Trầm hương thật có mùi dịu, sâu, phải ngửi gần mới rõ khi còn nguội; khi xông nóng mùi bung ra ngọt, thay đổi theo thời gian, khói trắng hoặc hơi xanh, mảnh, không cay mắt. Trầm giả hoặc gỗ tẩm dầu thường ngược lại: thơm gắt từ xa ngay khi chưa đốt, sờ thấy nhờn tay, đốt lên khói đen hoặc xám đậm, mùi hắc, cay mũi và hết rất nhanh.
Không có một mẹo nào đủ để kết luận, kể cả chuyện "trầm chìm là trầm thật". Người quen trầm nhìn cùng lúc nhiều thứ: mùi nguội và mùi nóng, vân dầu ở mặt cắt, màu khói, trọng lượng, và cách bề mặt phản ứng với cồn. Bài dưới chỉ nói về chất liệu và mùi hương, không bàn công dụng nào khác.
Trầm hương thật là gì, vì sao dễ làm giả
Trầm hương là phần gỗ của cây dó (chi Aquilaria, ở Việt Nam phổ biến là cây dó bầu) đã ngấm nhựa thơm. Gỗ dó bình thường nhẹ, trắng, không mùi. Khi cây bị tổn thương do gãy cành, sâu đục, sét đánh hoặc bị nấm xâm nhập, nó tiết nhựa để tự vá vết thương. Qua nhiều năm, nhựa tích tụ trong thớ gỗ quanh vết thương, làm gỗ chuyển sang màu nâu, đen, nặng hơn và có mùi thơm đặc trưng.
Chỉ một phần nhỏ cây dó tạo được trầm, và trầm tự nhiên hàm lượng nhựa cao rất hiếm, nên giá chênh nhau rất lớn giữa các loại. Khoảng cách giá đó tạo động lực làm giả: lấy gỗ dó chưa có trầm hoặc gỗ tạp, tẩm tinh dầu, nhuộm màu cho giống trầm. Thêm vào đó, người mua thường không có mẫu chuẩn để so sánh, nên khó tự nhận ra.
Các loài dó tạo trầm nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES về buôn bán động thực vật hoang dã, nghĩa là xuất nhập khẩu phải có giấy phép. Khi mua trầm số lượng lớn hoặc mang ra nước ngoài, nên hỏi giấy tờ nguồn gốc và tìm hiểu quy định hiện hành.
Trầm thật và trầm giả khác nhau ở đâu
So sánh dưới đây dựa trên trầm miếng và mảnh trầm, loại dễ kiểm nhất. Trầm thật cấp thấp sẽ có các dấu hiệu nhạt hơn, nhưng không đảo ngược:
| Tiêu chí | Trầm thật | Gỗ tẩm dầu, trầm làm giả |
|---|---|---|
| Mùi khi nguội | Nhẹ, phải đưa sát mũi; ngọt, hơi cay, có chiều sâu | Nồng, thơm từ xa, một tầng mùi giống nước hoa |
| Mùi khi xông nóng | Bung dần, đổi tầng hương theo thời gian, lưu lâu trong phòng | Thơm mạnh lúc đầu rồi tắt nhanh, hăng hắc |
| Khói | Trắng hoặc hơi xanh lam, mỏng, bay thẳng rồi uốn lượn | Đen hoặc xám đậm, đặc, cay mắt |
| Bề mặt khi sờ | Có thể hơi dầu ở trầm nhiều nhựa, nhưng không nhờn ướt | Nhờn, để lại dầu trên tay, có khi dính |
| Vân dầu ở mặt cắt | Vệt dầu đậm nhạt xen kẽ, chạy theo thớ gỗ, không đều | Màu đen đều cả khối hoặc chỉ ngoài vỏ, trong trắng |
| Lau bằng cồn | Bông hầu như sạch, có thể ánh nâu rất nhạt | Bông ngả đen, nâu đậm do thuốc nhuộm |
Mùi là tiêu chí khó nhất vì phụ thuộc kinh nghiệm. Cách học nhanh là ngửi mẫu ở nhiều nơi bán uy tín khác nhau, ngửi cả khi nguội và khi xông bằng máy, để mũi có mốc so sánh. Một nguyên tắc dễ nhớ: trầm thật càng ngửi lâu càng thấy nhiều lớp mùi; hương giả càng ngửi lâu càng đơn điệu và gắt.
Thử trầm miếng tại nhà, theo thứ tự ít hại đến nhiều hại
Chuẩn bị một máy xông trầm điện hoặc tấm mica nhỏ trên ngọn nến, dao nhỏ, bông gòn, cồn 70 độ, cốc nước. Bắt đầu từ phép không làm mất đồ:
- Ngửi nguội: đưa miếng trầm cách mũi một gang tay, rồi sát mũi. Thơm nồng từ xa là dấu hiệu đầu tiên đáng nghi.
- Nhìn và sờ: trầm thật vân không đều, có chỗ đậm chỗ nhạt theo thớ. Bề mặt đen bóng đều như sơn, tay sờ dính dầu là dấu hiệu tẩm.
- Lau cồn ở chỗ khuất: bông thấm cồn chà nhẹ 10 giây. Bông đen đậm là có nhuộm màu.
- Cạo một mảnh nhỏ: dùng dao cạo vài sợi ở mặt bên. Trầm thật có vân dầu xuyên vào trong; trầm giả nhuộm thường lộ gỗ trắng ngay dưới lớp ngoài.
- Xông thử mảnh cạo: đặt lên máy xông ở mức nhiệt vừa (không để lửa trực tiếp đốt cháy). Quan sát khói và mùi trong 5–10 phút. Trầm thật toả mùi dần, đổi tầng; gỗ tẩm dầu bốc mùi mạnh rồi nhanh chóng chuyển mùi khét gỗ.
- Thả nước: chỉ để tham khảo, đọc phần dưới trước khi tin kết quả.
Nếu được, so sánh song song với một mảnh trầm đã biết chắc nguồn gốc. Mũi người rất kém trong việc nhớ mùi tuyệt đối nhưng giỏi so sánh hai mùi đặt cạnh nhau.
Chìm hay nổi, và những chiêu làm giả hay gặp
Chìm không chứng minh trầm thật. Trầm nhiều nhựa có tỷ trọng lớn hơn nước nên chìm, gọi là trầm chìm. Nhưng gỗ dó có thể được bơm, ngâm dầu nặng, nhựa thông, thậm chí trộn bột kim loại cho chìm. Ngược lại, nhiều trầm thật chất lượng khá vẫn nổi hoặc lơ lửng. Chìm chỉ là một dữ kiện, phải đi kèm mùi và vân.
Gỗ dó tẩm tinh dầu. Chiêu phổ biến nhất: lấy gỗ dó trắng hoặc trầm cấp thấp, ngâm hoặc phết tinh dầu trầm (thật hoặc tổng hợp), để khô. Mùi rất thơm lúc mới mua nhưng nhạt dần sau vài tuần. Khi xông, dầu bay hơi trước, phần còn lại là mùi gỗ cháy.
Ngâm hoá chất, nhuộm màu. Gỗ được ngâm thuốc nhuộm, dầu đen, có khi là hoá chất làm nặng gỗ để nhìn và cân như trầm tốt. Dấu hiệu là màu đen đồng đều bất thường, lau cồn ra màu, cạo lộ gỗ sáng bên trong.
Ghép, dán. Mảnh trầm thật mỏng dán lên khối gỗ tạp, hoặc ghép nhiều mảnh vụn thành một khối lớn bằng keo. Soi kỹ đường nối, xem vân có liền mạch không.
Trộn bột với nhang, nụ. Nhang và nụ trầm giá rẻ thường là bột gỗ tạp, mạt cưa trộn hương liệu tổng hợp và keo dính. Khi đốt mùi gắt, khói nhiều, tàn có thể đen. Nhang trầm từ bột trầm thật cháy chậm, mùi dịu, tàn thường sáng màu.
Mua vòng trầm, nhang trầm: kiểm thêm những gì
Với thành phẩm đã gia công, người mua càng khó kiểm hơn miếng trầm. Một vài điểm nên lưu ý:
- Vòng trầm: soi lỗ xỏ dây, nơi lộ phần gỗ bên trong, xem màu bên trong có khớp với bên ngoài. Hạt bóng loáng như phủ sơn, màu đều tăm tắp trên mọi hạt thường đã được phủ hoặc nhuộm.
- Mùi của vòng: vòng trầm thật thơm nhẹ, ấm lên theo nhiệt cơ thể mới rõ; vòng thơm nồng từ xa có thể đã được tẩm tinh dầu.
- Nhang không tăm và có tăm: nhang có tăm tre thì một phần thân là tre, khi đốt tre cháy cũng có mùi riêng. Muốn thử mùi bột, nên thử loại không tăm.
- Hỏi rõ thành phần: tỉ lệ bột trầm, có dùng hương liệu, keo gì, có chất tạo màu không. Người bán đàng hoàng biết và trả lời được.
- Chú ý cảm giác cơ thể: xông hoặc đốt mà thấy cay mắt, nhức đầu, khó thở là dấu hiệu nhiều hương liệu tổng hợp hoặc keo; nên mở cửa thông gió và ngừng dùng loại đó.
Những câu nên hỏi người bán trầm
Người bán hiểu hàng sẽ không khó chịu với các câu hỏi này, thậm chí còn cho bạn thử. Ai chỉ nói chung chung "trầm rừng tự nhiên trăm phần trăm" mà né từng câu cụ thể thì nên cân nhắc:
- Trầm tự nhiên hay trầm cấy, nguồn từ đâu? Hỏi cả vùng nguyên liệu và người bán có giấy tờ nguồn gốc gỗ không.
- Có tẩm, ngâm, nhuộm hay phủ gì không? Hỏi thẳng, và hỏi luôn có cho lau cồn, cạo thử ở chỗ khuất không.
- Có cho xông mẫu tại chỗ không? Nơi bán trầm nghiêm túc thường có máy xông để khách ngửi trước. Từ chối cho xông là dấu hiệu đáng ngại.
- Với nhang và nụ: tỉ lệ bột trầm bao nhiêu, keo là gì, có hương liệu không? Nhang 100% bột trầm và nhang trộn hương liệu là hai sản phẩm khác nhau, giá cũng khác.
- Chính sách đổi trả ra sao? Trầm là món khó kiểm, nên chính sách đổi trả bằng văn bản quan trọng hơn mọi lời cam kết miệng.
- Cân và mô tả trên hoá đơn: trọng lượng, loại (trầm miếng, tốc, sánh), tự nhiên hay cấy. Đây là căn cứ khi cần khiếu nại.
Một thói quen tốt nữa là mua lượng nhỏ trước, mang về xông thử ở nhà vài ngày, so với mẫu đã biết. Trầm tẩm dầu thường lộ ra sau một đến hai tuần khi lớp dầu thơm bên ngoài đã bay bớt, còn trầm thật vẫn giữ mùi ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Trầm hương thật có mùi thơm khi chưa đốt không?
Có, nhưng nhẹ và phải đưa sát mũi mới cảm nhận rõ, trừ một số loại cực nhiều nhựa có mùi rõ ở nhiệt độ phòng. Miếng "trầm" thơm nức cả phòng khi để nguội, ngửi như nước hoa, thường đã được tẩm tinh dầu.
Trầm chìm có chắc là trầm thật không?
Không. Trầm nhiều nhựa thì chìm, nhưng gỗ có thể bị ngâm dầu, nhựa hoặc hoá chất để chìm. Phải xét thêm mùi khi nguội và khi xông, vân dầu ở mặt cắt và phép lau cồn mới có kết luận đáng tin.
Xông trầm bằng lửa trực tiếp có được không?
Đốt lửa trực tiếp làm trầm cháy thành than, phần gỗ cháy át mùi nhựa và tạo khói nhiều. Người chơi trầm thường xông bằng máy xông điện hoặc đặt mảnh trầm trên tấm mica, lá bạc phía trên nguồn nhiệt để nhựa bay hơi từ từ, giữ được nhiều tầng mùi.
Nhang trầm có tăm và không tăm khác nhau gì?
Nhang có tăm dùng que tre làm lõi, cháy đều, dễ cắm. Nhang không tăm chỉ có bột ép, cháy hết, không có mùi tre cháy lẫn vào. Về chất lượng, cả hai đều có loại tốt và loại kém; quan trọng là thành phần bột.
Có cách nào kiểm trầm chắc chắn không?
Ở mức người tiêu dùng, chưa có phép thử nào chắc chắn tuyệt đối. Phân tích thành phần hoá học bằng máy sắc ký có thể nhận diện các hợp chất đặc trưng của trầm, nhưng ít người làm cho món đồ cá nhân. Thực tế, mua ở nơi cho thử, cho xông mẫu và chấp nhận đổi trả là cách an toàn nhất.
Trầm tẩm dầu có hại không?
Tuỳ loại dầu và hoá chất dùng để tẩm. Hương liệu tổng hợp, dầu khoáng hoặc keo khi đốt có thể tạo khói gây kích ứng mắt, mũi, họng. Nếu đốt trong phòng kín thấy khó chịu, hãy ngừng dùng và mở cửa thông gió.
