanh "Anh/chị bị hóc à?". Người bị hóc nặng thường gật đầu, tay ôm cổ nhưng không trả lời được. Đó là tín hiệu phải hành động. Với hóc nhẹ, vỗ lưng lúc người đó đang ho mạnh có thể làm dị vật lọt sâu hơn, nên chỉ đứng cạnh động viên ho và sẵn sàng can thiệp nếu tình trạng chuyển nặng.

Người lớn và trẻ trên 1 tuổi: vỗ lưng và ép bụng

Áp dụng khi người bị hóc còn tỉnh nhưng không ho, không nói, không thở được. Với trẻ nhỏ, bạn có thể quỳ xuống cho ngang tầm.

1. Vỗ lưng 5 lần. Đứng hơi lệch sau người bị hóc, một tay đỡ ngang ngực, cho họ cúi gập người về trước. Dùng gót bàn tay kia vỗ mạnh, dứt khoát vào giữa hai xương bả vai, tối đa 5 lần. Sau mỗi cú vỗ xem dị vật đã ra chưa.
2. Ép bụng 5 lần nếu vỗ lưng chưa được. Đứng ngay sau lưng, vòng hai tay ôm quanh bụng người bị hóc. Nắm một bàn tay lại, đặt mặt ngón cái của nắm tay lên bụng, phía trên rốn và dưới mũi xương ức. Tay kia ôm lấy nắm tay.
3. Giật mạnh vào trong và lên trên, như muốn nhấc người đó lên, tối đa 5 lần. Mỗi lần là một động tác riêng, đủ mạnh để đẩy khí trong phổi tống dị vật ra.
4. Luân phiên 5 lần vỗ lưng và 5 lần ép bụng cho đến khi dị vật bật ra, người bị hóc ho hoặc thở lại được, hoặc cho đến khi họ bất tỉnh.
5. Nếu người bị hóc bất tỉnh: đỡ họ nằm xuống sàn, gọi cấp cứu nếu chưa ai gọi, bắt đầu ép tim ngoài lồng ngực. Mỗi lần chuẩn bị thổi ngạt, nhìn vào miệng; chỉ lấy dị vật nếu thấy rõ và gắp được dễ dàng.

Phụ nữ mang thai và người rất béo: không ép bụng mà ép ngực. Đặt nắm tay vào giữa xương ức, kéo thẳng vào trong. Sau khi đã được ép bụng, người bị hóc nên được bác sĩ kiểm tra vì động tác này có thể gây tổn thương bên trong.

Trẻ dưới 1 tuổi: vỗ lưng và ép ngực

Trẻ nhũ nhi rất dễ hóc sữa, hạt, đồ chơi nhỏ. Không ép bụng vì gan và các tạng bụng của trẻ chưa được xương sườn che chắn, dễ tổn thương. Thay vào đó làm như sau:

1. Đặt trẻ nằm sấp dọc theo cẳng tay bạn, đầu thấp hơn ngực. Bàn tay đỡ lấy hàm dưới của trẻ (không bóp vào cổ họng), cẳng tay tựa lên đùi cho chắc.
2. Vỗ lưng 5 lần bằng gót bàn tay vào giữa hai bả vai, dứt khoát nhưng vừa sức với cơ thể nhỏ.
3. Lật ngửa trẻ sang cẳng tay kia, vẫn giữ đầu thấp, tay đỡ phía sau đầu.
4. Ép ngực 5 lần: đặt hai ngón tay lên giữa xương ức, ngay dưới đường nối hai núm vú, ấn lún xuống khoảng một phần ba bề dày lồng ngực rồi thả ra. Ép chậm và dứt khoát hơn so với ép tim.
5. Lặp lại 5 vỗ lưng và 5 ép ngực, kiểm tra miệng trẻ sau mỗi vòng. Thấy dị vật lộ ra thì gắp bằng ngón tay, không móc mù.
6. Trẻ lả đi, không phản ứng: đặt nằm trên mặt phẳng cứng, gọi cấp cứu, ép tim bằng hai ngón tay và thổi ngạt nếu đã được học.

Trẻ đã ho lại được và khóc to là dấu hiệu tốt, nhưng vẫn nên đưa trẻ đi khám sau mọi lần phải vỗ lưng, ép ngực, vì có thể còn mảnh dị vật nhỏ hoặc trẻ đã sặc một ít vào phổi.

Ở một mình mà bị hóc thì sao

Đừng chạy vào nhà vệ sinh trốn. Phản xạ ngại ngùng khiến nhiều người rời bàn ăn đi chỗ khác. Hãy ở lại chỗ có người, ra hiệu tay ôm cổ để ai đó giúp.

Tự ép bụng. Đặt nắm tay lên bụng phía trên rốn, tay kia ôm lấy, giật mạnh vào trong và lên trên như khi ép cho người khác.

Tì bụng vào thành ghế. Cúi người, ép phần bụng trên vào lưng ghế cứng, mép bàn hoặc lan can, dồn trọng lượng xuống dứt khoát, lặp lại đến khi dị vật bật ra. Chọn chỗ có cạnh không sắc.

Đừng mất thời gian bấm điện thoại. Khi không nói được, một cuộc gọi cấp cứu khó truyền đạt địa chỉ. Ưu tiên tự ép bụng ngay; nếu ở chung nhà hay chung văn phòng, đập mạnh vào cửa, xô đổ đồ vật gây tiếng động để người xung quanh chạy đến.

Sau khi dị vật ra, vẫn đi khám. Nhất là khi còn đau, nuốt vướng, ho kéo dài hoặc khó thở, vì có thể có tổn thương hay mảnh vụn còn lại.

Vì sao người lớn cũng hay bị hóc khi ăn

Khi nuốt, nắp thanh quản đóng lại che lối vào khí quản để thức ăn đi xuống thực quản. Động tác phối hợp này diễn ra trong tích tắc và dễ trục trặc nếu bạn vừa nhai vừa nói cười, hít vào đúng lúc đang nuốt, hay nuốt miếng quá to. Vì vậy hóc ở người lớn thường xảy ra trong bữa tiệc, bữa nhậu, lúc vừa ăn vừa tranh luận sôi nổi.

Những miếng gây tắc hay gặp là thịt miếng to dai, xương cá, xương gà vụn, bánh dày dính, thạch, viên trôi, kẹo cao su, hạt lạc. Rượu bia làm giảm phản xạ nuốt và phản xạ ho, nên người đã uống nhiều vừa dễ hóc hơn vừa khó tự tống dị vật ra. Răng giả lỏng cũng khiến người lớn tuổi nhai không kỹ và cảm nhận kém miếng ăn trong miệng.

Người sau tai biến mạch máu não, người mắc bệnh Parkinson hoặc sa sút trí tuệ thường có rối loạn nuốt, ho sặc khi uống nước hoặc ăn cháo loãng. Nếu người thân hay ho sặc trong bữa ăn, nên hỏi bác sĩ về đánh giá chức năng nuốt; việc chỉnh độ đặc của thức ăn và tư thế ngồi có thể giảm đáng kể nguy cơ hóc và viêm phổi do sặc.

Những việc không nên làm và cách phòng hóc

Một số phản xạ quen thuộc lại làm tình huống nặng thêm:

• Không dùng ngón tay móc sâu vào họng khi không nhìn thấy dị vật, vì dễ đẩy nó vào sâu hơn.
• Không dốc ngược trẻ lớn lên lắc, không cho uống nước, ăn cơm hay nuốt chuối khi đang hóc nặng.
• Với hóc xương cá nhỏ (vẫn thở, nói bình thường, chỉ thấy vướng đau), không nuốt miếng cơm to để "lùa" xương, vì có thể làm xương cắm sâu hơn. Nếu vướng đau kéo dài, đi khám tai mũi họng để gắp.
• Cắt nho, cà chua bi, xúc xích theo chiều dọc thành miếng nhỏ cho trẻ dưới 4–5 tuổi. Không cho trẻ nhỏ ăn hạt nguyên (lạc, hạt điều), thạch rau câu dạng viên, kẹo cứng.
• Cho trẻ ngồi yên khi ăn, không vừa chạy vừa ăn, không vừa ăn vừa cười đùa, không ép ăn lúc trẻ khóc.
• Cất đồ vật nhỏ như pin cúc áo, nam châm, nắp bút, đồng xu khỏi tầm tay trẻ. Nuốt pin cúc áo hay nam châm là cấp cứu ngay cả khi trẻ không có biểu hiện gì.
• Người cao tuổi, người nuốt khó sau tai biến: cắt nhỏ thức ăn, ngồi thẳng khi ăn, không vội.

Kỹ năng vỗ lưng, ép bụng, ép tim học qua video khó bằng tập trực tiếp. Nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc người già, một buổi học sơ cứu có thực hành do các tổ chức y tế hoặc hội chữ thập đỏ địa phương tổ chức là khoản đầu tư rất đáng.

Câu hỏi thường gặp