Cửa hàng, quán, nhà trọ nhỏ thường không phải xin thẩm định hay nghiệm thu phòng cháy chữa cháy, nhưng bắt buộc bảo đảm điều kiện an toàn: có bình chữa cháy, lối thoát nạn thông thoáng, hệ thống điện an toàn, và với nhà trọ, nhà ở kết hợp kinh doanh thì thêm báo cháy, ngăn cháy và lối thoát thứ hai. Chỉ công trình thuộc danh mục (quy mô lớn, nhiều tầng, nhiều người) mới phải thẩm định thiết kế trước khi xây và nghiệm thu trước khi đưa vào dùng.
Khung pháp lý là Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, cùng Nghị định 105/2025/NĐ-CP hướng dẫn. Luật mới có quy định riêng cho nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh, đúng loại hình phổ biến ở phố Việt Nam.
Danh mục cơ sở và ngưỡng quy mô được quy định chi tiết trong phụ lục nghị định và còn có thể được sửa. Trước khi cải tạo hay khai trương, cách chắc nhất là hỏi trực tiếp đội cảnh sát phòng cháy chữa cháy khu vực hoặc công an cấp xã.
Cơ sở của bạn thuộc nhóm nào
Có thể chia làm ba nhóm theo mức độ thủ tục:
| Nhóm | Ví dụ | Phải làm gì |
|---|---|---|
| Công trình thuộc diện thẩm định thiết kế và nghiệm thu | Nhà nhiều tầng quy mô lớn, nhà trọ, chung cư mini vượt ngưỡng tầng hoặc khối tích, khách sạn, nhà hàng lớn, chợ, siêu thị, kho hàng lớn | Thẩm định thiết kế phòng cháy trước khi thi công (gắn với cấp phép xây dựng), nghiệm thu trước khi đưa vào sử dụng |
| Cơ sở thuộc danh mục quản lý về phòng cháy | Cơ sở kinh doanh đông người, cơ sở có nguy hiểm cháy nổ, nhà trọ, cửa hàng đến một quy mô nhất định | Lập và lưu hồ sơ quản lý, phương án chữa cháy, có người được huấn luyện, chịu kiểm tra định kỳ |
| Cơ sở còn lại | Cửa hàng tạp hoá, quán ăn nhỏ một tầng, tiệm tóc, văn phòng nhỏ | Bảo đảm điều kiện an toàn: bình chữa cháy, lối thoát, điện, nội quy, người chủ biết cách xử lý ban đầu |
Thuật ngữ "thẩm duyệt" quen dùng trước đây nay được gọi là thẩm định thiết kế về phòng cháy chữa cháy; với nhiều công trình, việc này đi kèm thủ tục xây dựng chứ không còn là bước tách riêng. Nhà cải tạo, nâng tầng, đổi công năng (ví dụ nhà ở thành nhà trọ cho thuê nhiều phòng) cũng có thể rơi vào nhóm phải thẩm định dù trước đó không phải.
Trang bị tối thiểu cho cửa hàng nhỏ
Với cửa hàng một, hai tầng, những thứ sau là phần cơ bản đoàn kiểm tra nhìn vào đầu tiên:
- Bình chữa cháy xách tay: bình bột loại ABC dùng được cho chất rắn, chất lỏng, khí cháy; bình khí CO2 đặt gần tủ điện, máy tính vì không để lại cặn. Số lượng tính theo diện tích và mức nguy hiểm, cửa hàng vài chục mét vuông thường có ít nhất hai bình, đặt nơi dễ thấy, dễ lấy, gần lối ra, không khoá trong tủ.
- Đèn chiếu sáng sự cố và đèn chỉ dẫn thoát nạn ở lối đi, cầu thang, tự sáng khi mất điện.
- Lối thoát nạn không bị chắn bởi hàng hoá, xe máy; cửa thoát mở được từ bên trong mà không cần chìa khoá.
- Hệ thống điện: dây dẫn đi trong ống, có aptomat chống quá tải cho từng tầng, không câu móc nhiều thiết bị vào một ổ cắm, tắt thiết bị khi đóng cửa.
- Nội quy và tiêu lệnh chữa cháy treo nơi dễ thấy; người trực cửa hàng biết dùng bình, biết ngắt điện tổng, biết gọi số 114.
- Khu chứa gas, hàng dễ cháy riêng, thông thoáng, xa nguồn nhiệt.
Bình chữa cháy phải được kiểm tra: kim đồng hồ ở vùng xanh, vòi không nứt, chốt hãm còn kẹp chì. Bình bột nên lắc, lật ngược định kỳ để bột không đóng cục; bình đã xả dù chỉ một ít phải nạp lại.
Nhà trọ, phòng cho thuê: những điểm bắt buộc phải nghĩ tới
Phần lớn vụ cháy gây thiệt hại người ở nhà trọ, nhà ở nhiều tầng bắt đầu từ khu để xe máy ở tầng trệt, nhất là khi sạc xe điện qua đêm, và người trên lầu bị kẹt vì cầu thang là lối duy nhất đầy khói. Vì vậy các yêu cầu với nhà trọ tập trung vào ba việc: ngăn cháy khu để xe, có lối thoát thứ hai và có báo cháy sớm.
Khu để xe nên được ngăn với cầu thang bằng tường và cửa chống cháy, hoặc ít nhất tách khỏi lối đi lên; khu sạc xe điện có ổ cắm riêng, có aptomat, không sạc trong phòng ở hay hành lang. Mỗi tầng, mỗi phòng cần có đường thoát thứ hai: ban công, cửa sổ thông ra mái nhà bên, thang thoát hiểm, thang dây. Lồng sắt, khung bảo vệ chống trộm ở ban công phải có ô cửa mở được từ bên trong.
Đầu báo khói, báo cháy nên có ở hành lang và khu để xe; loại độc lập dùng pin, phát còi tại chỗ là lựa chọn rẻ cho nhà nhỏ, còn nhà trọ quy mô lớn hơn thì cần hệ thống báo cháy theo tiêu chuẩn. Khi giao phòng, chủ trọ hướng dẫn người thuê vị trí bình, lối thoát và cấm dùng bếp gas, nến trong phòng nếu nhà không được thiết kế cho việc đó.
Chủ nhà trọ nên báo công an cấp xã khi đưa nhà vào cho thuê để được hướng dẫn về phòng cháy và đăng ký lưu trú. Nhà trọ quy mô lớn thường nằm trong danh mục cơ sở quản lý, phải có hồ sơ như mục dưới.
Nhà ở kết hợp kinh doanh: tách phần ở và phần bán hàng
Nhà mặt phố tầng trệt bán hàng, tầng trên ở là kiểu phổ biến và cũng rủi ro nhất: hàng hoá dễ cháy (vải, nhựa, giấy, sơn) chất đầy tầng một, cửa cuốn khoá kín ban đêm, cả gia đình ngủ trên lầu. Luật năm 2024 yêu cầu nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh phải có giải pháp ngăn cháy giữa khu vực kinh doanh và khu vực ở, có lối thoát nạn thay thế và trang bị phương tiện báo cháy, chữa cháy phù hợp.
Cách làm thực tế ở nhà ống: ngăn cầu thang khỏi gian hàng bằng vách và cửa chống cháy để khói không tràn lên; mở một lối thoát lên sân thượng hoặc sang mái nhà liền kề và không khoá chết cửa sân thượng; lắp đầu báo khói ở tầng trệt có còi vang tới phòng ngủ; giữ cửa cuốn có bộ mở bằng tay khi mất điện.
Hàng hoá xếp cách bóng đèn, ổ điện và trần nhà một khoảng, không chất kín lối đi. Nếu tầng trệt có bếp nấu hằng ngày cho quán, cần hút khói và để bình gas ngoài khu chứa hàng.
Một thói quen nhỏ nhưng cứu được người: trước khi đi ngủ, người lớn trong nhà đi một vòng tầng trệt, rút sạc xe và thiết bị không cần chạy qua đêm, tắt quạt, bàn là, đèn trang trí ở gian hàng, để chìa khoá cửa thoát ở chỗ cố định mà cả nhà đều biết. Trẻ lớn trong nhà nên được chỉ đường lên sân thượng và cách bò thấp dưới lớp khói, vì khói độc thường làm người bị nạn mất khả năng tự thoát trước khi lửa lan tới.
Hồ sơ và tự kiểm tra định kỳ
Cơ sở thuộc danh mục quản lý phải có hồ sơ; cơ sở nhỏ không bắt buộc đầy đủ nhưng làm theo vẫn có lợi khi bị kiểm tra. Danh sách cơ bản:
- Quyết định ban hành nội quy phòng cháy, phân công người phụ trách.
- Phương án chữa cháy của cơ sở: với phần lớn cơ sở, người đứng đầu tự lập và phê duyệt theo mẫu, chỉ cơ sở đặc biệt mới do cơ quan công an lập.
- Danh sách người được huấn luyện nghiệp vụ phòng cháy; đội phòng cháy cơ sở nếu thuộc diện phải có.
- Giấy tờ thẩm định thiết kế, nghiệm thu nếu công trình thuộc diện.
- Sổ theo dõi kiểm tra, bảo dưỡng bình chữa cháy, hệ thống báo cháy, đèn sự cố.
- Hợp đồng bảo hiểm cháy nổ bắt buộc nếu cơ sở thuộc diện có nguy hiểm về cháy nổ.
- Mỗi tháng tự đi một vòng: thử nút test của đầu báo khói, xem kim đồng hồ bình, bật thử đèn sự cố, dọn lối thoát, kiểm ổ cắm có nóng hoặc cháy sém.
Cơ quan công an kiểm tra định kỳ cơ sở trong danh mục và kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu nguy hiểm. Vi phạm bị xử phạt theo nghị định về xử phạt hành chính trong lĩnh vực phòng cháy; trường hợp nguy hiểm có thể bị tạm đình chỉ hoạt động phần nhà vi phạm.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng nhỏ có phải xin giấy phép phòng cháy chữa cháy không?
Không có một "giấy phép PCCC" chung cho mọi cửa hàng. Cửa hàng nhỏ ngoài danh mục chỉ cần bảo đảm điều kiện an toàn và sẵn sàng cho kiểm tra. Chỉ công trình thuộc diện mới có văn bản thẩm định thiết kế và nghiệm thu.
Bình chữa cháy bao lâu phải nạp lại?
Bình đã sử dụng phải nạp lại ngay. Bình chưa dùng thì kiểm tra định kỳ theo hướng dẫn nhà sản xuất và tiêu chuẩn bảo dưỡng; khi kim đồng hồ tụt khỏi vùng xanh hoặc bình bột đóng cục, vỏ gỉ, phải nạp hoặc thay. Nhiều cơ sở chọn kiểm tra và bảo dưỡng hằng năm.
Nhà trọ mấy phòng thì phải làm thủ tục phòng cháy?
Ngưỡng tầng, khối tích, số phòng được quy định trong phụ lục nghị định và có thể thay đổi. Thay vì tự đoán, chủ trọ nên mang thông tin số tầng, diện tích, số phòng đến công an cấp xã hoặc đội phòng cháy khu vực để được xác định có thuộc danh mục hay không.
Có bắt buộc mua bảo hiểm cháy nổ không?
Bảo hiểm cháy nổ bắt buộc áp dụng cho cơ sở có nguy hiểm về cháy nổ theo danh mục của nghị định. Cửa hàng nhỏ ngoài danh mục không bắt buộc, nhưng nên cân nhắc bảo hiểm tài sản tự nguyện nếu hàng hoá có giá trị lớn.
Đầu báo khói độc lập loại dùng pin có đủ không?
Với nhà ở, cửa hàng nhỏ, đầu báo khói độc lập lắp đúng chỗ là giải pháp rẻ và hiệu quả để cảnh báo sớm. Với cơ sở thuộc danh mục phải có hệ thống báo cháy tự động, loại độc lập không thay thế được hệ thống theo tiêu chuẩn.
Lồng sắt chống trộm có bị cấm không?
Không cấm lắp, nhưng lồng sắt, khung bảo vệ ở ban công, cửa sổ phải có ô cửa thoát nạn mở được từ bên trong bằng tay, không cần chìa hoặc chìa để sẵn tại chỗ. Lồng kín bịt lối thoát là nguyên nhân khiến nhiều người không thoát được trong các vụ cháy nhà ống.
