Nhiệt độ cơ thể bình thường của người lớn dao động khoảng 36,5–37,5°C, thấp hơn một chút vào sáng sớm và cao hơn vào chiều tối. Từ 38°C trở lên là sốt (đo ở tai, trán, miệng hoặc hậu môn); từ 39°C là sốt cao, từ khoảng 40°C trở lên là sốt rất cao và cần được khám sớm. Đo ở nách thường cho số thấp hơn khoảng 0,5°C, nên nhiều hướng dẫn coi nhiệt độ nách từ 37,5°C là đã sốt.
Bản thân sốt là phản ứng của cơ thể khi chống lại nhiễm trùng, không phải kẻ thù cần dập tắt bằng mọi giá. Mục tiêu hạ sốt là giúp người bệnh dễ chịu, ăn uống và ngủ được. Điều quan trọng hơn con số trên nhiệt kế là người bệnh trông thế nào: tỉnh táo hay lơ mơ, uống được hay nôn hết, thở bình thường hay thở gấp.
Mức nhiệt độ và ý nghĩa
Bảng dưới áp dụng cho người lớn và trẻ lớn, đo bằng nhiệt kế điện tử ở miệng, tai hoặc trán. Trẻ dưới 3 tháng tuổi có ngưỡng riêng, xem mục dấu hiệu đi khám.
| Nhiệt độ | Gọi là | Thường nên làm gì |
|---|---|---|
| 36,5–37,5°C | Bình thường | Không cần làm gì |
| 37,6–37,9°C | Hơi ấm, sốt nhẹ | Uống thêm nước, mặc thoáng, theo dõi |
| 38–38,9°C | Sốt | Nghỉ ngơi, bù nước, hạ sốt nếu khó chịu |
| 39–39,9°C | Sốt cao | Hạ sốt, theo dõi sát, cân nhắc đi khám |
| Từ 40°C | Sốt rất cao | Đi khám sớm, nhất là khi không giảm sau hạ sốt |
Con số chỉ là một phần câu chuyện. Một người sốt 39°C vẫn nói chuyện, ăn cháo được thường ít đáng lo hơn người chỉ sốt 38,3°C nhưng lừ đừ, khó đánh thức, tay chân lạnh. Đừng chỉ nhìn nhiệt kế mà bỏ qua quan sát.
Đo nhiệt độ cho đúng với từng loại nhiệt kế
Nhiệt kế điện tử đo ở nách. Lau khô nách, đặt đầu nhiệt kế vào giữa hõm nách, khép cánh tay sát người, chờ đến khi máy kêu. Đây là cách phổ biến nhất trong gia đình nhưng kém chính xác nhất; số đo thường thấp hơn nhiệt độ thật khoảng nửa độ.
Đo ở miệng. Dành cho người lớn và trẻ lớn biết ngậm. Đặt đầu nhiệt kế dưới lưỡi, ngậm môi lại, thở bằng mũi. Chờ ít nhất 15 phút sau khi ăn uống đồ nóng lạnh mới đo.
Nhiệt kế hồng ngoại đo tai. Nhanh, tiện, nhưng phải kéo vành tai đúng hướng để thẳng ống tai (người lớn kéo lên và ra sau). Ráy tai nhiều hoặc đo khi vừa đi ngoài nắng vào có thể làm sai lệch. Không dùng cho trẻ quá nhỏ theo khuyến cáo của nhà sản xuất.
Nhiệt kế hồng ngoại đo trán. Tiện cho trẻ đang ngủ, nhưng mồ hôi, gió quạt, vừa tắm xong đều ảnh hưởng kết quả. Nếu số đo bất thường, đo lại bằng cách khác để đối chiếu.
Nhiệt kế thuỷ ngân. Vẫn còn trong nhiều nhà nhưng dễ vỡ, thuỷ ngân độc. Nếu làm vỡ, mở cửa thông gió, không dùng máy hút bụi, gom hạt thuỷ ngân bằng bìa cứng cho vào lọ kín. Nên chuyển sang nhiệt kế điện tử.
Sờ trán không thay được nhiệt kế. Tay người đo lạnh hay ấm làm cảm giác sai đi nhiều. Ghi lại nhiệt độ và giờ đo vào điện thoại để theo dõi diễn biến, rất có ích khi đi khám.
Chăm người bị sốt tại nhà
Với sốt do cảm cúm thông thường, người lớn khoẻ mạnh có thể tự chăm ở nhà theo các bước sau:
- Bù nước. Sốt làm mất nước qua mồ hôi và hơi thở. Uống từng ngụm nhỏ nhưng thường xuyên: nước lọc, nước canh, cháo loãng, nước trái cây pha loãng. Đi tiểu ít, nước tiểu vàng sậm là dấu hiệu chưa uống đủ.
- Mặc thoáng, phòng mát. Không ủ chăn kín, không mặc nhiều lớp để "ra mồ hôi cho hết sốt". Ủ ấm làm nhiệt độ tăng thêm. Mặc một lớp vải mỏng thấm hút, mở cửa thoáng hoặc bật quạt nhẹ không thổi thẳng.
- Chườm ấm, không chườm lạnh. Lau người bằng khăn nhúng nước ấm (ấm hơn da tay một chút) ở trán, nách, bẹn, lưng. Nước ấm giúp mạch máu dưới da giãn ra, toả nhiệt. Chườm đá hay nước lạnh làm co mạch, người bệnh run lên và thân nhiệt bên trong có thể còn tăng. Không lau bằng cồn, rượu.
- Dùng thuốc hạ sốt không kê đơn nếu khó chịu. Paracetamol là loại phổ biến; dùng đúng liều ghi trên hộp hoặc theo dược sĩ, tính theo cân nặng với trẻ em, giữ khoảng cách giữa các lần uống, và không dùng cùng lúc nhiều sản phẩm cảm cúm có chứa cùng hoạt chất. Không cho trẻ em và thanh thiếu niên dùng aspirin.
- Nghỉ ngơi, ăn nhẹ. Cháo, súp, sữa, trái cây mềm. Không cần ép ăn nhiều, nhưng cần đủ nước.
- Theo dõi 2–3 lần mỗi ngày. Ghi nhiệt độ, lượng nước uống, số lần đi tiểu, các triệu chứng mới xuất hiện.
Mùa mưa ở nước ta cũng là mùa sốt xuất huyết. Khi chưa loại trừ được bệnh này, đừng tự dùng ibuprofen hay aspirin để hạ sốt vì chúng có thể làm tăng nguy cơ chảy máu; nên hỏi nhân viên y tế trước.
Sốt xuất huyết: giai đoạn hạ sốt mới là lúc cần để ý
Sốt xuất huyết thường khởi đầu bằng sốt cao đột ngột, đau đầu, đau sau hốc mắt, đau mỏi cơ khớp, có thể nổi chấm đỏ dưới da. Điều nhiều người không biết là giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, đúng lúc sốt bắt đầu giảm. Người bệnh tưởng đã khỏi, chủ quan đi làm đi học, trong khi đây là lúc có thể xảy ra thoát huyết tương và chảy máu.
Những dấu hiệu cảnh báo cần đến viện ngay trong giai đoạn này gồm: đau bụng nhiều, nhất là vùng dưới sườn phải; nôn liên tục; chảy máu chân răng, chảy máu cam, nôn hoặc đi ngoài ra máu; lừ đừ, vật vã, li bì; tay chân lạnh, tiểu ít. Phụ nữ có thể thấy kinh nguyệt ra nhiều bất thường.
Nếu bạn sống ở vùng đang có dịch hoặc nhà có người mắc, đi khám và xét nghiệm từ những ngày đầu sốt giúp bác sĩ hẹn lịch theo dõi đúng thời điểm. Không có thuốc đặc trị, việc điều trị chủ yếu là theo dõi sát và bù dịch đúng lúc, vì vậy đừng tự truyền dịch tại nhà khi chưa có chỉ định.
Co giật do sốt ở trẻ nhỏ: giữ bình tĩnh và làm đúng
Co giật do sốt gặp ở một tỉ lệ nhỏ trẻ trong khoảng từ 6 tháng đến 5 tuổi, thường xảy ra khi nhiệt độ tăng nhanh. Trẻ đột ngột mất ý thức, mắt trợn, tay chân co cứng hoặc giật nhịp nhàng, môi có thể tím. Cảnh tượng rất đáng sợ, nhưng phần lớn cơn co giật do sốt đơn thuần tự hết trong vòng vài phút và không để lại di chứng. Việc của người lớn là giữ an toàn cho trẻ:
- Đặt trẻ nằm nghiêng một bên trên mặt phẳng, dẹp đồ vật cứng sắc xung quanh, nới lỏng quần áo ở cổ.
- Không nhét bất cứ thứ gì vào miệng trẻ: không đũa, không thìa, không ngón tay, không cạy răng. Trẻ không "cắn lưỡi đứt" như lời đồn, nhưng vật nhét vào có thể làm gãy răng, gây hóc.
- Không giữ chặt tay chân, không lắc, không bấm nhân trung, không đổ nước hay thuốc vào miệng khi trẻ chưa tỉnh hẳn.
- Nhìn đồng hồ tính thời gian cơn giật; nếu được, nhờ người quay một đoạn video ngắn để bác sĩ xem sau.
- Gọi cấp cứu ngay nếu cơn giật kéo dài quá 5 phút, trẻ khó thở, tím tái kéo dài, giật lại liên tiếp, hoặc không tỉnh lại sau cơn.
- Sau khi cơn giật dừng, trẻ thường lơ mơ, buồn ngủ một lúc. Vẫn cần đưa trẻ đi khám, nhất là với lần co giật đầu tiên, để bác sĩ tìm nguyên nhân gây sốt.
Hạ sốt chủ động không chắc ngăn được cơn co giật do sốt, nên đừng đánh thức trẻ liên tục giữa đêm chỉ để cho uống thuốc khi trẻ đang ngủ yên. Hỏi bác sĩ nhi về kế hoạch cụ thể nếu con từng bị co giật.
Dấu hiệu cần đi khám hoặc đi cấp cứu
Đưa người bị sốt đến cơ sở y tế khi có một trong các dấu hiệu dưới đây. Những dấu hiệu in đậm cần đi ngay, không chờ đến sáng:
- Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C (đo hậu môn hoặc tương đương), dù trẻ trông vẫn bình thường.
- Lơ mơ, khó đánh thức, lú lẫn, nói nhảm, co giật.
- Cổ cứng, đau đầu dữ dội, sợ ánh sáng, hoặc phát ban tím đỏ không mất màu khi ấn đáy cốc thuỷ tinh lên.
- Khó thở, thở nhanh, đau ngực, môi tím.
- Sốt từ 40°C, hoặc sốt cao không giảm dù đã chườm ấm và dùng thuốc hạ sốt.
- Sốt kéo dài quá 3 ngày, hoặc trẻ dưới 2 tuổi sốt quá 24 giờ mà chưa rõ nguyên nhân, kể cả khi sốt không cao.
- Có dấu hiệu mất nước: rất khát, môi khô, tiểu rất ít, chóng mặt khi đứng dậy.
- Sốt kèm đau bụng nhiều, đau khi đi tiểu, đau lưng một bên, hoặc vết thương sưng đỏ chảy mủ.
- Người đang có thai, người cao tuổi, người có bệnh tim, phổi, thận, tiểu đường, người đang điều trị ung thư hay dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Sốt sau khi đi về từ vùng có sốt rét hoặc dịch bệnh.
Khi đi khám, mang theo bảng ghi nhiệt độ, tên các thuốc đã dùng và giờ uống. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá đúng diễn biến hơn là chỉ nhớ đại khái.
Câu hỏi thường gặp
Sốt 38 độ có cần uống thuốc hạ sốt không?
Không bắt buộc. Nếu người bệnh vẫn ăn uống, nghỉ ngơi bình thường, có thể chỉ cần uống nhiều nước, mặc thoáng và chườm ấm. Thuốc hạ sốt nên dùng khi người bệnh mệt, đau nhức, khó ngủ, hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ với người có bệnh nền, trẻ có tiền sử co giật do sốt.
Vì sao uống thuốc hạ sốt rồi mà vẫn sốt lại?
Thuốc hạ sốt chỉ làm giảm nhiệt độ trong vài giờ chứ không chữa nguyên nhân. Khi thuốc hết tác dụng, nếu cơ thể vẫn đang chống nhiễm trùng thì sẽ sốt lại. Điều này thường gặp trong 2 đến 3 ngày đầu của bệnh do virus. Sốt lại kèm mệt nhiều hơn hoặc kéo dài quá 3 ngày thì nên đi khám.
Có nên đắp chăn cho ra mồ hôi để hết sốt?
Không nên. Ủ kín khiến nhiệt không thoát ra được, nhiệt độ có thể tăng thêm, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ. Nếu người bệnh đang rét run lúc nhiệt độ đang lên, đắp một lớp chăn mỏng cho dễ chịu, hết run thì bỏ ra và mặc thoáng.
Nhiệt kế đo trán và đo nách chênh nhau bao nhiêu là bình thường?
Chênh nhau khoảng nửa độ là thường gặp, đo nách thường thấp hơn. Chênh nhiều hơn một độ thì nên đo lại, kiểm tra pin, lau khô da, tránh đo ngay sau khi tắm hay ở ngoài nắng vào. Khi theo dõi, nên dùng cùng một cách đo để so sánh.
Sốt về chiều là dấu hiệu của bệnh gì?
Nhiệt độ cơ thể vốn cao hơn vào chiều tối, nên nhiều bệnh nhiễm trùng thông thường đều sốt rõ hơn lúc này. Tuy vậy, sốt nhẹ về chiều kéo dài nhiều tuần kèm sụt cân, ho lâu ngày, đổ mồ hôi đêm cần đi khám để tìm nguyên nhân như lao hoặc các bệnh mạn tính khác.
Có nên cạo gió khi bị sốt?
Cạo gió không làm hạ nhiệt độ và có thể gây trầy da, bầm tím, nhất là ở người có tiểu cầu thấp như trong sốt xuất huyết. Vết bầm còn che mất các chấm xuất huyết mà bác sĩ cần quan sát. Chườm ấm, bù nước và theo dõi dấu hiệu nguy hiểm là cách an toàn hơn.
