Câu trả lời ngắn: người kia chỉ phải cùng trả nếu đó là nợ chung. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nợ chung là khoản vợ chồng cùng thoả thuận vay, hoặc một người vay để lo nhu cầu thiết yếu của gia đình như ăn ở, học hành, chữa bệnh, hoặc vay để làm ăn tạo ra thu nhập chính của nhà. Khoản một người tự vay để tiêu xài riêng, không vì gia đình, là nợ riêng và người vay tự trả bằng tài sản riêng của mình.
Chủ nợ thường không phân biệt, cứ thấy vợ chồng là đòi cả hai. Ngược lại, người vay đôi khi nói "tiền này lo cho nhà" để kéo người kia vào. Vì thế mấu chốt nằm ở việc chứng minh mục đích sử dụng tiền vay.
Bài viết giải thích căn cứ ở Điều 27, 37 và 45 của luật, liệt kê ví dụ thực tế, cách tự bảo vệ và những điều cần làm nếu ly hôn khi khoản nợ còn dang dở.
Căn cứ pháp lý: ba điều luật cần đọc
Điều 27 về trách nhiệm liên đới. Vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới với giao dịch do một bên thực hiện để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình (Điều 30), và giao dịch phù hợp với quy định về đại diện giữa vợ và chồng. Liên đới nghĩa là chủ nợ có quyền yêu cầu bất kỳ ai trong hai người trả toàn bộ.
Điều 37 về nghĩa vụ chung. Gồm nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng thoả thuận xác lập; nghĩa vụ do vợ hoặc chồng thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình; nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung; nghĩa vụ phát sinh từ việc dùng tài sản riêng để duy trì, phát triển khối tài sản chung hoặc tạo ra nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình; nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do con gây ra mà cha mẹ phải bồi thường theo Bộ luật Dân sự.
Điều 45 về nghĩa vụ riêng. Gồm nghĩa vụ phát sinh trước khi kết hôn; nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản riêng (trừ khoản bảo quản, duy trì tài sản riêng có liên quan nhu cầu gia đình); nghĩa vụ do một bên xác lập, thực hiện không vì nhu cầu của gia đình; nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của vợ hoặc chồng.
Đọc ba điều này cạnh nhau sẽ thấy luật không nhìn vào người ký giấy vay mà nhìn vào tiền đi đâu, phục vụ ai.
Ví dụ phân loại từng khoản nợ
Các tình huống dưới đây minh hoạ cách áp dụng. Kết quả cuối cùng còn tuỳ chứng cứ mỗi bên đưa ra trước toà.
| Tình huống | Thường là | Lý do |
|---|---|---|
| Chồng vay 50 triệu đóng viện phí cho con | Nợ chung | Nhu cầu thiết yếu của gia đình |
| Vợ vay để nhập hàng cho cửa hàng là nguồn sống chính của nhà | Nợ chung | Tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình |
| Hai vợ chồng cùng ký hợp đồng vay ngân hàng mua nhà | Nợ chung | Cùng thoả thuận xác lập |
| Chồng vay qua ứng dụng để chơi game, mua đồ cá nhân, giấu vợ | Nợ riêng | Không vì nhu cầu gia đình |
| Vợ vay trước khi cưới, sau cưới vẫn còn nợ | Nợ riêng | Phát sinh trước hôn nhân |
| Chồng gây tai nạn giao thông phải bồi thường | Nợ riêng | Phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của một bên |
| Vợ đứng ra bảo lãnh khoản vay cho bạn thân | Thường là riêng | Không phục vụ nhu cầu gia đình, trừ khi chồng đồng ý |
Có những khoản nằm ở vùng xám, ví dụ vay để đầu tư chứng khoán, mua đất "để dành cho gia đình". Nếu lợi nhuận từng được đưa về chi tiêu chung hoặc người kia biết và đồng ý, toà có thể coi là nợ chung. Nếu người kia hoàn toàn không biết và không hưởng lợi, khả năng cao là nợ riêng.
Cách chứng minh khoản nợ là riêng hoặc là chung
Giấy vay và chữ ký. Giấy vay chỉ có chữ ký của một người là dấu hiệu ban đầu, chưa đủ kết luận. Nếu có chữ ký của cả hai, gần như chắc chắn là nợ chung, vì vậy đừng ký vào giấy vay của vợ hoặc chồng cho "có lệ".
Dòng tiền. Sao kê cho thấy tiền vay được chuyển cho bệnh viện, trường học, đối tác kinh doanh của gia đình là chứng cứ nợ chung. Tiền chuyển vào ví điện tử, tài khoản cá nhân rồi dùng cho mục đích riêng là chứng cứ nợ riêng.
Tin nhắn, ghi âm. Tin nhắn trao đổi giữa vợ chồng về việc vay, tin nhắn với chủ nợ về mục đích vay có giá trị tham khảo lớn. Hãy lưu lại có ngày giờ, không cắt ghép.
Hoàn cảnh gia đình. Toà xem xét thu nhập của gia đình lúc đó. Một gia đình thu nhập ổn định mà một bên vay hàng trăm triệu không rõ lý do thì khó coi là vì nhu cầu thiết yếu.
Người làm chứng. Người thân, hàng xóm biết việc tiền được dùng sửa nhà, chữa bệnh có thể làm chứng. Lời khai nên cụ thể về thời gian, số tiền, việc đã làm.
Nợ riêng được trả bằng gì, và chủ nợ đòi thế nào
Biết là nợ riêng chưa đủ; bạn cần hiểu chủ nợ có thể đi tới đâu.
- Người vay phải trả bằng tài sản riêng của mình trước.
- Nếu tài sản riêng không đủ, chủ nợ có thể yêu cầu xác định phần của người vay trong khối tài sản chung để thi hành án. Phần của người còn lại vẫn được bảo vệ.
- Chủ nợ không được tự ý đến nhà lấy đồ, đe doạ, bôi nhọ người thân. Hành vi đòi nợ kiểu đó có thể bị xử lý theo pháp luật, bạn có quyền trình báo công an.
- Nếu chủ nợ khởi kiện cả hai vợ chồng, người không vay nên nộp ý kiến bằng văn bản cho toà, kèm chứng cứ cho thấy mình không biết và không hưởng lợi từ khoản vay.
- Khi có bản án xác định nợ riêng, cơ quan thi hành án chỉ kê biên tài sản riêng của người vay và phần của họ trong tài sản chung.
Nếu người vay là bên nợ nhiều nơi, bạn có thể cân nhắc yêu cầu chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân theo Điều 38 để tách bạch. Luật không cho phép chia nhằm trốn tránh nghĩa vụ đã có, nên nên làm sớm và minh bạch, có tư vấn của luật sư.
Cách phòng ngừa để khỏi gánh nợ oan
Phần lớn tranh chấp nợ vợ chồng có thể tránh được nếu hai người minh bạch từ sớm. Một số thói quen đơn giản:
- Thống nhất rằng mọi khoản vay trên một mức nhất định, ví dụ vài chục triệu, đều phải bàn với nhau trước khi ký.
- Không đưa căn cước, mã OTP, ảnh chụp giấy tờ của mình cho vợ hoặc chồng dùng để đăng ký vay hộ.
- Định kỳ xem lại tình hình tài chính chung: các khoản đang vay, lãi suất, ngày đến hạn.
- Có thể tra thông tin tín dụng của chính mình qua kênh chính thức của ngân hàng hoặc trung tâm thông tin tín dụng để biết có khoản vay nào đứng tên mình không.
- Khi phát hiện vợ hoặc chồng vay nợ lớn không rõ mục đích, ghi lại thời điểm mình biết và giữ tin nhắn trao đổi. Điều này giúp chứng minh mình không đồng ý, không hưởng lợi.
Đây cũng là cách giữ hoà khí: phần lớn vợ chồng không cãi nhau vì nợ, mà vì phát hiện ra khoản nợ quá muộn.
Ly hôn khi vẫn còn nợ: những điều phải biết
Điều 60 luật quy định quyền và nghĩa vụ tài sản của vợ chồng với người thứ ba vẫn còn hiệu lực sau khi ly hôn, trừ khi vợ chồng và người thứ ba có thoả thuận khác. Nói đơn giản, bản án ly hôn ghi "chồng trả hết khoản vay ngân hàng" thì chỉ ràng buộc giữa hai vợ chồng. Ngân hàng không đồng ý thì vẫn có quyền đòi cả hai theo hợp đồng.
Vì vậy khi thoả thuận chia nợ, nên mời chủ nợ cùng ký văn bản đồng ý chuyển nghĩa vụ, hoặc làm thủ tục tất toán, đảo nợ để khoản vay chỉ còn đứng tên một người. Với khoản vay thế chấp nhà, cần xử lý cả tài sản bảo đảm.
Nếu bạn đã trả thay phần nợ mà bản án giao cho người kia, bạn có quyền yêu cầu người đó hoàn lại. Hãy giữ chứng từ trả nợ đầy đủ.
Trong vụ ly hôn có tranh chấp nợ, nên liệt kê rõ từng khoản, chủ nợ, số tiền, mục đích. Toà thường không tự giải quyết khoản nợ nếu không ai yêu cầu, và chủ nợ có thể được đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Thủ tục cụ thể nên hỏi luật sư vì mỗi hồ sơ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chồng vay tiền qua ứng dụng, công ty đòi nợ gọi cho vợ có đúng không?
Nếu đó là khoản vay riêng, vợ không có nghĩa vụ trả. Việc liên tục gọi điện, nhắn tin đe doạ người không liên quan có thể vi phạm quy định về đòi nợ và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Hãy ghi lại cuộc gọi, tin nhắn và trình báo nếu bị quấy rối.
Vợ đứng tên vay ngân hàng giúp chồng làm ăn thì nợ của ai?
Người ký hợp đồng chịu trách nhiệm với ngân hàng. Giữa hai vợ chồng, nếu tiền dùng cho việc làm ăn tạo thu nhập chung thì vẫn là nợ chung, và khi ly hôn có thể yêu cầu chia nghĩa vụ trả nợ.
Chồng mất, vợ có phải trả nợ riêng của chồng không?
Nợ của người chết được thanh toán bằng di sản của người đó. Vợ không phải lấy tài sản riêng của mình để trả. Nếu vợ nhận di sản thì nghĩa vụ trả nợ chỉ trong phạm vi phần di sản được nhận.
Ký làm chứng vào giấy vay của chồng có bị coi là đồng vay không?
Ghi rõ "người làm chứng" khác với ký ở mục bên vay. Tuy nhiên chữ ký đó cho thấy bạn biết khoản vay, nên có thể bị dùng làm chứng cứ là nợ chung. Tốt nhất chỉ ký khi đã hiểu rõ khoản vay và mục đích của nó.
Tiền nợ thẻ tín dụng của vợ có phải là nợ chung?
Tuỳ mục đích chi tiêu. Nếu thẻ dùng mua đồ ăn, đóng học phí cho con, đó là nhu cầu chung. Nếu chủ yếu mua sắm cá nhân vượt xa mức sống của gia đình, có thể là nợ riêng. Sao kê thẻ là chứng cứ tốt nhất.
Đã ly hôn mà chủ nợ cũ vẫn đòi thì xử lý ra sao?
Xem lại bản án ly hôn đã xác định khoản đó là nợ chung hay riêng và giao ai trả. Nếu là nợ riêng của người kia, bạn đưa bản án cho chủ nợ. Nếu là nợ chung chưa có thoả thuận với chủ nợ, bạn vẫn có thể bị đòi rồi đòi lại người kia sau.
