Theo cách ghi phổ biến trong sách giáo khoa và các bộ bách khoa, sông Nile ở châu Phi là sông dài nhất thế giới, khoảng 6.650 km. Sông Amazon ở Nam Mỹ đứng thứ hai với khoảng 6.400 km. Tuy vậy, một số nhóm nghiên cứu, nhất là ở Brazil và Peru, đã đo lại và cho rằng Amazon dài gần 7.000 km, tức dài hơn Nile. Cuộc tranh luận này vẫn chưa có kết luận được mọi bên chấp nhận.
Còn nếu hỏi sông nào lớn nhất thì không có gì phải bàn: Amazon thắng tuyệt đối về lượng nước và diện tích lưu vực. Bài này giải thích vì sao đo chiều dài một con sông khó hơn ta tưởng, so sánh hai dòng sông theo từng tiêu chí, và giới thiệu những con sông dài khác, trong đó có sông Mê Kông chảy qua Việt Nam.
Vì sao đo chiều dài một con sông lại khó
Thoạt nghe, đo một con sông chỉ là lấy thước kéo từ nguồn tới cửa. Thực tế, cả hai đầu đều có thể tranh cãi. Một con sông lớn được tạo thành từ hàng nghìn nhánh suối nhỏ; người ta thường chọn nhánh xa cửa sông nhất làm nguồn, nhưng xác định nhánh nào xa nhất đòi hỏi khảo sát thực địa ở vùng núi hiểm trở. Với Amazon, các nhà khoa học từng tranh luận giữa nguồn ở sông Apurímac, bắt nguồn gần núi Mismi ở Peru, và sông Mantaro dài hơn.
Cửa sông cũng là vấn đề. Amazon đổ ra Đại Tây Dương qua một vùng cửa sông rộng hàng trăm kilômét, chia nhiều nhánh quanh những hòn đảo lớn. Chọn điểm kết thúc ở nhánh nào, có tính vùng cửa sông Pará hay không, có thể làm chiều dài chênh nhau hàng trăm kilômét. Nile thì đổ vào Địa Trung Hải qua vùng châu thổ cũng chia nhiều nhánh.
Thứ ba là những khúc uốn. Sông chảy qua đồng bằng uốn lượn liên tục, và dòng chảy đổi chỗ theo mùa, theo năm. Bản đồ có độ chi tiết càng cao thì càng bắt được nhiều khúc quanh nhỏ, và con số chiều dài càng lớn. Vì thế hai nhóm dùng ảnh vệ tinh khác nhau, đo vào mùa khác nhau, có thể ra kết quả khác nhau dù cùng làm cẩn thận.
So sánh sông Nile và sông Amazon theo từng tiêu chí
Hai dòng sông lớn nhất hành tinh khác nhau gần như mọi mặt, trừ chiều dài là xấp xỉ nhau. Các con số dưới đây là giá trị thường được trích dẫn, có thể chênh tuỳ nguồn:
| Tiêu chí | Sông Nile | Sông Amazon |
|---|---|---|
| Chiều dài thường ghi | khoảng 6.650 km | khoảng 6.400 km (có nghiên cứu cho gần 7.000 km) |
| Châu lục | Châu Phi, chảy qua hoặc có lưu vực ở 11 nước | Nam Mỹ, phần lớn ở Brazil, nguồn ở Peru |
| Hướng chảy | Từ nam lên bắc, đổ vào Địa Trung Hải | Từ tây sang đông, đổ vào Đại Tây Dương |
| Lượng nước trung bình ở cửa | khoảng 2.800 m³/giây trước khi có đập | khoảng 200.000 m³/giây, nhiều nhất thế giới |
| Diện tích lưu vực | khoảng 3,3 triệu km² | khoảng 7 triệu km², lớn nhất thế giới |
| Cảnh quan chính | Sa mạc và dải đồng bằng hẹp hai bên bờ | Rừng mưa nhiệt đới rậm nhất hành tinh |
Chênh lệch về lượng nước lớn tới mức khó tin: Amazon đổ ra biển lượng nước nhiều gấp hàng chục lần Nile, chiếm khoảng một phần năm tổng lượng nước ngọt từ sông đổ vào các đại dương. Nước ngọt của Amazon đẩy ra xa bờ tới hàng trăm kilômét, làm biển ngoài cửa sông có độ mặn thấp hẳn.
Sông Nile: hai dòng gặp nhau giữa sa mạc
Sông Nile được tạo thành từ hai nhánh chính. Nhánh Nile Trắng dài hơn, nguồn xa nhất thường được tính từ thượng nguồn sông Kagera ở vùng Rwanda và Burundi, chảy qua hồ Victoria rồi đi lên phía bắc. Nhánh Nile Xanh bắt nguồn từ hồ Tana ở cao nguyên Ethiopia, ngắn hơn nhưng góp phần lớn lượng nước và phù sa trong mùa mưa. Hai nhánh gặp nhau tại thủ đô Khartoum của Sudan.
Từ Khartoum, Nile chảy hơn 3.000 km qua vùng sa mạc gần như không có mưa; sau khi đón sông Atbara ở phía bắc Khartoum, dòng sông không nhận thêm phụ lưu nào nữa, rồi đổ ra Địa Trung Hải qua vùng châu thổ ở Ai Cập. Suốt hàng nghìn năm, mỗi mùa lũ hằng năm của Nile để lại lớp phù sa màu mỡ dọc hai bờ, nền tảng cho nông nghiệp và nền văn minh Ai Cập cổ đại.
Từ năm 1970, đập cao Aswan ở miền nam Ai Cập chặn lũ, tạo ra hồ Nasser, một trong những hồ nhân tạo lớn nhất thế giới. Đập giúp kiểm soát nước tưới và phát điện, nhưng cũng giữ lại phù sa, khiến vùng châu thổ dần bị xói lở và nông dân phải dùng phân bón nhiều hơn. Đến nay, gần như toàn bộ dân số Ai Cập vẫn sống trong dải đất hẹp dọc sông Nile và vùng châu thổ.
Sông Amazon: những chuyện lạ của dòng sông lớn nhất
Không có cây cầu nào bắc qua dòng chính. Suốt chiều dài Amazon chưa có cầu nào bắc qua dòng chính. Sông chảy qua vùng rừng thưa dân, mùa lũ bờ sông lan rộng hàng chục kilômét, nên người dân đi lại bằng thuyền và phà.
Mùa lũ dâng hơn chục mét. Ở một số đoạn, mực nước giữa mùa khô và mùa lũ chênh nhau trên 10 m. Rừng ngập nước hai bên sông có thể chìm trong nước nhiều tháng mỗi năm, cá bơi giữa các thân cây.
Hai dòng nước chảy cạnh nhau không hoà. Gần thành phố Manaus, sông Negro màu nâu đen gặp sông Solimões màu vàng đục. Do khác nhiệt độ, tốc độ và lượng phù sa, hai dòng chảy song song vài kilômét mà không trộn lẫn, tạo một đường ranh rất rõ.
Có cá heo màu hồng. Cá heo sông Amazon, còn gọi là boto, có da màu hồng nhạt khi trưởng thành và sống hoàn toàn trong nước ngọt.
Có sóng ngược từ biển. Khi triều cường gặp dòng sông vào một số thời điểm trong năm, một con sóng lớn chạy ngược dòng hàng chục kilômét, người địa phương gọi là pororoca, thu hút cả những người lướt sóng.
Mười con sông dài nhất thế giới và vị trí của sông Mê Kông
Ngoài Nile và Amazon, danh sách các sông dài nhất theo số đo thường gặp:
- Nile – khoảng 6.650 km, châu Phi.
- Amazon – khoảng 6.400 km, Nam Mỹ.
- Trường Giang (Dương Tử) – khoảng 6.300 km, sông dài nhất nằm trọn trong một quốc gia (Trung Quốc).
- Mississippi – Missouri – khoảng 6.275 km, Bắc Mỹ, tính cả hệ thống hai sông.
- Yenisei – khoảng 5.540 km, Nga và Mông Cổ, đổ vào Bắc Băng Dương.
- Hoàng Hà – khoảng 5.460 km, Trung Quốc, nổi tiếng vì nước nhiều phù sa vàng.
- Ob – Irtysh – khoảng 5.410 km, Nga, Kazakhstan và Trung Quốc.
- Paraná – khoảng 4.880 km, Nam Mỹ.
- Congo – khoảng 4.700 km, châu Phi; sông sâu nhất thế giới, có đoạn sâu trên 200 m.
- Amur – khoảng 4.440 km, biên giới Nga và Trung Quốc.
Sông Mê Kông dài khoảng 4.350 km theo số liệu phổ biến, thường xếp quanh vị trí thứ mười hai thế giới. Sông bắt nguồn từ cao nguyên Thanh Tạng, chảy qua sáu nước gồm Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam, rồi đổ ra Biển Đông qua các cửa sông ở đồng bằng sông Cửu Long. Sông Hồng dài khoảng 1.150 km, phần chảy trên đất Việt Nam khoảng 500 km.
Vậy nên trả lời thế nào khi bị hỏi
Nếu là câu hỏi trong bài kiểm tra hay đố vui, đáp án được chấp nhận rộng rãi vẫn là sông Nile. Các tổ chức như Kỷ lục Guinness và phần lớn sách giáo khoa vẫn ghi Nile là sông dài nhất. Câu trả lời đầy đủ hơn là: Nile thường được coi là dài nhất, Amazon có thể dài hơn tuỳ cách chọn nguồn và cửa sông, còn Amazon chắc chắn lớn nhất về lượng nước.
Đã có những kế hoạch thám hiểm đi dọc toàn bộ hai con sông từ nguồn tới biển, dùng định vị vệ tinh để đo lại theo cùng một phương pháp. Chỉ khi hai sông được đo bằng cùng một chuẩn, chọn nguồn và cửa theo cùng nguyên tắc, cuộc tranh luận mới có thể khép lại. Cho tới lúc đó, khi đọc một con số chiều dài sông, bạn nên xem nó lấy từ nguồn nào và năm nào.
Điều này cũng đúng với các sông ở Việt Nam: chiều dài sông Mê Kông hay sông Đà trong các tài liệu khác nhau có thể chênh vài chục tới vài trăm kilômét vì cùng những lý do nói trên. Chênh lệch như vậy không có nghĩa tài liệu nào sai, mà là mỗi nơi dùng một cách đo.
Một mẹo nhỏ khi đọc tài liệu: nên để ý sông được đo tới đâu. Có tài liệu chỉ tính dòng chính, có tài liệu cộng cả nhánh thượng nguồn dài nhất với tên gọi khác, như trường hợp Mississippi được cộng với Missouri hay Ob được cộng với Irtysh. Cách cộng này hợp lý về mặt thuỷ văn, vì nước chảy liền một mạch, nhưng làm con số chênh hẳn so với chiều dài của riêng dòng sông mang tên chính.
Câu hỏi thường gặp
Sông Nile dài bao nhiêu km?
Con số được trích dẫn nhiều nhất là khoảng 6.650 km, tính từ thượng nguồn nhánh Nile Trắng ở vùng hồ Victoria tới Địa Trung Hải. Một số nguồn ghi 6.695 km hoặc con số khác, tuỳ cách chọn điểm nguồn và nhánh cửa sông ở châu thổ.
Sông Amazon chảy qua những nước nào?
Dòng chính Amazon bắt nguồn ở dãy Andes của Peru, chảy qua Colombia một đoạn ngắn rồi chảy dài qua Brazil ra Đại Tây Dương. Lưu vực của sông còn trải qua Bolivia, Ecuador, Venezuela, Guyana và một số nước khác, tổng diện tích khoảng 7 triệu km².
Con sông nào nhiều nước nhất thế giới?
Sông Amazon, với lưu lượng trung bình khoảng 200.000 m³ mỗi giây ở cửa sông. Lượng nước này nhiều hơn tổng của vài con sông lớn tiếp theo cộng lại, và chiếm khoảng một phần năm lượng nước ngọt từ các sông đổ ra đại dương.
Sông Mê Kông dài thứ mấy thế giới?
Sông Mê Kông dài khoảng 4.350 km theo số liệu phổ biến, thường xếp quanh vị trí thứ mười hai thế giới và dài nhất Đông Nam Á. Một số tài liệu ghi chiều dài khác, do khác cách xác định nguồn trên cao nguyên Thanh Tạng.
Sông nào sâu nhất thế giới?
Sông Congo ở châu Phi được xem là sông sâu nhất, có những đoạn ở hạ lưu sâu hơn 200 m. Dòng chảy mạnh qua các ghềnh thác ở đây khoét lòng sông rất sâu và tạo môi trường sống riêng cho nhiều loài cá chỉ có ở sông này.
Vì sao sông Nile chảy từ nam lên bắc?
Nước luôn chảy từ nơi cao xuống nơi thấp. Nguồn sông Nile nằm ở vùng cao nguyên Đông Phi, cao hơn nhiều so với bờ Địa Trung Hải ở phía bắc. Vì địa hình thấp dần về phía bắc nên sông chảy theo hướng đó, điều không có gì đặc biệt dù nghe có vẻ lạ.
