Vàng trắng là hợp kim của vàng (thường 75% hoặc 58,5% vàng) pha với palladium, niken hoặc bạc để bớt màu vàng, rồi được xi một lớp rhodium mỏng cho trắng sáng. Bạch kim (platinum) là một kim loại riêng, màu trắng xám tự nhiên, trang sức thường chứa 90–95% platinum và không cần xi. Vì vậy nhẫn vàng trắng sau một thời gian đeo sẽ ngả vàng nhẹ, còn bạch kim thì không ngả vàng mà chỉ mờ dần thành màu xám mịn.
Hai loại nhìn lúc mới mua gần như giống hệt nhau. Cách phân biệt nhanh là ký hiệu khắc (750, 585, 18K WG so với Pt950, Pt900) và cảm giác cầm: bạch kim nặng hơn hẳn một chiếc nhẫn vàng trắng cùng kích thước.
So sánh nhanh vàng trắng và bạch kim
Bảng dưới so vàng trắng 18K và bạch kim Pt950, hai loại hay gặp nhất trong nhẫn cưới:
| Tiêu chí | Vàng trắng 18K | Bạch kim Pt950 |
|---|---|---|
| Thành phần | 75% vàng + palladium, niken hoặc bạc | 95% platinum + một ít ruthenium, iridium hoặc cobalt |
| Màu tự nhiên | Trắng ngà hơi vàng, cần xi rhodium | Trắng xám, không cần xi |
| Khối lượng riêng | Khoảng 14,5–16 g/cm³ | Khoảng 20–21 g/cm³ |
| Ký hiệu khắc | 750, 18K, 18K WG | Pt950, 950 Pt, PLAT, PT |
| Thay đổi theo thời gian | Mòn lớp xi, lộ màu ngà vàng | Mờ thành lớp xám mịn (patina), đánh bóng lại được |
| Khi trầy xước | Kim loại bị mài mất dần | Kim loại bị đẩy dạt sang bên, ít hao hụt |
| Dị ứng | Có thể nếu pha niken | Hiếm gặp |
Điểm dễ hiểu lầm: bạch kim không cứng hơn vàng trắng 18K, thậm chí mềm hơn một chút nên dễ có vết xước mờ. Nhưng bạch kim dai và đặc, chấu giữ đá ít gãy, và qua nhiều năm đeo hầu như không mỏng đi. Vàng trắng cứng bề mặt hơn nhưng mỗi lần đánh bóng là mất một ít kim loại.
Vì sao vàng trắng bị ngả vàng sau một thời gian đeo
Vàng là kim loại màu vàng, nên dù pha nhiều palladium hay niken, hợp kim vẫn còn sắc ngà hoặc xám ấm. Để có màu trắng sáng như trong tủ kính, gần như mọi trang sức vàng trắng đều được xi rhodium, một kim loại họ platinum rất trắng và cứng. Lớp xi này chỉ dày cỡ vài phần mười micromet đến khoảng một micromet.
Khi đeo hằng ngày, lớp rhodium mòn dần ở những chỗ cọ xát nhiều: mặt trong nhẫn, mặt dưới tiếp xúc với lòng bàn tay, cạnh viền. Thời gian mòn tuỳ thói quen: người đeo nhẫn khi rửa bát, làm vườn, tập tạ có thể thấy ngả vàng chỉ sau vài tháng, người cẩn thận có thể giữ một đến hai năm. Nước có clo, chất tẩy rửa mạnh và kem dưỡng có hạt mài làm lớp xi mòn nhanh hơn.
Ngả vàng không có nghĩa là đồ giả hay bị đánh tráo. Đó là màu thật của hợp kim bên dưới. Vàng trắng 14K thường ngả rõ hơn 18K vì kim loại pha khác nhau, và loại pha palladium thường có màu nền trắng xám đẹp hơn loại pha niken.
Xi lại vàng trắng: quy trình và những điều nên hỏi
Xi lại (mạ lại rhodium) là dịch vụ phổ biến ở tiệm kim hoàn, thường mất từ khoảng một giờ đến một ngày. Quy trình chuẩn gồm:
- Kiểm tra chấu giữ đá, siết lại nếu lỏng, vì quá trình xi có công đoạn rung và ngâm.
- Đánh bóng để xoá vết xước, bước này làm mất một lượng kim loại rất nhỏ.
- Tẩy dầu mỡ bằng sóng siêu âm và hơi nước, vì bề mặt còn dầu thì lớp xi sẽ loang.
- Nhúng vào bể dung dịch rhodium và cho dòng điện chạy qua trong vài chục giây đến vài phút.
- Rửa sạch, sấy khô, kiểm tra độ đều màu.
Nên hỏi trước: món có gắn đá mềm hay đá đã qua xử lý như ngọc trai, ngọc lục bảo, opal, đá nhuộm màu thì có bị ảnh hưởng bởi dung dịch và nhiệt không; tiệm có tháo đá hay che chắn không. Xi lại quá thường xuyên kèm đánh bóng mạnh sẽ làm mỏng dần chấu và vành nhẫn, nên chỉ xi khi thấy ngả màu rõ chứ không cần định kỳ.
Cách nhận biết vàng trắng và bạch kim khi không có giấy tờ
Đọc ký hiệu. Vàng trắng khắc số tuổi như 750, 585, 18K, có khi kèm WG. Bạch kim khắc Pt950, Pt900, 950Pt, PLAT hoặc PT kèm số. Chữ “PT” đứng một mình mà không có số nên được kiểm thêm.
Cân và so trọng lượng. Cùng một kiểu nhẫn, bạch kim nặng hơn vàng trắng 18K khoảng 30–40%. Nếu có hai chiếc gần giống nhau để so, cầm mỗi tay một chiếc là cảm nhận được; cách đo bằng cân và cốc nước ở mục cuối bài.
Soi chỗ mòn. Nhìn mặt trong nhẫn đã đeo lâu: thấy ánh ngà vàng là vàng trắng mòn xi; thấy màu xám đều, mờ mịn không đổi sắc là bạch kim.
Nhờ máy XRF. Máy ở tiệm kim hoàn cho ra ngay thành phần platinum, vàng, palladium. Lưu ý máy đo bề mặt, nếu vừa xi rhodium thì kết quả đầu tiên có thể hiện rhodium, nên đo ở chỗ đã mòn hoặc mặt trong.
Bẫy tên gọi và chuyện dị ứng niken
Ở Việt Nam, chữ “bạch kim” đôi khi được dùng lỏng lẻo cho mọi đồ trang sức màu trắng, kể cả vàng trắng và bạc xi rhodium. Có nơi còn quảng cáo “bạc xi bạch kim”, nghĩa là bạc phủ một lớp rhodium mỏng, hoàn toàn không phải platinum. Khi mua, bạn nên hỏi thẳng: đây là platinum bao nhiêu phần trăm hay vàng trắng bao nhiêu tuổi, và yêu cầu hoá đơn ghi đúng tên kim loại.
Về dị ứng: niken là một trong những tác nhân gây viêm da tiếp xúc hay gặp nhất. Vàng trắng pha niken bình thường được lớp rhodium che, nhưng khi lớp xi mòn, phần da tiếp xúc có thể ngứa, đỏ, nổi mẩn đúng vị trí đeo. Nếu bạn từng ngứa với khuy quần jeans, mặt đồng hồ hay hoa tai rẻ tiền, nhiều khả năng bạn nhạy cảm với niken.
Người nhạy cảm nên chọn vàng trắng pha palladium (hỏi rõ thành phần), bạch kim, hoặc vàng vàng tuổi cao. Xi lại rhodium chỉ là giải pháp tạm. Nếu da đã viêm, sưng, chảy dịch hoặc lan rộng, hãy tháo trang sức và đi khám da liễu thay vì tự bôi thuốc.
Nên chọn vàng trắng hay bạch kim
Chọn bạch kim nếu bạn muốn nhẫn cưới đeo suốt đời mà gần như không phải bảo dưỡng, da nhạy cảm với kim loại, hoặc nhẫn có viên đá lớn cần chấu giữ thật chắc qua nhiều năm. Bạch kim nặng tay, có người thích cảm giác chắc chắn đó, có người thấy vướng khi mới đeo.
Chọn vàng trắng nếu bạn thích màu trắng sáng gương ngay từ đầu, muốn nhẫn nhẹ tay, hoặc muốn có nhiều kiểu dáng để chọn, vì vàng trắng dễ gia công hơn nên mẫu mã phong phú hơn. Chấp nhận việc mang đi xi lại khi màu ngả.
Nếu nhẫn đôi muốn đồng màu hãy làm cả hai chiếc cùng một kim loại. Đeo cạnh nhau, vàng trắng mới xi trắng lạnh hơn bạch kim; sau vài năm, vàng trắng ngả ngà còn bạch kim xám mờ, hai chiếc sẽ lệch màu rõ.
Nếu đeo chung với nhẫn khác nên dùng cùng loại kim loại hoặc cùng độ cứng. Hai chiếc nhẫn khác độ cứng cọ vào nhau lâu ngày, chiếc mềm hơn sẽ mòn nhanh hơn ở chỗ tiếp xúc.
Khi cần sửa size cả hai đều sửa được, nhưng bạch kim cần thợ có dụng cụ chịu nhiệt cao và kinh nghiệm riêng, không phải tiệm nào cũng nhận. Nên hỏi trước khả năng sửa size và bảo hành khi mua.
Bảo quản để cả hai giữ đẹp lâu
Tháo nhẫn khi làm việc nặng, rửa bát với nước rửa chén đậm đặc, lau nhà bằng thuốc tẩy, đi bơi hay xông hơi. Không cất chung trong một hộp với kim cương hoặc đá sapphire, vì đá cứng có thể cào xước kim loại khi xóc. Mỗi món nên có túi vải hoặc ngăn riêng.
Vệ sinh định kỳ bằng cách ngâm khoảng 15–20 phút trong nước ấm pha vài giọt xà phòng rửa tay dịu nhẹ, chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm, chú ý các khe dưới ổ đá nơi bụi và kem dưỡng bám, rồi tráng nước sạch và thấm khô bằng khăn mềm. Không dùng kem đánh răng hay bột mài vì chúng làm trầy lớp rhodium và làm bạch kim mờ nhanh.
Mỗi năm một lần nên mang nhẫn ra tiệm kiểm tra chấu giữ đá. Chấu mòn hoặc lỏng là nguyên nhân hàng đầu khiến đá rơi mất, và việc này không phụ thuộc bạn đeo vàng trắng hay bạch kim.
Cân và đo khối lượng riêng: cách phân biệt không cần hoá chất
Bạch kim là một trong những kim loại nặng nhất dùng làm trang sức. Platinum nguyên chất có khối lượng riêng khoảng 21,4 g/cm³, hợp kim Pt950 khoảng 20–21 g/cm³. Vàng trắng 18K thường chỉ khoảng 14,5–16 g/cm³ tuỳ phần kim loại pha. Nói cách khác, cùng một kiểu nhẫn, cùng kích thước, bản bạch kim nặng hơn bản vàng trắng khoảng một phần ba.
Bạn có thể đo bằng cách như với vàng: cân món đồ trong không khí, rồi treo nó chìm trong cốc nước đặt trên cân để biết khối lượng nước bị chiếm chỗ; lấy số thứ nhất chia số thứ hai. Cần cân điện tử chia tới 0,01 gam và món đồ không gắn đá lớn, vì đá làm lệch kết quả. Nhẫn trơn nặng dưới 3 gam cho sai số khá lớn, nên coi kết quả là gợi ý, còn muốn chắc thì nhờ tiệm đo bằng máy XRF.
Câu hỏi thường gặp
Bạch kim có đắt hơn vàng trắng không?
Giá còn tuỳ thị trường từng thời điểm, nhưng nhẫn bạch kim thường đắt hơn nhẫn vàng trắng cùng kiểu vì nặng hơn, độ tinh khiết cao hơn và gia công khó hơn do nhiệt độ nóng chảy cao. Khi so, hãy so tổng chi phí sở hữu, vì vàng trắng còn tốn tiền xi lại định kỳ.
Nhẫn vàng trắng có cần xi lại thường xuyên không?
Chỉ cần xi lại khi thấy màu ngả vàng rõ, không cần theo lịch cố định. Người đeo cẩn thận có thể một đến hai năm mới xi một lần. Xi quá thường kèm đánh bóng mạnh sẽ làm mỏng chấu giữ đá và vành nhẫn.
Bạch kim có bị xước không?
Có. Bạch kim mềm hơn vàng trắng 18K một chút nên xuất hiện vết xước mờ khá sớm, lâu dần thành lớp bề mặt xám mịn gọi là patina. Nhiều người thích vẻ này; nếu muốn bóng lại, thợ có thể đánh bóng mà hầu như không làm hao kim loại.
Vàng trắng không xi rhodium trông như thế nào?
Vàng trắng không xi có màu trắng ngà ấm, hơi xám hoặc hơi vàng tuỳ kim loại pha. Một số người chủ động chọn để tránh phải xi lại. Loại pha palladium thường cho màu nền trắng xám đẹp hơn loại pha niken.
Đeo nhẫn vàng trắng đi bơi có sao không?
Clo trong nước hồ bơi và chất tẩy rửa có thể làm lớp xi rhodium mòn nhanh hơn và về lâu dài làm hợp kim vàng yếu đi ở mối hàn. Nên tháo nhẫn khi bơi, khi lau dọn nhà bằng hoá chất và khi tập thể thao nặng.
